ئیدریس بەدلیسی (نزیکەی 18ی کانوونی دووەمی 1457 – 15ی تشرینی دووەمی 1520) زانا، مێژوونووس، کارگێڕ و دیپلۆماتێکی کوردی عوسمانی بوو کە کاریگەریی لەسەر ئیمپراتۆریەتی عوسمانیی سەرەتای سەدەی شازدە لە نێوان هاوسەردەمانیدا بێهاوتا بوو. ئەو زیاتر بە هەشت بیهیشت ناسراوە، کە مێژوونامەیەکی مەزنی فارسیی هەشت فەرمانڕەوای سەرەتای عوسمانییە و بە فەرمانی سوڵتان بایەزیدی دووەم نووسرا، و بە ڕۆڵە سەرەکییەکەی لە مسۆگەرکردنی هاوپەیمانیی نێوان کەسایەتییە ناسراوە کوردەکان و دەوڵەتی عوسمانی دوای شەڕی چاڵدێران.
ناوەڕۆک
سەرەتای کار: دەرباری ئاق قۆیوونلوو
خزمەت لە ژێر فەرمانی بایەزیدی دووەم و هەشت بیهیشت
ڕۆڵ لە ژێر فەرمانی سەلیمی یەکەم و هاوپەیمانیی کوردی
کەمپەینە سەربازییەکان و کارگێڕی
لەدایکبوون و بنەچە
ئیدریس بەدلیسی لە دەوروبەری 18ی کانوونی دووەمی 1457دا لەدایک بوو. هەرچەند ناوەکەی لە بەدلیسەوە وەرگرت، کە شارێکی مێژوویی کوردییە لەو شوێنەی ئەمڕۆ ڕۆژهەڵاتی تورکیایە، توێژینەوە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لە ڕاستیدا لە ناوچەی سوڵەقان لە ڕەی، لە باکووری ئێران، لەدایک بووە. باوکی، حوسامەدین عەلی بەدلیسی، زانایەکی سۆفیی ڕێزلێگیراوی کورد بوو کە بە تەریقەتی نووربەخشییەوە پەیوەست بوو؛ ئەمە بە قووڵی گەورەبوون و پەروەردەی ئیدریسی داڕشت.
سەرەتای کار: دەرباری ئاق قۆیوونلوو
ئیدریس بەدلیسی کاری خۆی لە دەرباری ئاق قۆیوونلوو (تورکمانەکانی مەڕە سپی) دەست پێ کرد؛ وەک سکرتێر و لە کۆتاییدا وەک سەرۆکی دیوانی سوڵتان یەعقووب، کوڕی ئوزوون حەسەن، خزمەتی کرد کە لە 1478–1490دا فەرمانڕەوایی دەکرد. ئەم پۆستە تێگەیشتنێکی نزیکی لە کارلێکە سیاسییەکانی ناوچەکە پێ بەخشی و ناوبانگی ئەوی وەک کارگێڕ و نووسەرێکی بە لێهاتووییەکی ناوازە جێگیر کرد. کاتێک بزووتنەوە سەرهەڵداوەکەی سەفەوی لە سەرەتای ساڵەکانی 1500دا بەسەر ئاق قۆیوونلوودا زاڵ بوو، بەدلیسی بانگهێشتی شا ئیسماعیلی یەکەمی بۆ خزمەتکردن ڕەت کردەوە و لەبری ئەوە بەرەو ئیستانبوڵ ڕۆیشت.
خزمەت لە ژێر فەرمانی بایەزیدی دووەم و هەشت بیهیشت
لە 1501–02دا، بەدلیسی گەیشتە ئیستانبوڵ و چووە خزمەتی سوڵتان بایەزیدی دووەم، کە لە 1481–1512دا فەرمانڕەوایی دەکرد. بایەزید فەرمانی نووسینی ئەو بەرهەمەی دا کە بەدلیسی زیاتر بەهۆیەوە ڕێزی لێ دەگیرێت: هەشت بیهیشت («هەشت بەهەشت»)، مێژوونامەیەکی زۆر گەورە بە زمانی فارسی کە ماوەی فەرمانڕەوایی هەشت سوڵتانی سەرەتای عوسمانی لە عوسمانی یەکەمەوە تا خودی بایەزیدی دووەم دەگرێتەوە. بەدلیسی لە 1502دا دەستی بە بەرهەمەکە کرد و مێژوونامەکە هێشتا سەرچاوەیەکی بنەڕەتیی سەردەمی سەرەتای عوسمانییە. بەدلیسی لە ڕێگەی خزمەتکردن لە ژێر فەرمانی بایەزیدەوە گەیشتە لووتکەی کاریگەریی خۆی؛ بە پێچەوانەی ئەوەی هەندێک جار بە هەڵە دەگوترێت، ئەمە لە ڕێگەی سەلیمی یەکەمەوە نەبوو.
ڕۆڵ لە ژێر فەرمانی سەلیمی یەکەم و هاوپەیمانیی کوردی
دوای گەیشتنی سەلیمی یەکەم بە دەسەڵات لە 1512دا، بەدلیسی خزمەتەکەی بۆ سوڵتانە نوێیەکە گواستەوە. گرنگترین بەشداریی ئەو دوای شەڕی چاڵدێران لە 1514دا هات، کە سەلیمی یەکەم بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە سەفەوییەکانی تێیدا شکست دا. سەلیم ئەرکە هەستیارەکەی مسۆگەرکردنی دڵسۆزیی سەرۆکە هۆزە کوردییەکان و کەسایەتییە ناسراوەکانی خاکە ڕۆژهەڵاتییە تازە داگیرکراوەکانی بە بەدلیسی سپارد. سەلیم دەسەڵاتێکی ناوازەی پێ بەخشی: توانای بەخشینی مافی فەرمانڕەواییکردنی خاکی خۆیان بە خۆبەڕێوەبردنێکی فراوان بە ڕابەرە کوردەکان، لە ژێر دەسەڵاتی باڵای عوسمانیدا. ئەم ڕێککەوتنە پەیوەندییە کوردی و عوسمانییەکانی بۆ چەندین نەوە داڕشت.
ئەو هەروەها لە لکاندنی ئورفا و مووسڵ بە ئیمپراتۆریەتی عوسمانییەوە لە ڕێگەی دانوساندنەوە، لەبری شەڕ، ڕۆڵێکی سەرەکیی گێڕا و سەرپەرشتیی لکاندنی ماردینی دوای گەمارۆیەک کرد.
کەمپەینە سەربازییەکان و کارگێڕی
بەدلیسی بەشداریی لە کەمپەینەکانی سەلیم دژی هەردوو سەفەوییەکان و مەملووکەکان کرد. دوای داگیرکردنی میسر لەلایەن عوسمانییەکانەوە لە 1517دا، ڕۆڵێکی لە دامەزراندنی چوارچێوە کارگێڕییە نوێیەکەی ئەیالەتی میسر گێڕا و یارمەتیی تێکەڵکردنی ناوچەکەی بە پێکهاتەی عوسمانی دا. چەندین پۆستی باڵای دادوەری و کارگێڕیی گرتە ئەستۆ، لەوانەش قازیعەسکەری دیاربەکر و عەرەبستان (سەرۆکی دادوەران).
بەرهەمە ئەدەبییەکان
بەرهەمە سەرەکییەکانی بەدلیسی بریتین لە هەشت بیهیشت، کە مێژوونامەکەی دەربارەی هەشت سوڵتانی سەرەتای عوسمانییە و بە فەرمانی بایەزیدی دووەم نووسرا، و سەلیم شەهنامە، کە مێژوونامەیەکی کورتترە دەربارەی فەرمانڕەوایی سەلیمی یەکەم. هەردووکیان بە پەخشانی فارسیی ڕازاوە نووسراون و سەرچاوەی گرنگن بۆ مێژوونووسیی عوسمانی. شێوازی نووسینی ئەو، کە بە قووڵی لە نەریتی ئەدەبیی فارسییەوە سەرچاوە دەگرێت، یارمەتیی داڕشتنی کولتووری مێژوونووسیی لە جیهانی سەرەتای عوسمانیدا دا.
میرات
ئیدریس بەدلیسی لە 15ی تشرینی دووەمی 1520دا لە قوستەنتینیە مرد، کەمێک دوای مردنی پشتیوانەکەی، سەلیمی یەکەم. لە گەڕەکی ئەیووبی قوستەنتینیە نێژرا. میراتی ئەو بەرچاوە، بەڵام هەروەها ئاڵۆزە: زانا و دیپلۆماتێکی درەوشاوە بوو کە بە ڕاستی خۆبەڕێوەبردنی سیاسیی کوردی لە چوارچێوەی عوسمانیدا پەرە پێ دەدا، بەڵام هەروەها ڕۆڵێکی لە سەرکوتکردنی کۆمەڵگە تورکمانە عەلەوییەکان و بەعوسمانیکردنی دانیشتووانی کوردی سوننەدا گێڕا. هەردوو ڕەهەندەکە بەشێکن لە تۆماری مێژوویی ئەو.
پرسیارە باوەکان
کێ فەرمانی نووسینی هەشت بیهیشتی دا؟
سوڵتان بایەزیدی دووەم فەرمانی نووسینی هەشت بیهیشتی دا، نەک سەلیمی یەکەم. بەدلیسی لە 1501–02دا چووە خزمەتی بایەزید و لە 1502دا دەستی بە مێژوونامەکە کرد. دواتر، دوای 1512، خزمەتی سەلیمی یەکەمی کرد و بەرهەمێکی جیاوازی بۆ نووسی، کە سەلیم شەهنامە بوو.
ڕۆڵی ئیدریس بەدلیسی لە مێژووی کورددا چی بوو؟
دوای چاڵدێران (1514)، سەلیمی یەکەم ئەرکی هاوپەیمانکردنی ڕابەرە هۆزە کوردییەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیای لەگەڵ عوسمانییەکان بە بەدلیسی سپارد. دانوساندنی بۆ ڕێککەوتنێک کرد کە بەپێی ئەوە کەسایەتییە ناسراوە کوردەکان بە خۆبەڕێوەبردنێکی فراوان فەرمانڕەوایی خاکی خۆیان دەکرد. ئەم ڕێککەوتنە، کە زۆرجار بە «هاوپەیمانیی کوردی و عوسمانی» ناو دەبرێت، پێکهاتەی سیاسیی ناوچەکەی بۆ چەندین سەدە داڕشت و یەکێکە لە گرنگترین کردارەکانی دەوڵەتداریی سیاسیی کوردی لە سەدەی شازدەدا.
ئیدریس بەدلیسی لە کوێ لەدایک بوو؟
هەرچەند ناوەکەی لە بەدلیسەوە وەرگرت، توێژینەوە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لە ڕاستیدا لە ناوچەی سوڵەقان لە ڕەی، لە باکووری ئێران، لەدایک بووە. هەندێک سەرچاوەی کۆنتر هەروەها دیاربەکر پێشنیار دەکەن. پرسەکە هێشتا تا ڕادەیەک جێی مشتومڕە.
سەرچاوەکان
Encyclopaedia Iranica, “Bedlīsī, Mawlānā Ḥakīm-al-Dīn Edris.”
Vural Genç, “Rethinking Idris-i Bidlisi: An Iranian Bureaucrat and Historian between the Shah and the Sultan,” Iranian Studies, 52 (2019), 425–447.
Idris Bitlisi، Hasht Bihisht (نزیکەی 1502–1506) — مێژوونامەیەکی بنەڕەتیی هەشت سوڵتانی سەرەتای عوسمانی، کە بە فەرمانی بایەزیدی دووەم نووسرا.
Cornell Fleischer, Bureaucrat and Intellectual in the Ottoman Empire, Princeton University Press, 1986 — بەدلیسی لە چوارچێوەی کولتووری هزریی عوسمانیدا دەناسێنێت.