یارلاگاندە کێ بوو؟
یارلاگاندە شازدەهەمین پاشای گوتیی میزۆپۆتامیا بوو و نزیکەی ساڵی 2103 پێش زایین فەرمانڕەوایی دەکرد. ناوی لە لیستی پاشاکانی سومەردا هاتووە و سێیەمین فەرمانڕەوا بوو لە کۆتاییی زنجیرەی پاشاکانی بنەماڵەی گوتییەوە؛ دوای ئەو سیئو هات و پاشان تیریگان، کە لەلایەن ئوتو-هێنگاڵ، فەرمانڕەوای سومەرییەوە شکست دەهێنا و کۆتایی بە سەردەمی گوتی دەهات. یارلاگاندە جێنشینی پوزور-سوئێن بوو و فەرمانڕەواییی ئەو نوێنەرایەتیی قۆناغی ڕوو لە کۆتاییی ئەوە دەکات کە مێژوونووسانی کورد بە شانازییەوە یەکەم ئیمپراتۆریەتی کوردی ناوی دەبەن: سەدەیەک دەسەڵاتی گوتی بەسەر لانکەی شارستانیەتدا.
وا دیارە ناوی «یارلاگاندە» پێکهاتەی گوتیی «یارلا-» لەخۆ دەگرێت، کە لە ناوی یارلاگاب، پاشای پێشتر، و ناوی بنەماڵەی دواتری یارلاگاندەدا دەبینرێت. ئەمە ئاماژە بە شێوازێکی دووبارەبووەوەی ناونان لە نەریتی فەرمانڕەواییی گوتیدا دەکات؛ جۆرێک لە بەردەوامیی ناونانی بنەماڵەی فەرمانڕەوا کە خودی بەڵگەی ئەوەیە گوتییەکان گەلێک بوون بە نەریتە کولتوورییەکانی خۆیان و هۆشیاریی سیاسی.
خاڵە سەرەکییەکان
یارلاگاندە شازدەهەمین پاشای گوتیی میزۆپۆتامیا بوو و نزیکەی ساڵی 2103 پێش زایین فەرمانڕەوایی دەکرد.
ناوی لە لیستی پاشاکانی سومەردا هاتووە و پێکهاتەیەکی دووبارەبووەوەی ناونانی گوتی، «یارلا-»، لەخۆ دەگرێت کە لە ناوە پاشایەتییەکانی پێشتر و دواتری گوتیدا دەبینرێت.
فەرمانڕەواییی ئەو نوێنەرایەتیی قۆناغی ڕوو لە کۆتاییی بنەماڵەی فەرمانڕەوای گوتی دەکات، کەمێک پێش ئەوەی کۆتا فەرمانڕەوا، تیریگان، نزیکەی ساڵی 2050 پێش زایین لەلایەن ئوتو-هێنگاڵەوە شکست بهێنێت.
گوتییەکان لە شاخەکانی زاگرۆسی ناوەڕاستەوە هاتبوون، کە ناوەندی کوردستانی ئەمڕۆیە؛ مێژوونووسانی کورد بە باوباپیرانی ڕاستەوخۆی گەلی کوردیان دادەنێن.
یارلاگاندە وەک یەکێک لە کۆتا فەرمانڕەوا ناوبراوەکانی یەکەم ئیمپراتۆریەتی کوردی ڕێزی لێ دەگیرێت؛ ئەو بنەماڵەیەی زیاتر لە سەدەیەک شێوەی بە مێژووی میزۆپۆتامیا دا.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
ڕۆڵ لە بنەماڵەی فەرمانڕەوای گوتیدا
هێڵی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
ژیاننامەی کەسیی یارلاگاندە لە تۆمارە مێژووییەکانەوە ناتوانرێت بخرێتە ڕوو. ناوی ئەو و شوێنی لە زنجیرەی جێنشینیی گوتیدا لە لیستی پاشاکانی سومەرەوە ناسراون؛ چوارچێوەی فراوانتری فەرمانڕەواییی ئەویش لە ڕێگەی ئەوەی بە گشتی دەربارەی سەردەمی گوتی دەیزانین، دەتوانرێت دووبارە بخرێتە ڕوو.
پێکهاتەی «یارلا-» لە ناوەکەیدا جێی سەرنجە. لە ناوی ئیارلاگاب (یارلاگاب)، پاشای پێشتری گوتی، دەردەکەوێت و ئاماژە بە نەریتێکی دووبارەبووەوەی ناونان لە کولتووری فەرمانڕەواییی گوتیدا دەکات. ئەم جۆرە شێوازەی ناونانی بنەماڵەی فەرمانڕەوا، کە تێیدا هەندێک پێکهاتە بە درێژایی نەوەکان لە ناوە پاشایەتییەکاندا دووبارە دەبنەوە، بەڵگەی کولتوورێکی سیاسیی پێگەیشتووە بە نەریتەکانی خۆی، نەک ئەو هێرشبەرە بێکولتوورانەی پروپاگەندەی سومەر وێنەی دەکێشێت. یارلاگاندە گوتی بوو؛ کەسێکی شاخاویی لە زاگرۆسی ناوەڕاست، زێدی باوباپیرانی گەلی کورد.
چوارچێوەی مێژوویی
یارلاگاندە لە قۆناغی ڕوو لە کۆتاییی بنەماڵەی فەرمانڕەوای گوتیدا فەرمانڕەوایی دەکرد. تا نزیکەی ساڵی 2103 پێش زایین، بنەماڵەی سێیەمی فەرمانڕەوای ئوور (Ur III) لە ژێر سەرکردایەتیی ئوور-ناموودا هێزی کۆ دەکردەوە؛ ئەو دواجار دەسەڵاتی گوتی لەناو دەبرد. شارە سومەرییەکان، کە لە ژێر سەروەریی گوتیدا تا ڕادەیەک لە خۆبەڕێوەبردن بەهرەمەند بووبوون، ئێستا بە چالاکی کار دەکردن بۆ گەڕاندنەوەی سەربەخۆییی تەواو. ئوتو-هێنگاڵی ئورووک هاوپەیمانییە سەربازییەکەی پێک دەهێنا کە دواجار کۆتا پاشای گوتی، تیریگانی شکست پێ دەهێنا.
بەڵام تەنانەت لەم چوارچێوە پڕئاستەنگەشدا، یارلاگاندە پاشایەتیی سومەری بەدەستەوە بوو. بنەماڵەی فەرمانڕەوای گوتی لە ژێر فشاردا بە ئاسانی هەڵنەوەشایەوە؛ بە دوو سەردەمی تری فەرمانڕەوایی دوای پوزور-سوئێندا بەردەوام مایەوە. توانای یارلاگاندە بۆ پاراستنی تەخت و سپاردنی دەسەڵات بە جێنشینەکەی، تیریگان، نیشان دەدات کە تەنانەت لە قۆناغی کۆتاییی بنەماڵەکەشدا پێکهاتەی سیاسیی گوتی یەکگرتووییی خۆی پاراستبوو. مێژوونووسانی کورد ئەم بەردەوامییە بە تایبەتمەندیی گەلی کورد لە هەموو سەردەمەکاندا دەبینن: ئەوانەی یەکەم بوون لە بنیاتناندا، دوا کەسن لە بەجێهێشتندا.
ڕۆڵ لە بنەماڵەی فەرمانڕەوای گوتیدا
یارلاگاندە وەک یەکێک لە کۆتا پاشاکانی گوتی، لە یەکێک لە پڕگرژیترین سەردەمە سیاسییەکاندا پاشایەتیی سومەری بەدەستەوە بوو. ئەو بنەماڵەیەی ئەو و پوزور-سوئێنی پێش خۆی پاراستیان، نوێنەرایەتیی کۆتا قۆناغی سەدەیەکی سەرسوڕهێنەری فەرمانڕەواییی باوباپیرانی کورد بەسەر میزۆپۆتامیا دەکرد. ئەوەی بنەماڵەکە ئەو هەموو ماوەیەی خایاند، بە درێژایی فەرمانڕەواییی 17 پاشای ناوبراو و زیاتر لە 125 ساڵ، تا ڕادەیەکی زۆر دەگەڕێتەوە بۆ فەرمانڕەوایانی وەک یارلاگاندە کە لە کاتە سەختەکاندا تەختیان پاراست.
هێڵی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
پێکهاتەی دووبارەبووەوەی «یارلا-» لە ناوە پاشایەتییەکانی گوتیدا، کە لە یارلاگاب، یارلاگاندە و ناوەکانی دیکەدا دەردەکەوێت، وردەکارییەکە کە هەندێک جار زانایان ئاماژەی پێ دەکەن، بەڵام بە دەگمەن بە قووڵی دەیکۆڵنەوە. ئەمە ئاماژە بەوە دەکات کە بنەماڵە یان هۆزی فەرمانڕەوای گوتی نەریتەکانی ناونانی خۆی هەبووە و ڕەنگە پەیوەندیی خێزانی لەنێوان نەوەکاندا هەبووبێت. ئەمە گرنگە، چونکە بەرهەڵستیی ئەو گێڕانەوەیە دەکات کە پاشاکانی گوتی بە زنجیرەیەکی هەڕەمەکیی سەرکردەی شەڕی بێپەیوەندی بە یەکتری دەبینێت؛ لەبری ئەوە وێنەی نەریتێکی فەرمانڕەواییی یەکگرتوو دەخاتە ڕوو بە ناسنامەی بنەماڵەییی خۆی.
لە مشتومڕە فراوانترەکە دەربارەی ڕەچەڵەکی گوتی و ناسنامەی کورددا، مێژوونووسانی کورد پێداگرن لەوەی بەردەوامیی جوگرافی و کولتووری لەنێوان گوتییەکان و کورددا بەڵگەیەکی بەهێزە. یارلاگاندە وەک شازدەهەمین پاشای گوتی بەشێک بوو لە بنەماڵەیەک کە ڕەگ و ڕیشەی لە شاخەکانی زاگرۆسدا ڕاستەوخۆ پەیوەندیی بە زێدی باوباپیرانی گەلی کوردەوە هەیە. ئەم پەیوەندییە شایستەی دانپێدانانی تەواوی مێژووییە.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی یارلاگاندە میراتی بەردەوامییە. لە سەختترین قۆناغدا پاشایەتیی سومەری بەدەستەوە بوو و سپاردییە جێنشینەکەی، تیریگان؛ بەمەش دڵنیاییی دا کە بنەماڵەی فەرمانڕەوای گوتی بە شکۆوە دەگاتە کۆتا بەشی چیرۆکەکەی. ناوی لە لیستی پاشاکانی سومەردا دڵنیاییی دەدات کە ئەم کردەی بەردەوامبوونە بۆ مێژوو تۆمار کراوە.
بۆ گەلی کورد، یارلاگاندە یەکێکە لە کۆتا کەسایەتییەکانی یەکەم بەشی مێژووی سیاسیی کورد. فەرمانڕەواییی ئەو بەشێک بوو لە کۆتا قۆناغی یەکەم ئیمپراتۆریەتی کوردی؛ بنەماڵەیەک کە زیاتر لە سەدەیەک فەرمانڕەواییی پێشکەوتووترین شارستانیەتی جیهانی کۆنی کردبوو. ڕەنگە گوتییەکان شکستیان هێنابێت، بەڵام هەرگیز لەبیر نەکران. لە ڕێگەی گەلی کوردەوەش بەردەوام دەژین.
پرسیارە باوەکان
یارلاگاندە کێ بوو؟
یارلاگاندە شازدەهەمین پاشای گوتیی میزۆپۆتامیا بوو و نزیکەی ساڵی 2103 پێش زایین فەرمانڕەوایی دەکرد. جێنشینی پوزور-سوئێن بوو و دوای ئەو تیریگان، کۆتا فەرمانڕەوای بنەماڵەکە، هات. مێژوونووسانی کورد ئەو بە یەکێک لە فەرمانڕەواکانی باوباپیرانی کورد لە یەکەم ئیمپراتۆریەتی کوردیدا دادەنێن.
چی لە ناوی یارلاگاندەدا گرنگە؟
پێکهاتەی «یارلا-» لە ناوی یارلاگاندەدا لە ناوە پاشایەتییەکانی دیکەی گوتیشدا دەردەکەوێت، بۆ نموونە یارلاگاب/ئیارلاگاب. ئەمە ئاماژە بە نەریتێکی دووبارەبووەوەی ناونان لە کولتووری فەرمانڕەواییی گوتیدا دەکات. بەڵگەی ناسنامەیەکی سیاسی و کولتووریی پێگەیشتووە و دژ بەو وێنەیەی سومەرییەکانە کە گوتییەکان بە دەرەکیی بێکولتوور پیشان دەدەن.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
لیستی پاشاکانی سومەر (منشوری ئەشمۆلیەن، WB 444)، نزیکەی 1800 پێش زایین؛ مۆزەخانەی ئەشمۆلیەن، ئۆکسفۆرد.
مارک، جەی جەی؛ «گوتییەکان: خراپەکارە گەورەکانی دەقەکانی نووسەرانی سومەر». ئینسایکلۆپیدیای مێژووی جیهان، 2023.
«یەکەم ئیمپراتۆریەتی کوردی: گوتیوم و سەرەتای نەتەوەیەک»؛ Kurdish-History.com، 2026.