یڵماز گونەی کێ بوو؟
یڵماز گونەی فیلمساز، ئەکتەر و نووسەرێکی کوردی تورکیا بوو کە لە 1937 لە یەنیجە لە نزیک ئەدەنە لەدایک بوو و بوو بە ڕێزلێگیراوترین کەسایەتیی کورد لە سینەمای جیهانیدا. فیلمەکەی «یۆڵ» (ڕێگا، 1982) خەڵاتی پالمی زێڕینی لە فێستیڤاڵی فیلمی کان بردەوە؛ بە هاوبەشی لەگەڵ «میسینگ»ی کۆستا گاڤراس. بەوەش بوو بە تاکە فیلمسازی کورد کە بەرزترین خەڵاتی سینەمای بردووەتەوە.
بە شێوەیەکی نائاسایی، گونەی لە زیندانەوە دەرهێنانی «یۆڵ»ی کرد؛ لە کاتی زیندانیبووندا سیناریۆ و پلانی فیلمەکەی بە وردی ئامادە کردبوو و جێبەجێکردنەکەی بە دەرهێنەر شەریف گۆرەن سپاردبوو، بەپێی ڕێنماییە وردەکانی کە بە نهێنی لە زیندانەوە دەرهێنرابوون. لە 1981 لە زیندان هەڵهات و ڕایکرد بۆ ئەورووپا، و مۆنتاژی کۆتایی «یۆڵ»ی لە سویسڕا تەواو کرد. لە 1984 لە پاریس بەهۆی شێرپەنجەی گەدە لە تەمەنی 47 ساڵیدا مرد.
لەگەڵ فیلمسازبوون، ڕۆشنبیرێکی سیاسیی ڕادیکاڵی کوردیش بوو. فیلمەکانی بەردەوام چەوساندنەوەی هەژارە کورد و تورکەکانیان پیشان دەدا، و پابەندبوونە سیاسییەکانی چەندین جار بوون بە هۆی زیندانیبوونی لە لایەن دەوڵەتی تورکیاوە.
خاڵە سەرەکییەکان
• لە کان لە 1982 بۆ «یۆڵ» پالمی زێڕینی بردەوە؛ تاکە فیلمسازی کورد کە ئەم دەستکەوتەی بەدەست هێناوە.
• لە زیندانەوە دەرهێنانی «یۆڵ»ی کرد، دوای ئەوەی سیناریۆکەی بە وردی ئامادە کردبوو و جێبەجێکردنی سپاردبوو بە دەرهێنەرێک کە ڕێنماییەکانی ئەوی جێبەجێ دەکرد.
• چەندین جار لە لایەن دەوڵەتی تورکیاوە بەهۆی چالاکیی سیاسی زیندانی کرا.
• لە تاراوگە لە پاریس لە 1984، لە تەمەنی 47 ساڵیدا مرد؛ هەرگیز نەیتوانی بگەڕێتەوە تورکیا.
• گەورەترین کەسایەتیی کورد لە مێژووی سینەمای جیهانیدا.
زانیارییە خێراکان
پێڕستی ناوەڕۆک
سەرەتای ژیان
لە 1937 لە بنەماڵەیەکی کورد لە یەنیجە لە نزیک ئەدەنە لە باشووری تورکیا لەدایک بوو. هاوکات وەک ئەکتەر، سیناریۆنووس و دەرهێنەر کاری کرد و لە دەیەکانی 1960-70دا بوو بە یەکێک لە جەماوەریترین کەسایەتییە سینەماییەکانی تورکیا، پێش ئەوەی ڕادیکاڵیەتی سیاسیی ئەو بەردەوام بیخاتە ململانێ لەگەڵ دەوڵەت.
چوارچێوەی مێژوویی
سینەمای تورکیا لە دەیەکانی 1960-70دا نەریتێکی جەماوەریی دەوڵەمەند بوو و گونەی بەبەهرەترین کەسایەتییەکەی بوو. پابەندبوونە سیاسییەکانی ــ مارکسی و نەتەوەخوازیی کوردی ــ بوون بە هۆی زیندانیبوونی بە تۆمەتەکانی وەک پەنادان بە ئەنارشیستەکان و کوشتنی دادوەرێک (تۆمەتەکەی دوایی جێی ناکۆکییە). لە کاتی دروستکردنی «یۆڵ»دا لە زیندان بوو.
دەستکەوتەکان
یۆڵ و پالمی زێڕین
«یۆڵ» (ڕێگا، 1982) شوێن پێنج زیندانی دەکەوێت کە بە شێوەیەکی کاتی ئازاد کراون. گەشتەکانیان بەکار دەهێنێت بۆ ئاشکراکردنی چەوساندنەوەی کۆمەڵگەی کورد و تورک؛ توندوتیژیی دەرەبەگایەتی دژ بە ژنان، چەوساندنەوەی کورد لە لایەن دەوڵەتەوە و قورساییە تێکشکێنەرەکەی نەریت. فیلمەکە لەژێر دەرهێنانی شەریف گۆرەن و بەپێی ڕێنماییەکانی گونەی لە زیندانەوە وێنە گیرا، و یەکێکە لە فیلمە مرۆڤدۆستە گەورەکانی سینەمای جیهانی.
بردنەوەی پالمی زێڕین ــ بە هاوبەشی لەگەڵ «میسینگ»ی کۆستا گاڤراس ــ سەرنجی جیهانی بۆ گونەی و سینەمای کوردی ڕاکێشا. هیچ فیلمسازێکی کورد پێش ئەو یان دوای ئەو ئەم دەستکەوتەی بەدەست نەهێناوە.
ڕیزبەندیی کاتی
مشتومڕەکان
ئەو تۆمەتەی بەهۆیەوە درێژترین ماوەی زیندانیبوونی بەسەر برد ــ کوشتنی دادوەرێک ــ وەک تۆمەتێک بە پاڵنەری سیاسی خراوەتە ژێر پرسیارەوە. ناسنامە کوردییەکەی لە ڕێگەی بنەچەکەی و سەرنجدانی بەردەوامی سینەماکەی بە بابەتە کوردییەکان سەلمێنراوە.
میرات
یڵماز گونەی گەورەترین کەسایەتیی کوردە لە مێژووی سینەمای جیهانیدا؛ فیلمسازێک کە فیلمە براوەکەی پالمی زێڕین هێشتا یەکێکە لە بەهێزترین فیلمەکان دەربارەی ژیانی کورد و تورک لە مێژوودا. نیشانی دا ئەزموونی کەلتووریی کورد دەتوانێت هونەرێک لە ئاستی جیهانیدا بەرهەم بهێنێت، تەنانەت لە توندترین بارودۆخی چەوساندنەوەدا.
پەیوەندییەکان
مووسا عەنتەر ــ چالاکوانی کەلتووریی کوردی تورکیا، لە 1992 تیرۆر کرا
یاشار کەمال ــ ڕۆماننووسی کوردی تورکیا و هاوسەردەمی
پرسیارە باوەکان
یڵماز گونەی کێ بوو؟
یڵماز گونەی (1937-1984) فیلمساز و ئەکتەرێکی کوردی تورکیا بوو کە لە کان لە 1982 بۆ «یۆڵ» پالمی زێڕینی بردەوە؛ فیلمێک کە لە زیندانەوە دەرهێنانی کرد. ڕێزلێگیراوترین کەسایەتیی کوردە لە سینەمای جیهانیدا.
چۆن لە زیندانەوە دەرهێنانی یۆڵی کرد؟
لە کاتی زیندانیبووندا سیناریۆ و پلانی هەر وردەکارییەکی «یۆڵ»ی ئامادە کرد و جێبەجێکردنەکەی سپارد بە دەرهێنەر شەریف گۆرەن، بەپێی ڕێنماییە وردەکانی کە بە نهێنی لە زیندانەوە دەرهێنرابوون. لە 1981 هەڵهات و مۆنتاژی کۆتایی لە سویسڕا تەواو کرد.
یڵماز گونەی کورد بوو؟
بەڵێ. لە بنەماڵەیەکی کورد لە پارێزگای ئەدەنە لەدایک بوو و بەردەوام لە فیلمەکانیدا بابەتە کوردییەکانی تاوتوێ دەکرد.
سەرچاوەکان
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'Yilmaz Güney.' Wikipedia. سەردانکراوە لە 2025.
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'Yol (film).' Wikipedia. سەردانکراوە لە 2025.