یاپراخ: گەڵای مێوی پڕکراوی کوردی کە بە ناوێکی دیکە دەیناسیت
یاپراخ ناوی کوردیی گەڵای مێوی پڕکراوە؛ گەڵای مێو لە دەوری پڕکەرەوەیەکی برنج و گیا بۆنخۆشەکان و بەهارات و زۆرجار گۆشت دەئاڵێنرێت و پاشان بە هێواشی دەکوڵێنرێت تا نەرم دەبێت. بە کوردی خواردنەکە بە یاپراخ، ئیپراخ یان ئاپراخ ناو دەبرێت. وشە ڕەسەنە کوردییەکە بۆ گەڵای ئاڵێنراو پەلپێچە، لە پەل (گەڵا) و پێچ (ئاڵێنراو). شێوازی سەوزە پڕکراوەکان بە سادەیی پەل (دۆڵمە) ناو دەبرێت. چێشتلێنانی تورکی و یۆنانی و عەرەبی و ئەرمەنی و فارسی بانگەشەی خاوەندارێتیی گەڵای مێوی پڕکراو دەکەن، بە ناوگەلێکی وەک yaprak sarma و dolmades و warak enab و dolmeh. لە نووسینە نێودەوڵەتییەکانی خواردندا نزیکەی هەر ناو و شێوازی ئامادەکردنی کوردی ناهێنرێت.
خاڵە سەرەکییەکان
• یاپراخ، کە ئیپراخ و ئاپراخیشی پێ دەگوترێت، ناوی کوردیی گەڵای مێوی پڕکراوە؛ پەلپێچ وشە ڕەسەنە کوردییەکەیە کە واتای «گەڵای ئاڵێنراو» دەدات
• یاپراخی کوردی بە بەکارهێنانی زۆری گیا بۆنخۆشە تازەکان (شویت و جەعدەنووس و پیازی سەوز) و ئاوی لیمۆ و دۆشاوی هەنار و ماست جیا دەکرێتەوە
• تەنها گەڵای مێو نییە؛ یاپراخی کوردی لە هەمان مەنجەڵدا بیبەری وشک و کولەکە و باینجان و پیاز و تەماتەی پڕکراویش لە خۆ دەگرێت
• دروستکردنی یاپراخ چالاکییەکی بەکۆمەڵی چەند نەوەیە؛ بە شێوەی نەریتی کاری ژنانە و لە دایکەوە بۆ کچ دەگوازرێتەوە
• لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دەدرێتە پاڵ چێشتلێنانی تورکی یان یۆنانی یان عەرەبی؛ ناو و شێوازە کوردییەکە لە میدیای ئینگلیزیی خواردندا نابینرێت
زانیارییە خێراکان
ناوە کوردییەکان: یاپراخ / ئیپراخ / ئاپراخ، پەلپێچ (گەڵای ئاڵێنراو)، پەل (سەوزەی پڕکراو/دۆڵمە)
ناوە نێودەوڵەتییەکان: Yaprak sarma (بە تورکی)، Dolmades (بە یۆنانی)، Warak enab (بە عەرەبی)، Dolmeh (بە فارسی)
جۆر: گەڵای مێو و سەوزەی پڕکراو؛ پڕکەرەوەی برنج و گیا بۆنخۆشەکان و گۆشت
ناوچە: هەر چوار بەشی کوردستان؛ لە باکوور و باشوور و ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا جێگەیەکی سەرەکیی لە میوانداریی کوردیدا هەیە
پێگە: خواردنێکی ناوچەیی هاوبەش؛ ناو و شێوازی ئامادەکردنی کوردی لە نووسینە نێودەوڵەتییەکانی خواردندا نابینرێت
بنەچە و ژینگە
مێوی کێوی بە زۆری لە ناوچە شاخاوییەکان و دۆڵە کوردییەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا و دامێنەکانی زاگرۆس و مێزۆپۆتامیای سەروو دەڕوێت. چاندنی ترێ لەم ناوچەیەدا بۆ هەزارەها ساڵ دەگەڕێتەوە؛ کەوانەی بەپیت بە مانا فراوانەکەی، لەوانە بەرزاییە کوردنشینەکان، یەکێکە لە کۆنترین ناوەندەکانی چاندنی مێو لە جیهاندا. لە هەر شوێنێک ترێ بڕوێت، گەڵای مێو کۆ دەکرێتەوە، و لە هەر شوێنێک گەڵای مێو کۆ بکرێتەوە، لەو کاتەوەی بیرەوەریی خەڵک دەیگاتێ خواردنیان پێ ئاڵاندووە.
کردەی پڕکردنی گەڵا پێش هەر چێشتلێنانێکی تاکە نەتەوەیی هەبووە. تەکنیکێکی تەواوی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە کە هەمان ژینگە پاڵنەریەتی: لە هەر شوێنێک برنج و گیا بۆنخۆشەکان و گەڵای مێو پێکەوە هەبن، شێوازێکی ئەم خواردنە دەردەکەوێت. یاپراخی کوردی هی ئەم بنەماڵە فراوانترەیە، بەڵام تێکەڵە تایبەتەکەی پێکهاتەکان و بەهارات و شێوازی پێشکەشکردنی بە ڕوونی کوردییە.
ئامادەکردنی کوردی
پڕکەرەوەی یاپراخی کوردی لە تێکەڵکردنی برنجی کورتەدانە و پیازی وردکراو، کە زۆرجار پیازی سەوزە، و ڕێژەیەکی زۆری گیا بۆنخۆشە تازەکان دروست دەکرێت؛ شویت و جەعدەنووس و هەندێک جار نەعنا، لەگەڵ ترشییەکی توند لە ئاوی لیمۆی تازە و دۆشاوی هەنار. شێوازە گۆشتدارەکان گۆشتی هاڕاوی بەرخ یان مانگا بەکار دەهێنن کە لەگەڵ برنجەکە تێکەڵ دەکرێت. شێوازە تەواو ڕووەکییەکان، کە بە برنج و نیسک دروست دەکرێن، لە سەرتاسەری کوردستان باون و لە ماوەکانی ڕۆژووگرتندا پێشکەش دەکرێن.
ئەوەی یاپراخی کوردی لە شێوازە تورکی یان یۆنانییەکان جیادەکاتەوە فراوانیی پێکهاتەکانیەتی: مەنجەڵێکی یاپراخی کوردی تەنها گەڵای مێو نییە. مەنجەڵێکی تێکەڵە کە کولەکە و باینجان و تەماتە و پیاز و بیبەری توندی وشکی تێدایە، کە ناوەوەیان بەتاڵ کراوەتەوە؛ هەموویان بە هەمان پڕکەرەوەی برنج پڕ دەکرێن و پێکەوە بە هێواشی دەکوڵێنرێن. پێچراوەکانی گەڵای مێو لە تەنیشت سەوزە پڕکراوەکان لە مەنجەڵێکی گەورەدا دادەنرێن، بە قاپێک قورس دەکرێن تا لە ژێر ئاودا بمێننەوە و بە هێواشی دەکوڵێنرێن تا برنجەکە شۆرباکە هەڵدەمژێت. خواردنەکە لەگەڵ ماستی چڕ لە تەنیشتیدا پێشکەش دەکرێت؛ هاوپێچێک کە لە ماڵە کوردییەکاندا جێگەی دانوساندن نییە.
ڕۆڵ و واتای کولتووری
یاپراخ یەکێکە لە گرنگترین خواردنەکانی میوانداریی کوردی. لە ئاهەنگی هاوسەرگیری و جەژنی نەورۆز و کۆبوونەوە خێزانییەکان و هەر بۆنەیەکدا پێشکەش دەکرێت کە میوانان بە ژەمێکی ماڵەوەی پڕکار ڕێزیان لێ دەگیرێت. ئامادەکردنەکە بەکۆمەڵ و بە بەشداریی چەند نەوەیە: ژنان پێکەوە دادەنیشن و گەڵای مێو دەپێچنەوە، زۆرجار لە سێ نەوەدا؛ داپیرە و دایک و کچەکان. فێربوونی دروستکردنی یاپراخ بە قۆناغێکی گرنگی فێرکاریی ماڵداریی کچێکی گەنجی کورد دادەنرێت. خواردنەکە ماڵەکە پڕ دەکات لە بۆنی گیا بۆنخۆشە تازەکان و میوە ترشەکان و شۆربای هێواشکوڵێنراو؛ بۆنێک کە زۆرێک لە کوردانی تاراوگە وەک بۆنی ناسێنەری ماڵ وەسفی دەکەن.
خواردنێک کە هەمووان جگە لە کورد بانگەشەی خاوەندارێتیی دەکەن
گەڵای مێوی پڕکراو یەکێکە لەو خواردنانەی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا زۆرترین مشتومڕیان لەسەرە؛ تورکیا و یۆنان و ئەرمەنستان و ئازەربایجان و چەند وڵاتێکی عەرەبی وەک میراتی نەتەوەیی خۆیان بانگەشەی خاوەندارێتیی دەکەن. میدیای نێودەوڵەتیی خواردن بە بەردەوامی خواردنەکە دەداتە پاڵ چێشتلێنانی تورکی («yaprak sarma») یان یۆنانی («dolmades») یان عەرەبی («warak enab»). ناوە کوردییەکە، یاپراخ یان پەلپێچ یان پەل، نزیکەی هەر ناهێنرێت.
ئەمە لەبەر ئەوە نییە کە شێوازە کوردییەکە بوونی نییە یان کەمبایەخە. لە هەر چوار بەشی کوردستاندا ملیۆنەها کەس یاپراخ دەخۆن. یەکێکە لە باوترین و خۆشەویستترین خواردنەکانی ژیانی ڕۆژانەی کورد. سڕینەوەکە پێکهاتەییە: چونکە کورد خاوەنی دەوڵەتێکی نەتەوەیی نییە، چێشتلێنانەکەی جێگەیەکی لەسەر مێز نییە کاتێک ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی خواردن و بنکەدراوەکانی ڕێنمایی چێشتلێنان و دەزگا میدیاییەکان خاوەندارێتیی نەتەوەیی دیاری دەکەن. TasteAtlas دۆڵمە بە «خواردنی نەتەوەیی تورکیا» ناو دەبات. ویکیپیدیا سارما دەداتە پاڵ «چێشتلێنانی عوسمانی». بلۆگە کوردییەکانی خواردن تەنها ئەو شوێنانەن کە یاپراخ بە ناوە کوردییەکەی تێیاندا دەردەکەوێت.
پرسیارە باوەکان
یاپراخ چییە؟
یاپراخ ناوی کوردیی گەڵای مێوی پڕکراوە؛ گەڵای مێو لە دەوری پڕکەرەوەیەکی برنج و گیا بۆنخۆشەکان و زۆرجار گۆشت دەئاڵێنرێت و بە هێواشی دەکوڵێنرێت تا نەرم دەبێت. وشە ڕەسەنە کوردییەکە بۆ گەڵای ئاڵێنراو پەلپێچە. خواردنەکە جێگەیەکی سەرەکیی لە میوانداریی کوردیدا هەیە و لە هەموو بەشەکانی کوردستان دەخورێت.
ئایا یاپراخ هەمان دۆڵمە یان سارمایە؟
هەموویان هی هەمان بنەماڵەن. بە کوردی پەلپێچ، واتە گەڵای ئاڵێنراو، هاوتای سارمای تورکییە و پەل، واتە سەوزەی پڕکراو، هاوتای دۆڵمەی تورکییە. ئامادەکردنی کوردی بە زۆریی گیا بۆنخۆشە تازەکان و ترشیی لیمۆ و هەنار و تێکەڵەی سەوزە پڕکراوەکان لە یەک مەنجەڵدا و ماست لە تەنیشتیدا جیا دەکرێتەوە.
چی یاپراخی کوردی جیاواز دەکات؟
یاپراخی کوردی ڕێژەیەکی زۆری گیا بۆنخۆشە تازەکان (شویت و جەعدەنووس و پیازی سەوز) بەکار دەهێنێت، ئاوی لیمۆ و دۆشاوی هەنار بۆ ترشی زیاد دەکات و، بە تایبەتی، پێچراوەکانی گەڵای مێو لەگەڵ سەوزە پڕکراوەکان (کولەکە و باینجان و بیبەر و پیاز و تەماتە) لە یەک مەنجەڵدا کۆ دەکاتەوە. هەمیشە ماستیش لەگەڵیدا پێشکەش دەکرێت.
کورد کەی یاپراخ دەخۆن؟
بە درێژایی ساڵ، بەڵام بە تایبەتی لە ئاهەنگی هاوسەرگیری و نەورۆز و کۆبوونەوە خێزانییەکان و هەر بۆنەیەک کە ژەمێکی پڕکار و ڕێزپێشاندەری تێدا پێویستە. دروستکردنی یاپراخ خۆی ڕووداوێکی کۆمەڵایەتییە؛ ژنانی چەند نەوە پێکەوە دادەنیشن و گەڵاکان دەپێچنەوە.
کۆتایی
یاپراخ ڕەنگە باوترین خواردنی چێشتخانەی کوردی بێت، و هەروەها ئەو خواردنەیە کە بە سیستەماتیکترین شێوە دەدرێتە پاڵ هەموو کەسێکی دیکە. هەر جارێک بنکەدراوەیەکی خواردن دۆڵمە بە «خواردنی نەتەوەیی تورکیا» ناو ببات یان ماڵپەڕێکی ڕێنمایی چێشتلێنان گەڵای مێوی پڕکراو لە ژێر «چێشتلێنانی یۆنانی» تۆمار بکات، شێوازە کوردییەکە زیاتر دەخرێتە نادیارییەوە. ملیۆنەها خێزانی کورد هەفتانە ئەم خواردنە دروست دەکەن. ناوی دەنێن یاپراخ یان پەلپێچ یان پەل. تۆمارکردنی لێرە بەو ناوانە ڕاستکردنەوەیەکی بچووک، بەڵام پێویستە.