خواجە عەلیی سەفەوی (مردوو لە 1427) سێیەمین ڕابەری تەریقەتی سۆفییانەی سەفەویە بوو. دوای مردنی باوکی، سەدرەدین مووسا، لە 1391دا بوو بە جێنشینی و تا مردنی خۆی، سی و شەش ساڵ دواتر، ڕابەرایەتیی تەریقەتەکەی کرد. سەردەمی ئەو بەو ماوەیە ناسراوە کە وا دیارە ئاراستە ئایینییەکەی تەریقەت دەستی بە گۆڕان کردووە لە بنەچە سوننییەکەیەوە بەرەو هاوسۆزی لەگەڵ ئیسلامی شیعە. ئەمە گەشەکردنێکی هێواش بوو کە بەشێکی زۆری لە ژێر کاریگەریی کۆمەڵگە هۆزییە تورکمانەکاندا ڕوویدا، کە ناوکی سەرەکیی شوێنکەوتووانی تەریقەتەکەیان پێک دەهێنا.
ناوەڕۆک
تەریقەتی سەفەویە پێش خواجە عەلی
ئاراستەگۆڕین بەرەو ئیسلامی شیعە
تەریقەتی سەفەویە پێش خواجە عەلی
تەریقەتی سەفەویە لە سەرەتای سەدەی چواردەهەمدا لەلایەن سەفیەدینی ئەردەبیلی (1252–1334) دامەزرا؛ عارفێکی سوننیی مەزهەبی شافعی کە لە ئەردەبیل، لە باکووری ڕۆژاوای ئێرانی ئەمڕۆ، نیشتەجێ بوو. کوڕەکەی، سەدرەدین مووسا، لە 1334ەوە تا مردنی لە 1391دا ڕابەرایەتیی تەریقەتەکەی کرد و کرد بە دامەزراوەیەکی میراتیی جێگیر، بە تۆڕێکی ڕوو لە فراوانبوونی شوێنکەوتووان لە ئازەربایجان، ئەناتۆلیا و شامدا. لە سەردەمی هەردوو ڕابەرەکەدا، سرووشتە ئایینییەکەی تەریقەت بە گشتی هەر سوننی مایەوە.
جێنشینی و بەروارەکان
خواجە عەلی کاتێک باوکی، سەدرەدین مووسا، لە 1391دا مرد، بوو بە جێنشینی. ئەو بۆ سی و شەش ساڵ ڕابەرایەتیی سەفەویەی کرد، تا مردنی خۆی لە 1427دا. وەشانێکی پێشووی ئەم وتارە هەڵەیەکی گرنگی لە بەرواردا هەبوو و دەیگوت سەدرەدین لە 1427دا مردووە؛ لە ڕاستیدا 1427 ساڵی مردنی خودی خواجە عەلییە، نەک باوکی. سەدرەدین لە 1391دا مرد و لە ژیاننامەیەکی جیاوازدا لەم ماڵپەڕە باس کراوە.
ئاراستەگۆڕین بەرەو ئیسلامی شیعە
گرنگترین لایەنی مێژوویی ڕابەرایەتیی خواجە عەلی، ئەو گۆڕانەی هاوسۆزیی ئایینیی تەریقەتی سەفەوی بوو بەرەو ئیسلامی شیعە کە وا دەردەکەوێت ڕوویدابێت. بەپێی بابەتەکەی ڕوودی ماتێ لە ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکادا، ئەم گۆڕانە «لە ژێر کاریگەریی پشتیوانە سەرەکییەکانیاندا ڕوویدا؛ هۆزە تورکمانەکان کە پەیڕەوی شێوازێکی جەماوەریی شیعەگەرییان دەکرد». بنەچە سوننییەکەی تەریقەت بە فەرمی جێ نەهێڵرا، بەڵام لەم سەردەمەدا ئاراستەکەی دەستی بە گۆڕان کرد.
پێویستە سنووری ئەم گۆڕانە بە وردی دیاری بکرێت. پەسەندکردنی فەرمیی ئیسلامی شیعەی دوازدەئیمامی وەک بیروباوەڕێکی ئاشکرا دواتر ڕوویدا؛ بە تایبەتی لە ژێر ڕابەرایەتیی شێخ جونەید (ماوەی ڕابەرایەتی 1447–1460)، کە نەوەی خواجە عەلی بوو و مێژوونووسەکانی دواتر وەک یەکەم ڕابەری سەفەوی وەسفیان کرد کە بە ئاشکرا فێرکارییەکانی شیعەی دوازدەئیمامیی پەسەند کرد. سەردەمی خواجە عەلی دەستپێکی گۆڕانێک لە ئاراستەدا نیشان دەدات، نەک تەواوبوونی.
هۆزە تورکمانەکان
کۆمەڵگە هۆزییە تورکمانەکان پابەندترین و بەژمارە زۆرترین پشتیوانەکانی تەریقەتی سەفەوی بوون. زۆریان شێوازێکی جەماوەریی ئایینپەروەریی پڕ هەستیان هەبوو کە ڕێزگرتنی شیعەیانە لە بنەماڵەی پێغەمبەری لەگەڵ ڕێزگرتن لە پیاوچاکە سۆفییەکان تێکەڵ دەکرد. پەیوەندییەکەیان بە شێخە سەفەوییەکانەوە تەنها ڕۆحانی نەبوو، بەڵکو سیاسی و سەربازیش بوو. بە زیاتر نزیکبوونەوە لە هەست و تێڕوانینە ئایینییەکانی ئەم شوێنکەوتووانە، تەریقەتی سەفەوی هەروەها وەفاداریی ئەو هێزە سەربازییەی پتەوتر دەکرد کە دواتر بۆ دامەزراندنی بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوایی بەکاری دەهێنا.
جێنشینی دوای خواجە عەلی
کوڕی خواجە عەلی، شێخ ئیبراهیم، کە هەروەها بە شێخ ئەبراهیم ناسراوە، بوو بە جێنشینی و لە 1427ەوە تا دەوروبەری 1447 ڕابەرایەتیی کرد. پاشان تەریقەتەکە گەیشتە کوڕی ئیبراهیم، شێخ جونەید، کە لە ژێر ڕابەرایەتیی ئەودا گۆڕانی جووڵانەوەی سەفەوی لە تەریقەتێکی سۆفییەوە بۆ هێزێکی چالاکی سەربازی و سیاسی بە جدی دەستی پێ کرد. سێ نەوە دوای خواجە عەلی، نەوەکەی، شا ئیسماعیلی یەکەم، لە 1501دا ئیمپراتۆرییەتی سەفەوی دامەزراند.
میرات
خواجە عەلی لە مێژووی سەفەویدا پێگەی کەسایەتییەکی سەردەمی گواستنەوەی هەیە. ئەو تەریقەتێکی سۆفیی سوننیی پتەو وەرگرت و ڕابەرایەتیی قۆناغە سەرەتاییەکانی گۆڕینی ئاراستە ئایینییەکەی کرد؛ ئەو گۆڕینەی کە چەندین نەوە دواتر دەبوو بە هۆی سەرهەڵدانی ئەو ئیمپراتۆرییەتە شیعەیەی ئێرانی گۆڕی. خودی ئەو بیروباوەڕی شیعەی دانەمەزراند، بەڵام ئەو گۆڕانە لە هاوسۆزییە ئایینییەکاندا کە لە ژێر ڕابەرایەتیی ئەودا دەستی پێ کرد، ئاراستەی هەموو ئەوەی دواتر ڕوویدای دیاری کرد.
پرسیارە باوەکان
خواجە عەلی کەی ڕابەرایەتیی تەریقەتی سەفەوی کرد؟
ئەو لە 1391ەوە، کە باوکی سەدرەدین مووسا مرد، تا مردنی خۆی لە 1427دا ڕابەرایەتیی سەفەویەی کرد؛ ماوەیەکی سی و شەش ساڵی.
ئایا لە ژێر ڕابەرایەتیی خواجە عەلیدا تەریقەتی سەفەوی بوو بە شیعە؟
لە سەردەمی ڕابەرایەتیی ئەودا، هاوسۆزییەکانی تەریقەت بە کاریگەریی شوێنکەوتووە هۆزییە تورکمانەکانی دەستی بە گۆڕان کرد بەرەو ئیسلامی شیعە. بەڵام پەسەندکردنی ئاشکرای بیروباوەڕی شیعەی دوازدەئیمامی دواتر ڕوویدا، لە ژێر ڕابەرایەتیی نەوەکەی، شێخ جونەید (1447–1460)، کە لە سەرچاوەکاندا وەک یەکەم ڕابەری سەفەوی وەسف دەکرێت کە بە تایبەتی فێرکارییەکانی شیعەی دوازدەئیمامیی پەسەند کرد.
پەیوەندیی خواجە عەلی بە شا ئیسماعیل و بنەماڵەی سەفەوییەوە چییە؟
خواجە عەلی باپیری شێخ جونەید و باپیری باپیری شا ئیسماعیلی یەکەم بوو، کە لە 1501دا ئیمپراتۆرییەتی سەفەوی دامەزراند. ئەو تەریقەتەی خواجە عەلی ڕابەرایەتیی دەکرد، بنەمای دامەزراوەیی و ئایینپەروەریی دابین کرد کە لە کۆتاییدا بنەماڵەی فەرمانڕەواییەکە لێیەوە گەشەی کرد.
سەرچاوەکان
ڕوودی ماتێ، “Khvajeh Ali Safavi,” Encyclopaedia Iranica؛ سەرچاوە زانستییە سەرەکییەکەی ئەم بابەتە.
Roger Savory, Iran Under the Safavids, Cambridge University Press, 1980.
Andrew J. Newman, Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire, I.B. Tauris, 2006.