شاقولی خانی زەنگەنە کەسایەتییەکی گرنگە لە مێژووی ئێرانی سەفەویدا و کارلێکی ئاڵۆزی وەفاداریی هۆزی و دەسەڵاتی سیاسی و پیلانەکانی کۆشکی شاهانە بەرجەستە دەکات. وەک خانەدانێکی کورد و وەزیری شاسولتان حوسێن، ژیانی هەم لووتکەکانی نفووز و هەم ناسکیی دەسەڵات لە سەردەمێکی پڕ ئاژاوەدا نیشان دەدات. ئەم بابەتە ڕێڕەوی شاقولی خان لە پارێزگاریی ناوچەییەوە تا وەزیری ئیمپراتۆرییەت دەخاتە ڕوو و بنەچەی خێزانی و ئاستەنگە سیاسییەکان و کاریگەریی بەردەوامی ڕوون دەکاتەوە.
⚔️ کوڕی وەزیر: شاقولی خانی زەنگەنە و دوا خەبات بۆ ڕێکخستنی دەوڵەتی سەفەوی
شاقولی خانی زەنگەنە (کۆچی دوایی 1716) شوێنێکی گرنگ، بەڵام زۆرجار تراژیدی، لە مێژووی ئیمپراتۆرییەتی سەفەویدا هەیە. ئەو ڕۆڵە سیاسییەکەی باوکی، وەزیرە ئەعزەمی مەزن شێخ عەلی خانی زەنگەنە، بە میرات وەرگرت و وەک باوکی گەیشتە بەرزترین پلەکانی دەوڵەت؛ هەم وەک قورچی باشی (سەرۆکی پاسەوانانی شاهانە) و دواتریش وەک وەزیرە ئەعزەم (ئیعتمادەددەولە) خزمەتی کرد. کارنامەکەی قۆناغی گواستنەوەی ناجێگیر لە شاسولەیمانی یەکەمەوە بۆ شاسولتان حوسێنی لاواز و چارەڕەش (ماوەی فەرمانڕەوایی 1694–1722) گرتەوە.
چیرۆکی ژیانی شاقولی خان تەنها ژیاننامەیەک نییە؛ بەڵکو وێنەیەکی قووڵە لە داڕمانی کۆتایی دەوڵەتی سەفەوی. خەباتەکەی دژ بە دوژمنە دەرەکییەکان نەبوو، بەڵکو دژ بە گەندەڵیی ڕیشەداکوتاو و باڵبەندیی دەربار و ئەو ئیفلیجە سیاسییە بوو کە ساڵە کۆتاییەکانی بنەماڵەی فەرمانڕەوا پێی ناسرابوون. وەک کوردێکی سوننی کە سەرپەرشتیی بەرزترین پۆستەکانی دەرباری شیعەی دەکرد، دەسەڵاتی بە تەواوی بەند بوو بە توانای مامەڵەکردنی لەگەڵ هاوسەنگیی ناسکی نێوان وەفاداریی هۆزی و کاراییی کارگێڕی و پیلانە بێبەزەییەکانی دەربار.
👨👩👧👦 I. بنەماڵەی فەرمانڕەوای زەنگەنە: بەمیراتگرتنی دەسەڵات و پێگە
شاقولی خان لە بنەچەیەکی تایبەت و بەهێزدا لەدایک بوو کە بناغەی پێویستی بۆ سەرهەڵدانی دابین کرد، بەڵام هەروەها کردییە ئامانجی نەیاران.
A. بنەچە و چینە خانەدانەکەی کورد
هۆزی زەنگەنە، کە بنکەکەی لە پارێزگای کرماشانی گرنگ لە ڕووی ستراتیژییەوە بوو، لە چوارچێوەی سیستەمی حوکومەت (میرنشینی خۆبەڕێوەبەر)دا تێکەڵ بە چینە دەسەڵاتدارەکەی سەفەوی کرا. شاقولی یەکێک بوو لە چەند کوڕێک کە حوسێن عەلی خان و سولەیمان خان و ئیسماعیل بەگ و عەباس بەگ و عەباس قولی بەگیشیان لەخۆ دەگرت؛ هەموویان سوودیان لەو تۆڕە فراوانە هۆزی و کارگێڕییە وەرگرت کە باوکیان بنیاتی نابوو.
پشتگیریی هۆزی: زەنگەنە کۆنترۆڵی سەربازی و کارگێڕیی پێویستی بۆ سەفەوییەکان لەسەر سنوورە سەختەکەی ڕۆژاوا دابین دەکرد و وەک هێزێکی حائلی گرنگ دژ بە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی کار دەکرد. ناسنامەی شاقولی وەک خانەدانێکی سوننیی کورد لە ئیسفەهانی پایتەختی شیعەدا وای دەخواست کە وەفادارییەکەی بەردەوام دووپات بکرێتەوە، بەڵام هێزە سەربازییەکەی وایلێ دەکرد کە دەستبەرداربوون لێی نەکرێت.
سێبەری باوک: کارنامەی شاقولی درێژکراوەیەکی ڕاستەوخۆی سەرکەوتنی باوکی بوو. شێخ عەلی خان نموونەی پێشووی سەرکردایەتیی زەنگەنەی لە وەزارەتدا دانابوو و ئەزموونی کارگێڕیی میراتی و تۆڕێکی کاربەدەستی وەفاداری لە کارگێڕیی خاسە (شاهانە)دا بە شاقولی بەخشیبوو.
B. فەرمانڕەواییی سەرەتایی: کرماشان وەک مەیدانی تاقیکردنەوە
یەکەم دامەزراندنی گرنگی شاقولی وەک پارێزگاری کرماشان لە دەیەی 1680ەکاندا ڕاهێنانێکی پێویست بوو. فەرمانڕەواییی ئەم ناوچەیە ئەمانەی دەخواست:
زیرەکیی دیپلۆماسی: هاوسەنگکردنی داواکارییەکانی حکومەتی ناوەندی لەگەڵ شێلگیریی هۆزە ناوخۆییە لوڕ و کوردەکان لە سەربەخۆیییاندا.
ئامادەییی سەربازی: مسۆگەرکردنی بەرگری لە پارێزگایەکی سنووریی سەرەکی دژ بە هەڕەشە دەرەکییەکان و ڕێگری و تاڵانکاریی ناوخۆیی.
ئەم سەرکەوتنە سەرەتاییە بنکەی زەنگەنەی جێگیر کرد و پێش بەرزکردنەوەی بۆ دەرباری ناوەندی، لێهاتووییی کارگێڕیی ئەوی بۆ شا سەلماند.
🔪 II. ملمڵانێی 1690-1691: تاقیکردنەوەیەکی سەخت
تیرۆرکردنی باوکی لە 1689 و ملمڵانێی دواتر لەگەڵ سارو خانی سەهەندلو ساتێکی چارەنووسساز بوو کە شێلگیریی سیاسیی شاقولی و ئامادەییی بۆ بەشداریکردن لە یاریی کوشندەی سیاسەتی دەربار نیشان دا.
A. بەربەرەکانێی شەرەفی زەنگەنە
کوشتنی 40 ئەندامی زەنگەنە لەلایەن سارو خانی سەهەندلو، خانەدانێکی تورکمانی بەهێز، بەربەرەکانێیەکی ڕاستەوخۆ و کوشندەی شەرەف و پێگەی بنەماڵەی زەنگەنە بوو. ناڕەزاییی شاقولی بۆ شاسولەیمانی یەکەم داواکاریی دادپەروەری و دانپێدانان بە خزمەتی بنەماڵەکەیدا بوو؛ ساتێکی گرنگ بۆ تەواوی باڵی خانەدانە کوردەکان.
لێخۆشبوونی سەرەتاییی شاسولەیمان لە سارو خان، بەهۆی پەیوەندیی نزیک و ڕەنگە عاشقانەی نێوانیانەوە، هەڵسوکەوتی دڵخوازانە و ناسکیی سیاسیی دەرباری خستە ڕوو. ئەم سووکایەتییە شاقولیی هان دا، کە تێگەیشتبوو مانەوەی سیاسی زۆرجار بەندە بە نیشاندانی توانای تەواوی سەربازی و تۆڵەسەندنەوە.
B. داڕمانی سارو خان و سەرکەوتنی شاقولی
لە کۆتاییدا، ئیعدامکردنی سارو خان لە 1691 بەهۆی «ڕسوایییەک لە پەیوەندی بە پەیوەندییەکی قەدەغەکراو لەگەڵ ئەندامێکی بنەماڵەی شاهانە»، سەرکەوتنێکی قووڵی بە شاقولی بەخشی. هەرچەندە هۆکارە فەرمییەکە ڕەفتاری نالەباری سێکسی بوو، کە چینە دەسەڵاتدارە ئایینییە شیعەکەی تۆقاند، کاریگەریی سیاسییەکە لابردنی نەیارێکی مەترسیداری زەنگەنە و پاشەکشەیەکی سەخت بۆ ئەو باڵە تورکمانییانە بوو کە دژایەتیی بلۆکی دەسەڵاتی کوردی/گورجییان دەکرد.
ئەم ڕووداوە بە ڕاستەوخۆ کارنامەی شاقولیی پێش خست. شا، ڕەنگە بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگیی سیاسی و پاداشتکردنی زەنگەنە بەهۆی وەفاداریی نیشاندراویان، و بەهۆی ترسی لە هێزە سەربازییەکەیان، شاقولیی لە یەکێک لە بەهێزترین پۆستە سەربازییەکانی ئیمپراتۆرییەت دامەزراند.
💂 III. پۆستی قورچی باشی (1691–1694): لووتکەی دەسەڵاتی سەربازی
پۆستی قورچی باشی (سەرۆکی پاسەوانانی شاهانە) دووەم بەهێزترین پۆستی سەربازی لە دەوڵەتی سەفەویدا بوو، دوای قوللار ئاغاسی (فەرماندەی سپای غولام).
A. کێشی سیاسیی پۆستەکە
شاقولی خان وەک قورچی باشی، فەرماندەیی قورچییەکانی دەکرد، واتە پاسەوانانی شاهانە کە هەڵبژاردەترین و چەکدارترین سپای سەربازیی ئیمپراتۆرییەتی سەفەوی و گرنگترین سپاکەی لە ڕووی سیاسییەوە بوون.
نزیکی لە تەخت: خاوەنی ئەم پۆستە کۆنترۆڵی ئاسایشی کەسیی شای دەکرد و بەهۆی ئامادەبوونی بەردەوامی لە دەرباردا توانایەکی زۆری بۆ کاریگەرکردنی سیاسەت هەبوو.
دەسەڵاتی سەربازی: ئەو قورچییانە بە شێوەی نەریتی لە قزڵباشەوە هەڵدەبژێردران؛ واتە شاقولی، کە کورد بوو، فەرماندەیی سپایەکی بە نەریت تورکمانی دەکرد. ئەمە هێزی سنوورتێپەڕی پۆستەکەی و متمانەی شا نیشان دەدا.
B. نەیاری و باڵبەندیی دەربار
دامەزراندنی شاقولی دەستبەجێ خەباتی دەسەڵاتی نێوان سەربازییان (باڵی هۆزی/قورچی) و کارگێڕان (باڵی وەزیر/پیاوانی ئایین)ی توندتر کرد. نەیارە سەرەکییەکەی وەزیرە تازە دامەزراوەکە، محەمەد تاهیر وەحیدی قەزوینی، بوو.
ئەم نەیارییە تەنها کەسی نەبوو؛ بەڵکو سیستەمی بوو. دەرباری کۆتاییی سەفەوی بە کێبڕکێیەکی کوشندەی نێوان ئەم دوو جەمسەرە ناسرابوو: وەزیر کۆنترۆڵی دارایی و کارگێڕیی دەکرد، لە کاتێکدا قورچی باشی کۆنترۆڵی هێزی مادی و گەیشتن بە شای دەکرد. ملمڵانێکەیان بەشدارییەکی بەرچاوی لە ئیفلیجی کارگێڕی لە سەردەمی شاسولەیمانی یەکەمی نەخۆشدا هەبوو.
🏛️ IV. وەزارەت (1707–1716): دوا بەرگری
مردنی شاسولەیمانی یەکەم لە 1694 و گەیشتنی شاسولتان حوسێن بە تەخت بوونە هۆی کاڵبوونەوەی کاتیی دەسەڵاتی شاقولی؛ چونکە شای نوێ لە سەرەتادا باڵی تورکمانیی بە باشتر دەزانی و محەمەد موئمەن خانی شاملوی وەک وەزیری خۆی دامەزراند.
A. قەیرانی دەربار
فەرمانڕەواییی شاسولتان حوسێن (1694–1722) بە داڕمانێکی سیاسیی بێوێنە ناسرابوو:
لاوازیی شا: سولتان حوسێن دوودڵ بوو، مەیلی بۆ توندڕەویی ئایینی هەبوو و تۆڕی بەهێزی خواجەکانی حەرەم بە ئاسانی کاریگەرییان لەسەر دادەنا.
زاڵبوونی باڵەکان: خواجەکان و دامەزراوەی پیاوانی ئایینی شیعە نفووزێکی ڕوو لە زیادیان بەدەست هێنا و زۆرجار سەروو چینە دەسەڵاتدارە سەربازی و کارگێڕییەکانەوە بوون.
B. گەڕانەوەی شاقولی بۆ دەسەڵات
چارەنووسی شاقولی دوای 1707 گۆڕا، کاتێک لە کۆتاییدا وەک وەزیرە ئەعزەم دامەزرا. دەوڵەتێک کە دوای زنجیرەیەک شکست بە پەرۆشەوە لێهاتوویی دەخواست، بۆ پۆست بانگی کردەوە.
ماوەی پۆستەکەی (1707–1716) خەباتێکی بەردەوام بوو بۆ گەڕاندنەوەی ئەو جێگیرییەی باوکی بەدەستی هێنابوو، بەڵام لە بارودۆخێکی زۆر سەختتردا. ئەو خەباتی دژ بە ئەمانە دەکرد:
وێرانیی دارایی: گەنجینە بەهۆی بەفیڕۆدانی شاهانە و گەندەڵیی ڕیشەداکوتاو مایەپووچ بوو؛ ئەو گەندەڵییەی باوکی بۆ ماوەیەکی کورت چاکی کردبووەوە.
یاخیبوونی ئەفغان: هۆزە ئەفغانەکان لە سنووری ڕۆژهەڵاتدا زیاتر ناڕەزایییان دەردەبڕی؛ هەڕەشەیەک کە شاقولی هەوڵی دا بە ئامادەکاریی سەربازی و دیپلۆماسی کۆنترۆڵی بکات.
پیلانەکانی حەرەم: دەبوو بەردەوام دژ بە خواجەکان و باڵە ئایینییەکە خەبات بکات، کە هەوڵیان دەدا هەر وەزیرێک لاواز بکەن کە هەڕەشەی لە نفووزیان یان ڕەوتی تویول (بەخشینی زەوی) دەکرد.
کارگێڕیی شاقولی دوا هەوڵی بەهێزی بنەماڵەی فەرمانڕەوای زەنگەنە بوو بۆ پتەوکردنی پێکهاتەی ڕوو لە داڕمانی دەوڵەتی سەفەوی؛ هەوڵێک کە لە کۆتاییدا بەهۆی داڕمان لە خودی ناوەندی دەسەڵات، واتە خودی شا، شکستی هێنا.
📉 V. میرات و کۆتاییی بنەماڵەی فەرمانڕەوا
شاقولی خان لە 1716دا، لە کاتێکدا هێشتا لە پۆستدا بوو، کۆچی دوایی کرد؛ تەنها شەش ساڵ پێش داڕمانی کۆتاییی بنەماڵەی فەرمانڕەوای سەفەوی.
A. نفووزی بەردەوامی زەنگەنە
ڕاستەوخۆترین میراتی شاقولی گواستنەوەی دەسەڵات بۆ زاواکەی، فەتح عەلی خانی داغستانی، بوو کە وەک وەزیرە ئەعزەم شوێنی گرتەوە. ئەمە هێزی تۆڕی بنەماڵەی زەنگەنە دەخاتە ڕوو، کە ئەوەندە بەهێز بوو دەتوانی خزمێک لە لووتکەی دەسەڵات دامەزرێنێت.
بەڵام لە بنەڕەتدا ماوەی بنەماڵەی زەنگەنە لە لووتکەی دەسەڵات کۆتایی هاتبوو. هەرچەندە کوڕەکەی، شێخ عەلی خان، بەردەوام بوو لە خزمەتکردن لە پۆستە گرنگەکاندا، بنەماڵەکە نەیتوانی لەبەرامبەر فشاری هاوبەشی داڕمانی ناوخۆیی و شەڕی دەرەکی، وەزارەت بپارێزێت. کاتێک ئەفغانەکان لە کۆتاییدا لە 1722 هێرشیان کرد و ئیسفەهانیان تاڵان کرد، ئەو پێکهاتە سیاسییەی پشتگیریی بنەماڵەی فەرمانڕەوای زەنگەنەی دەکرد لەناو چوو.
B. وانەی تێکەڵکردنی کورد
چیرۆکی شاقولی خان و باوکی سەرکەوتنی بەرچاو، بەڵام لە کۆتاییدا کاتی، سیستەمی سەفەوی لە تێکەڵکردنی گرووپە بەهێزە ناشیعەکان، وەک زەنگەنە سوننییە کوردەکان، لە بەرزترین بازنەکانی دەسەڵاتدا نیشان دەدات. ئەم سیاسەتە تەنها تا ئەو کاتە کاری دەکرد کە:
شا بەهێز بوو و دەتوانی دیسیپلین بسەپێنێت (شاسولەیمانی یەکەم، لە هەندێک کاتدا).
سیستەمەکە کارا بوو (ماوەی پۆستی شێخ عەلی خان).
کارنامەی شاقولی خان نیشان دەدات کە لێهاتووییی کەسی و وەفاداریی هۆزی و هێزێکی سەربازیی زۆر، بۆ ڕزگارکردنی ئیمپراتۆرییەتێک بەس نەبوون کە فەرمانڕەواکەی لاواز بوو و سیستەمەکەی لە بنەڕەتدا بەهۆی باڵبەندی و داڕمانی ئەخلاقییەوە ئیفلیج بووبوو. ئەو یەکێکە لە دوا وەزیرە مەزنەکانی دەوڵەتێک کە لە بەردەم مردندا بوو.
💡 VI. خاڵە سەرەکییەکانی ژیانی شاقولی خان
ملمڵانێی سیستەمی: نەیارییەکەی لەگەڵ وەزیرە یەک لە دوای یەکەکان، قەزوینی و شاملو، نیشان دەدات کە دەوڵەتی کۆتاییی سەفەوی بە ملمڵانێیەکی بنەڕەتی و ناجێگیرکەر لە نێوان چینە دەسەڵاتدارە سەربازی و کارگێڕییەکاندا ناسرابوو.
کێشی پەیوەندیی خزمێتی: سەرهەڵدان و داڕمانەکەی بە ڕاستەوخۆ بە بنەچەی زەنگەنەیییەکەیەوە پەیوەست بوون؛ دەسەڵاتی هۆزی بوو، شەرەفی لە هەموو شتێک گرنگتر بوو و سەرکەوتنی بنەماڵەیی بوو.
دەسەڵاتی بەردەوامی کورد: ئەوەی بنەماڵەیەکی سوننیی کورد لە کۆتاییی سەدەی 17 و سەرەتای سەدەی 18دا دوو وەزیرە ئەعزەمی یەک لە دوای یەک و درێژخزمەتی دابین کرد، واتە باوک و کوڕ، هێشتا بەڵگەیەکی مەزنە بۆ گرنگیی سیاسیی خانەدانە کوردەکان لە ناو ئیمپراتۆرییەتێکی شیعەدا کە لە ڕووەکانی ترەوە ناوەندگەرا بووە بە ئاستێکی زۆر.
سەرچاوەکان:
📚 I. میرزا عەلی بەگی زەنگەنە (کارگێڕیی سەفەوی)
مێژووی بنەماڵەی زەنگەنە زۆرجار لە کتێبە گشتییەکانی مێژووی کارگێڕیی سەفەویدا دەدۆزرێتەوە، بە تایبەتی ئەوانەی سەرنجیان لەسەر بۆڕۆکراسیی ناوەندی و سیستەمی غولام لە سەردەمی شاعەباسی یەکەمدا دەبێت.
Floor, Willem. Safavid Government Institutions and Officials. Costa Mesa, CA: Mazda Publishers, 2001. (بۆ تێگەیشتن لە پۆستەکانی ئەمیرئاخۆر باشی و قورچی پێویستە).
Haneda, Masashi. The Evolution of the Safavid Royal Guard. Tokyo: Institute of Oriental Culture, University of Tokyo, 1983.
Newman, Andrew J. Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire. London: I.B. Tauris, 2006. (چوارچێوەی سیاسیی تێکەڵکردنی خانەدانە کوردەکان دابین دەکات).
Matthee, Rudi. The Pursuit of Pleasure: Drugs and Stimulants in Iranian History, 1500–1900. Princeton: Princeton University Press, 2005. (زۆرجار باس لە سیاسەت و کاربەدەستانی دەربار لە سەردەمەکانی فەرمانڕەواییی عەباسی یەکەم و سەفی دەکات).
👑 II. میر خانزاد (میرنشینی سۆران)
سەرچاوە ڕەسەنەکان دەربارەی فەرمانڕەوا ژنە کوردەکان لە سنووری عوسمانیدا دەگمەنن؛ بۆیە گێڕانەوەکانی گەشتیاران و مێژووە ناوچەییەکان پێویستن.
Çelebi, Evliya. Narrative of Travels in Europe, Asia, and Africa, in the Seventeenth Century (یان Seyahatnâme). وەرگێڕانی Joseph von Hammer. London: Oriental Translation Fund, 1834. (گێڕانەوەی سەرەکیی شایەتحاڵە بۆ سەرکردایەتی و شێوازی سەربازیی میر خانزاد).
Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement: Its Origins and Development. Syracuse, NY: Syracuse University Press, 2006. (چوارچێوەی مێژووییی میرنشینە کوردەکان و میرنشینی سۆران دابین دەکات).
Hassanpour, Amir. Nationalism and Language in Kurdistan, 1918–1985. San Francisco: Mellen Research University Press, 1992. (باس لە چوارچێوەی کولتووریی میرنشینە کوردەکان دەکات).
Rich, Claudius James. Narrative of a Residence in Koordistan, and on the Site of Ancient Nineveh. London: James Duncan, 1836. (سەرچاوەیەکی دواتر، بەڵام هێشتا گرنگ، دەربارەی جوگرافیا و میراتی میرنشینە کوردەکان).
🏰 III. ساری سولەیمان بەگ (هۆزی مەحمودی و قەڵای هۆشاپ)
سەرچاوەکان سەرنجیان لەسەر کارگێڕیی سنووریی عوسمانی و مێژووی تەلارسازیی ناوچەی وانە.
Çelebi, Evliya. Narrative of Travels in Europe, Asia, and Africa, in the Seventeenth Century. (چەلەبی بە فراوانی وردەکاریی ناوچە کوردییەکان دەخاتە ڕوو و پێشبینی دەکرێت شکۆ و هێزی قەڵای هۆشاپی باس کردبێت).
Gölpınarlı, Abdülbâki. Türkiye'de Mezar Taşları. Istanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1957. (زۆرجار بەڵگەی نووسراوی سەر بەرد و وردەکاریی مێژوویی دەربارەی میرە ناوچەییە عوسمانی و کوردەکان لەخۆ دەگرێت).
Van Bruinessen, Martin. Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. London: Zed Books, 1992. (بۆ تێگەیشتن لە سیستەمی حوکومەت و پەیوەندیی نێوان هۆزە کوردەکان و دەوڵەتی عوسمانی پێویستە).
Sinclair, T. A. Eastern Turkey: An Architectural and Archaeological Survey. بەرگی 1. London: The Pindar Press, 1987. (وردەکاریی تەلارسازی و مێژووییی پشتپێبەستراو دەربارەی قەڵای هۆشاپ دابین دەکات).
📜 IV. خانای قوبادی و سەرهەنگ ئەڵماس خان (نەریتی ئەدەبیی کورد)
ئەم کەسایەتییانە بابەتی سەرەکیی مێژووی ئەدەبی کوردن، بە تایبەتی لە پەیوەندی بە زاراوەی گۆرانی/هەورامییەوە. (ئەم دوو کەسایەتییە لێرەدا پێکەوە گرووپ کراون، چونکە سەر بە هەمان نەریتی ئەدەبین).
Minorsky, V. «Kurds»، لە The Encyclopaedia of Islam, چاپی نوێ. بەرگی V. Leiden: E.J. Brill, 1986. (چوارچێوەی مێژوویی و زمانەوانیی بنەڕەتی بۆ میرنشینە کوردەکان دابین دەکات).
Shakely, Farhad. «The Sorani-Gorani Literary Tradition and Kurdish National Identity»، لە The Kurds: A Contemporary Overview, سەرنووسەریی Philip G. Kreyenbroek و Stefan Sperl. London: Routledge, 1992. (باس لە گواستنەوە لە گۆرانییەوە بۆ سۆرانی و ڕۆڵی نووسەرانی وەک خانای قوبادی دەکات).
MacKenzie, D. N. Kurdish Dialect Studies. بەرگی II. Oxford: Oxford University Press, 1962. (چوارچێوەی زمانەوانیی گرنگ بۆ زاراوەی گۆرانی و بەکارهێنانە ئەدەبییەکەی دابین دەکات).
Baka, Bahaedin. Hawrami Literature from the Eighteenth to the Twentieth Century. Stockholm: Al-Manar Press, 2009. (سەرنج لەسەر ئەو قوتابخانە ئەدەبییە تایبەتە دەدات کە هەردوو شاعیرەکە سەر بەو بوون).
⚔️ V. محەمەد پاشای جاف (هۆزی جاف و قەڵای شێروانە)
سەرچاوەکانی هۆزی جاف زۆرجار لە کتێبەکانی مێژووی سنووری عوسمانی و قاجار و گەشتنامە ناوچەییەکاندا دەردەکەون.
Rich, Claudius James. Narrative of a Residence in Koordistan, and on the Site of Ancient Nineveh. (گێڕانەوەی ڕیچ سەرچاوەیەکی بەهاداری توپوگرافیا و سیاسەتی ناوچەکەیە، لەوانە هۆزی جاف، لە سەرەتای سەدەی 19دا).
McDowall, David. A Modern History of the Kurds. London: I.B. Tauris, 2004. (چوارچێوەیەکی مێژووییی فراوان بۆ هۆزە سەرەکییە کوردەکان و سیاسەتی ناوخۆیییان و ملمڵانێکانیان لەگەڵ عوسمانییەکان و قاجارەکان دابین دەکات).
Eagleton, William. An Introduction to Kurdish Rugs and Other Weavings. New York: Interlink Books, 1992. (زۆرجار تێبینیی مێژوویی دەربارەی هۆزە سەرەکییە کۆچەرە کوردەکانی وەک جاف لەخۆ دەگرێت).
مێژووە ناوخۆیی و ناوچەییەکان: بۆ قەڵای شێروانە و وردەکاریی تایبەتی هۆزی، پێویست دەبوو گۆڤارە مێژووییە ناوچەییەکانی کوردی عێراق یان ڕاپۆرتە شوێنەوارناسییەکان بخوێندرێنەوە، کە زۆرجار بە عەرەبی یان کوردی بڵاو دەکرێنەوە، بۆ پشتڕاستکردنەوەی بانگەشەی گەشتی لێکۆڵینەوەی ئەمریکی بە بەڵگەی ڕەسەن.