ترشک: ئەو خۆرەشتە ترشەی بووە خواردنێکی نەتەوەیی کوردی
ترشک یەکێکە لە خواردنە ترشە بەناوبانگەکانی کوردستان، و نووسەرێک کە بە ناوچە کوردییەکانی باکووردا گەشتی کردووە، بە خواردنێکی نەتەوەیی کوردی ناوی دەبات. لە ناسراوترین شێوەیدا خۆرەشتێکی بە هێواشی لێنراوی گۆشتی بەرخ و باینجانە، کە بۆ چەند کاتژمێرێک لەگەڵ بیبەر، تەماتە و ترشیی تازەی سماق دەکوڵێت تا گۆشتەکە هەڵدەوەشێتەوە و هەموو مەنجەڵەکە تامێکی قوڵ و ترش وەردەگرێت. ناوەکەی ناوەڕۆکەکەی پێ دەڵێت: ترشک لە ترشەوە دێت، وشەی کوردی بۆ ترشی. ترشک یەک ڕەچەتەی نەگۆڕ نییە، بەڵکو خێزانێکی تەواوی خواردنە ترشە کوردییەکانە. لە هەندێک ناوچەدا خۆرەشتی گۆشتی بەرخ و باینجانە؛ لە ناوچەکانی تردا شۆربایەکی ترشە کە بۆ چەند کاتژمێرێک لە ڕووەکێکی کێویی ترش لێ دەنرێت، کە کورد ترشکی پێ دەڵێن؛ لە باشووریش وشەی ترشک ناوی شۆربایە بەناوبانگە ترشەکەی کوببەیە کە عەرەبی کوببە حاموودی پێ دەڵێت. ئەوەی یەکیان دەخات یەک پێکهاتە نییە، بەڵکو یەک حەزی سروشتییە؛ خۆشەویستیی کورد بۆ ترشی، کە لە سماق، گەڵا ترشە کێوییە کۆکراوەکان و خودی زەوییەوە دەهێنرێت. ئەمە نەوەد و دووەم وتاری زنجیرەکەیە. ترشک شایەنی ئەم جێگەیەیە نەک تەنها چونکە خۆشە، بەڵکو بەهۆی ئەوەی نوێنەرایەتیی دەکات: خواردنێک کە گەلێکی بێ دەوڵەت بە هێمنی بە هی خۆی دادەنێت، لەو شتانە دروست دەکرێت کە شاخەکان دەیبەخشن و بە تامێک پێناسە دەکرێت کە چێشتلێنانی کوردی بەردەوام بۆی دەگەڕێتەوە. دروستکردنی ترشک واتە تامکردنی قوڵترین حەزی سفرەی کوردی؛ ترش، بە هێواشی لێنراو و ڕەگداکوتاو لە زەویدا.
خاڵە سەرەکییەکان
• خواردنێکی ترشی کوردی بە هێواشی لێنراو؛ زیاتر بە خۆرەشتی گۆشتی بەرخ و باینجان لەگەڵ سماق ناسراوە
• ناوەکە لە ترشەوە دێت، وشەی کوردی بۆ «ترش»
• ناوی خێزانێکە لە خواردنە ترشەکان: خۆرەشتەکە، شۆربایەکی ترشی ڕووەکی کێوی و شۆربای ترشی کوببەی باشوور (ترشک)
• زۆر کورد وەک خواردنێکی نەتەوەیی مامەڵەی لەگەڵ دەکەن؛ ڕەگداکوتاو لە زەویدا، لە سروشت کۆکراوە و پێناسەکراو بە ترشی
زانیارییە خێراکان
ناوی کوردی: ترشک (ترشک)؛ لە ترشەوە؛ لە باشووریش ترشک
ناوچە: باکووری کوردستانی کرمانجی‌زمان؛ جۆری کوببەی ترش لە سەرانسەری باشوور
شێوەی سەرەکی: گۆشتی بەرخ و باینجان کە بە هێواشی لەگەڵ بیبەر، تەماتە و سماق لێ دەنرێن
تامی دیاریکەر: ترشی؛ لە سماق، گەڵا ترشە کێوییە کۆکراوەکان یان تەماتەوە
ئامادەکردنی نەریتی
ترشکی گۆشتی بەرخ و باینجان خواردنێکە پێویستی بە ئارامگرتن هەیە. پیاز نەرم دەکرێت، گۆشتی بەرخ سوور دەکرێتەوە تا قاوەیی دەبێت، پاشان باینجان، بیبەر و تەماتە دەخرێنە مەنجەڵەکە تا بۆ چەند کاتژمێرێک بە هێواشی لەسەر ئاگری نزم لێ بنرێن، تا گۆشتەکە ئەوەندە نەرم دەبێت کە هەڵدەوەشێندرێتەوە و سەوزەکان دەبنە بنەمایەکی چڕ و نەشیرین. ترشییەکە بە سماق دروست دەکرێت؛ ئەو بەهاراتە سوورە تۆخە بە تامی لیمۆن کە لە میوەکانی دارۆکەیەکی کێوی دەهاڕدرێت کە لە سەرانسەری شاخەکانی کوردستان دەڕوێت، و هەندێک جار بە تەماتە یان کەمێک ئاوی شتێکی ترش قوڵتر دەکرێتەوە. ئەنجامەکە لە هەمان کاتدا دەوڵەمەند و ترشە، لەگەڵ نان یان بەسەر برنجدا دەخورێت. ترشکەکەی تر، شۆربای ترش، تەنانەت درێژتریش دەخایەنێت: ڕووەکە کێوییە ترشەکە کە کورد ترشکی پێ دەڵێن، بۆ چەند کاتژمێرێک لەگەڵ گەنمی وردکراو و ماست دەکوڵێت، و لێنانی درێژ تامە توند و ترشەکەی دەردەهێنێت. ترشکی باشووریش ترشییەکە لە دەوری کوببەدا کۆ دەکاتەوە؛ توێکڵی گەنمی وردکراو کە بە گۆشتی بەهاراتکراو پڕ دەکرێتەوە و دەخرێتە شۆربایەکی ترشی سەوزە. سێ خواردن، یەک بنەما: بە درێژی لێی بنێ، و ترشی بکە.
خواردنێکی نەتەوەیی بەبێ نەتەوە
ناونانی هەر خواردنێک بە خواردنە نەتەوەییەکەی کورد کارێکی پڕ لە کێشەیە، و بە ڕاستیش وایە. زۆرجار دەگوترێت کورد جگە لە شاخەکان هیچ هاوڕێیەکی نییە؛ بەهۆی نەبوونی دەوڵەتێکی یەکگرتووەوە، دەستەی گەشتیاری و وەزارەتی ڕۆشنبیرییان نییە تا یەک خواردن لە هەمووان پێشتر دابنێت. بۆیە کاتێک گەشتیارێک لە باکووری کوردستان ترشک بە خواردنێکی نەتەوەیی ناو دەبات، ئەو بانگەشەیە لە سفرەوە دێت، نەک لە دەوڵەتەوە؛ ئەو خواردنەی زۆرترین جار لە ماڵە کوردییەکاندا دەیبینێت، لە پێکهاتەیەک لێ دەنرێت کە لە بازاڕ دەدۆزرێتەوە یان لە گردەکان کۆ دەکرێتەوە. هەر ئەمەیە وای دەکات گونجاو بێت. ترشک لە زەوی و بەخشینەکانی سروشتدا ڕەگی هەیە: باینجان و بیبەر لە باخەوە، سماق و گەڵای ترش لە سروشتی کێوییەوە، گۆشتی بەرخ لە مەڕوماڵاتەوە. سەر بە هیچ سنوورێک نییە و لە هەمان کاتدا هی هەموو بەشێکی کوردستانە، لە باکووری کرمانجی، گوندەکانی ڕووەکی کێوی و شارەکانی باشوور شێوەی جیاواز وەردەگرێت، کەچی هەمیشە لە دەوری هەمان ناوەڕۆکی ترش ڕێک دەخرێت. ئەمە هەمان نەریتی ترشییە کە ئەم زنجیرەیە بە سماق، ڕوبی هەنار، لیمۆنی وشک و سەوزە ترشە کێوییە کۆکراوەکاندا شوێنی هەڵگرتووە؛ لێرەدا لە یەک مەنجەڵی خۆشەویستدا کۆ کراوەتەوە. گەلێکی بێ دەوڵەت هەر تامێکی هەیە، و ترشک ئەو خواردنەیە کە ئەو تامە دروستی کردووە.
پرسیارە باوەکان
ترشک چییە؟
ترشک خواردنێکی ترشی کوردییە کە ناوەکەی لە ترشەوە هاتووە، بە واتای «ترش». ناسراوترین شێوەکەی خۆرەشتێکی بە هێواشی لێنراوی گۆشتی بەرخ و باینجانە کە بە سماق، بیبەر و تەماتە تامدار دەکرێت. هەمان ناو شۆربایەکی ترش لە ڕووەکێکی کێویی ترشیش دەگرێتەوە، و لە باشووری کوردستان ترشک ئاماژە بە شۆربایەکی ترشی کوببە دەکات. هەموو جۆرەکان لە ماوەی درێژی لێنان و تامی دیاریکەری ترشدا هاوبەشن.
بۆچی هەندێک کەس ترشک بە خواردنێکی نەتەوەیی کوردی ناو دەبەن؟
چونکە لە ماڵە کوردییەکاندا بە فراوانی دەبینرێت و بە تەواوی لە پێکهاتە خۆماڵییە ڕەگداکوتاوەکان لە زەویدا دروست دەکرێت؛ گۆشتی بەرخ، باینجان و سماق یان گەڵای ترشی کێویی کۆکراوە. لە نەبوونی دەوڵەتێکی یەکگرتووی کوردی بۆ دیاریکردنی فەرمیی خواردنێکی نەتەوەیی، ئەو ناونانە نافەرمییە و لە ئاشپەزخانەوە بانگەشەی بۆ دەکرێت، نەک لەلایەن هیچ دەسەڵاتێکەوە ڕابگەیەنرێت. ترشک بە ئامادەبوونی لە هەموو شوێنێک و بە تامەکەی کە بە ڕوونی حەزی کورد بۆ ترشی دەردەخات، شایەنی ئەو ناوە دەبێت.
چی تامە ترشەکە بە ترشک دەدات؟
بەپێی جۆرەکە دەگۆڕێت. خۆرەشتی گۆشتی بەرخ و باینجان ترشییەکەی لە سماقەوە وەردەگرێت، بەهاراتێکی سوور بە تامی لیمۆن کە لە میوە کێوییەکانی شاخەکان دەهاڕدرێت، لەگەڵ تەماتە. جۆری شۆربای ترش ترشییەکەی لە ڕووەکێکی کێویی ترشەوە دەهێنێت کە بۆ چەند کاتژمێرێک دەکوڵێت. شۆربای کوببەی باشوور بە شۆربا ترشەکەی سەوزە ترش دەکرێت. لە هەموو دۆخێکدا مەبەستەکە ترشییە، و ئەو تامە ڕەنگ دەداتەوە کە چێشتلێنانی کوردی بەردەوام داوای دەکات.
کۆتایی
ترشک نەوەد و دووەم وتاری ئەم زنجیرەیەیە و یەکێکە لە ڕوونترین وەڵامەکانی پرسیارێکی سەخت: گەلێکی بێ دەوڵەت چی دەخوات کە بەبێ هیچ گومانێک هی خۆی بێت؟ دەردەکەوێت یەک ڕەچەتەی جێگیر نییە، بەڵکو تامێک و نەریتێکە؛ ترش، بە هێواشی لێنراو و لە زەوی کۆکراوە، کە لە دۆڵێکدا شێوەی خۆرەشتی گۆشتی بەرخ و باینجان وەردەگرێت، لە دۆڵی دواتردا شۆربای ڕووەکی کێوی و لە شارەکانی باشووردا شۆربایەکی ترشی کوببە. خودی ناوەکە کە لە ترشەوە هاتووە هەموو بیرۆکەکە هەڵدەگرێت. دوای نەوەد و دوو وتار، ترشک نوێنەرایەتیی ئەو ڕێگایە دەکات کە ناسنامەی کوردی لە ئاشپەزخانەدا دەمێنێتەوە، تەنانەت لەو شوێنانەی لەسەر نەخشە نکۆڵی لێ دەکرێت: خواردنێکی نەتەوەیی کە هیچ حکومەتێک ڕای نەگەیاندووە، لە هەر ماڵێکی کوردیدا لێ دەنرێت و ئەوەندە ترشە کە لە یاددا دەمێنێت.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Sour and Sweets — ترشک / کوببە حاموود، شۆربای ترشی کوببەی کوردی
خواردنی نەریتیی مەڕەش — ترشک چۆرباسی، شۆربا ترشەکەی ڕووەکی کێویی ترشک