زەلابیە: شیرینییە سوورکراوە کوردییەکە کە گەیشتە قودس
زەلابیە (هەروەها زەلۆبیە، زەنگولە، زەلابیە) شیرینییەکی هەویری سوورکراوەی کوردییە؛ هەویری هەوێندار بە شێوەی لوولەی پێچاوپێچ دروست دەکرێت یان بە خورما یان دانەی هاڕاو پڕ دەکرێتەوە، پاشان لە ڕۆندا سوور دەکرێتەوە تا زێڕین دەبێت. بۆ بۆنە و جەژنەکان لە سەرتاسەری کوردستاندا ئامادە دەکرێت و یەکێکە لەو خواردنە کوردییانەی لەگەڵ جولەکە کوردەکان چووە بۆ ئیسرائیل. شولا گیلادی، ژنێکی جولەکەی کورد لە جەلیل، لە وۆرکشۆپەکانی چێشتلێناندا ڕێچکەکە فێر دەکات. لە شەقامی ئەگریپاس لە قودس ناوەندێکی کەلتووری کوردی هەیە کە، وەک «دە فۆروەرد» نووسیویەتی، «لەگەڵ کەمبوونەوەی ژمارەی کوردە لەدایکبووەکانی کوردستان، هەر ساڵ میراتەکەیان بە هێواشی کاڵ دەبێتەوە». خواردن کۆتا شتە کە دەمێنێتەوە. ئەم وتارە دەربارەی زەلابیەیە، بەڵام دەربارەی نەریتی خواردنی جولەکە کوردەکانیشە؛ ئەو ڕەوتە هاوتەریبەی چێشتی کوردی کە لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا لە کوردستانەوە بۆ ئیسرائیل گواسترایەوە و خواردنە کوردییەکان لەو خێزانانەدا دەپارێزێت کە چیتر لە شاخەکان ناژین، بەڵام هێشتا وەک ئەوەی لە شاخەکان بژین چێشت لێ دەنێن.
خاڵە سەرەکییەکان
• شیرینییەکی هەویری سوورکراوەی کوردی؛ هەویری هەوێندار بە شێوەی لوولەی پێچاوپێچ دروست دەکرێت یان بە خورما/دانە پڕ دەکرێتەوە و لە ڕۆندا سوور دەکرێتەوە تا زێڕین دەبێت
• جولەکە کوردەکان لە کوردستانەوە بۆ ئیسرائیل بردوویانە؛ بۆ حانوکا و پوریم و شاڤوۆت ئامادە دەکرێت
• جولەکە کوردەکانی کرماشان و سنە بۆ شاڤوۆت شەلکینە (کرێپی کوردی)یان دروست دەکرد، لە کاتێکدا لە بەشەکانی دیکەی ئێران پودینگی برنج دروست دەکرا؛ خواردنە کوردییەکەیان هەڵدەبژارد
• «خواردن زۆرجار کۆتا پاشماوەی سەردەمێکی ڕابردووە کە دەمێنێتەوە»؛ خواردنی کوردی وەک کۆتا هەڵگری ناسنامەی کوردی لە دیاسپۆرا
زانیارییە خێراکان
ناوی کوردی: زەلابیە / زەلۆبیە / زەنگولە
جۆر: شیرینیی هەویری هەوێنداری سوورکراوە؛ بە شێوەی لوولەی پێچاوپێچ یان پڕکراوە بە خورما، تەڕکراو بە شەربەت یان پێشکەشکراو لەگەڵ مورەبا
جەژنەکانی جولەکە کوردەکان: حانوکا (لە ڕۆندا سوور دەکرێتەوە)، پوریم (لەگەڵ شیرینییەکان پێشکەش دەکرێت)، شاڤوۆت (وەشانێک بە بەرهەمە شیرییەکان)
نەریتێکی زیندوو: شولا گیلادی لە جەلیل ڕێچکەکە فێر دەکات؛ ناوەندی کەلتووری کوردی لە شەقامی ئەگریپاس، قودس
خواردنی کوردی لە دیاسپۆرای جولەکەکان
جولەکە کوردەکان بۆ زیاتر لە دوو هەزار ساڵ لە کوردستان ژیاون. کاتێک لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا بۆ ئیسرائیل کۆچیان کرد، ڕێچکەکانیان لەگەڵ خۆیاندا برد. حانوکای جولەکە کوردەکان لە ئیسرائیل زەلۆبیە کارمەیاسای تێدایە؛ شیرینیی هەویری هەوێندار کە بە خورما پڕ دەکرێتەوە و لە ڕۆندا سوور دەکرێتەوە، لەگەڵ پارچەی سوورکراوەی گێزەر (چونکە پەتاتە هەمیشە لە کوردستان بەردەست نەبوو، بۆیە گێزەر لە جیاتی بەکار دەهێنرا) و کوبە لە شۆربای ترشدا. جولەکە کوردەکانی کرماشان و سنە بۆ شاڤوۆت شەلکینەیان دروست دەکرد، لە کاتێکدا لە بەشەکانی دیکەی ئێران پودینگی برنج دروست دەکرا. خواردنە کوردییەکەیان بۆ جەژنە جولەکەکەیان هەڵدەبژارد؛ بەڵگەی ئەوەی ناسنامەی خواردنی کوردی بەهێزتر بوو لە کەلتووری نەتەوەیی خواردنی ئەو شوێنەی تێیدا دەژیان.
لە قودس، مەریەم، کە نەوەی شەشەمی خەڵکی قودس بوو و ڕەگی خێزانەکەی کوردی بوو، فێری بووکی کرد چۆن کوبە بە شێوەی تۆرپیدۆ دروست بکات. کۆمەڵەی خواردنی جولەکەکان ڕێچکەکەی تۆمار کرد چونکە پەرداخی پێوانەکردن بەکار ناهێنێت. لە جەلیل، شولا گیلادی لە وۆرکشۆپەکانی چێشتلێناندا زەلابیە و یاپراخ فێر دەکات و چێشتلێنانی کوردی بۆ نەوە نوێیەکان دەگوازێتەوە. لە شەقامی ئەگریپاس لە قودس، ناوەندی کەلتووری کوردی یادەوەریی کۆمەڵگایەک هەڵدەگرێت کە جارێک لە کوردستان ژمارەیان زیاتر لە 150,000 بوو و ئێستا بە تایبەتی لە ڕێی خواردنەکەیانەوە دەمێننەوە.
کۆتایی
زەلابیە تەنها شیرینییەکی هەویر نییە. بەڵگەی ئەوەیە کە خواردنی کوردی لە ئاوارەییدا دەمێنێتەوە. جولەکە کوردەکان شاخ و دۆڵەکانیان جێ هێشت و زەلابیە و کوبە و شەلکینە و یاپراخی خۆیان بۆ وڵاتێکی نوێ برد. سێ نەوە دواتر، ژنێک لە جەلیل هێشتا ڕێچکەکە فێر دەکات. خێزانێک لە قودس هێشتا بەبێ پەرداخی پێوانەکردن شێوە بە کوبە دەدات. «دە فۆروەرد» نووسیویەتی کە «خواردن زۆرجار کۆتا پاشماوەی سەردەمێکی ڕابردووە کە دەمێنێتەوە». بۆ جولەکە کوردەکان، خواردنی کوردی پاشماوە نییە. نەریتێکی زیندووە؛ لە دەستەکاندا هەڵگیراوە، نەک لە کتێبەکاندا، لە چێشتخانەکاندا، نەک لە ئەرشیفەکاندا. دوای چل و پێنج وتار لە ئەم زنجیرەیەدا، زەلابیە خاڵی کۆتایی دەسەلمێنێت: خواردنی کوردی بۆ مانەوە پێویستی بە دەوڵەت نییە. پێویستی بە خێزانێکە. خێزانەکانیش هێشتا چێشت لێ دەنێن.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
جەیمی گێلێر ــ زەلابیە / شیرینیی سوورکراوەی کوردی (ڕێچکەی شولا گیلادی لە جەلیلەوە)
دە فۆروەرد ــ تامەکانی حانوکایەکی کوردی (2011)
کۆمەڵەی میدیایی عەجەم ــ زەعفەران و شەبات: شەلکینەی کوردی بۆ شاڤوۆت (2023)
کۆمەڵەی خواردنی جولەکەکان ــ پاراستنی ڕێچکەیەکی کوردی، بە دروستکردنی کوبەیەک لە هەر جارێکدا (2019)