زاربیەنوسی گۆردیەن کێ بوو؟
زاربیەنوس لە سەرەتا تا ناوەڕاستی سەدەی 1 پێش زایین پاشای گۆردیەن (کۆردوێن) بوو و نزیکەی 71–70 پێش زایین مرد. یەکێک بوو لە ئازاترین و تراژیدیترین کەسایەتییەکانی مێژووی باوباپیرانی کورد: پاشایەک کە بینی ڕەوتە جیۆسیاسییەکان دەگۆڕێن، بوێریی ئەوەی هەبوو بە بەستنی هاوپەیمانییەکی نهێنی لەگەڵ ڕۆم بۆ سەربەخۆییی پاشایەتییەکەی هەوڵ بدات، بەڵام پێش گەیشتنی یارمەتیی ڕۆم خیانەتی لێ کرا و لەلایەن پاشای ئەرمەنی، تیگرانی مەزنەوە، ئێعدام کرا. پلوتارک چیرۆکەکەی دەگێڕێتەوە و تۆمار دەکات کە کاتێک سەردارە ڕۆمییەکە، لوکولوس، گەیشت و زانی زاربیەنوس پێشتر مردووە، مەراسیمێکی شکۆداری بەخاکسپاردنی بۆ پاشا کوردەکە ساز کرد؛ خۆی ئاگرەکەی سووتاندنی تەرمەکەی هەڵکرد، شلەی قوربانیی بەسەردا ڕشت و زاربیەنوسی بە «دۆست و هاوپەیمانی گەلی ڕۆم» ڕاگەیاند.
گۆردیەن (کۆردوێن، بە کوردی: کاردۆخ) پاشایەتییە کۆنە کوردییەکە بوو کە لە شاخەکانی باشووری دەریاچەی وان، لەو شوێنەی ئەمڕۆ پارێزگای شرناخی تورکیایە، هەڵکەوتبوو؛ لە تۆمارە کۆنەکاندا یەکێکە لەو ناوە جوگرافییانەی ڕاستەوخۆترین پەیوەندییان بە ناسنامەی کوردییەوە هەیە. زانایانی سەدەی 19، لەوانە جۆرج ڕاولینسن، «کۆردوێن»یان بە کۆنترین شێوەی وشەی «کوردستان» ناساندووە. ناوی گەلەکەی، کاردوخییەکان (Κάρδουχοι)، لە ئەناباسیس (401 پێش زایین)ی زینۆفۆندا وەک ئەو جەنگاوەرە شاخاوییانە تۆمار کراوە کە لە کاتی پاشەکشەدا دە هەزارەکەی ئەویان ناڕەحەت دەکرد؛ مێژوونووسانی کورد ئەم گێڕانەوەیە بە یەکەم ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازیی تۆمارکراو لەگەڵ گەلی باوباپیرانی کورد لە سەرچاوە ڕۆژئاواییەکاندا دەزانن.
خاڵە سەرەکییەکان
زاربیەنوس پاشای گۆردیەن (کۆردوێن) بوو و نزیکەی 71–70 پێش زایین مرد، دوای ئەوەی لە کاتی دانوستانی نهێنی بۆ هاوپەیمانییەکی ڕۆمی، خیانەتی لێ کرا و تیگران پێی زانی.
لە ڕووی بنەچەی وشەوە گۆردیەن/کۆردوێن بە «کوردستان» دەناسرێتەوە؛ زانایانی سەدەی 19 ناویان ناوە «کۆنترین شێوەی وشەی کوردستان».
کاردوخییەکان (گەلی کۆردوێن) ئەو جەنگاوەرە شاخاوییانەن کە زینۆفۆن لە ئەناباسیس (401 پێش زایین)دا تۆماری کردوون؛ کۆنترین ڕووبەڕووبوونەوەی ئەدەبیی ڕۆژئاوا لەگەڵ گەلی باوباپیرانی کورد.
لوکولوس بە مەراسیمێکی شاهانەی بەخاکسپاردن ڕێزی لە زاربیەنوس گرت، خۆی ئاگرەکەی سووتاندنی تەرمەکەی هەڵکرد و بە «دۆست و هاوپەیمانی گەلی ڕۆم» ڕایگەیاند؛ بەمەش دان بە پایە دیپلۆماسییەکەی پاشا کوردەکەدا نا.
مێژوونووسانی کورد زاربیەنوس بە پاڵەوانی بەرگری و سەروەریی کورد دەزانن: فەرمانڕەوایەک کە سەربەخۆییی بەسەر ملکەچییدا هەڵبژارد و بە گیانی خۆی نرخی ئەو هەڵبژاردنەی دا.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
سەرەتای ژیان و بنەچە
ژیاننامەی تایبەتیی زاربیەنوس پێش پاشایەتییەکەی لە تۆمارە مێژووییەکانەوە ناتوانرێت بدۆزرێتەوە. لە سەرچاوە مێژووییە ڕۆمی و یۆنانییەکانەوە دەناسرێت، بە تایبەتی «ژیانی لوکولوس»ی پلوتارک کە وردترین گێڕانەوەی چیرۆکە تراژیدییەکەی دەخاتە ڕوو. ناوەکەی لە ڕووی زمانەوانییەوە گرنگە: بەشی «زار» لە zaranyaی ئێرانیی ناوەڕاست/سکاییەوە هاتووە و مانای زێڕ یان زێڕین دەدات، هەمان ڕەگی ناوی کوردیی کچان، زارینا. ئەمە لە ڕووی زمانەوانییەوە دەیخاتە ناو گەلە شاخاوییە ئێرانی زمانەکانی زاگرۆس و زنجیرەشاخە دەوروبەرەکان کە گەلی باوباپیرانی کوردن.
خودی گۆردیەن (کۆردوێن) لە ڕووی زمانەوانییەوە یەکێکە لە گرنگترین شوێنەکانی مێژووی کورد. گۆردیەنییەکان، واتە گۆردییەکان یان کاردوخییەکان، ئەو گەلەن کە زینۆفۆن لە 401 پێش زایین، لە کاتی پاشەکشە بەناوبانگەکەی دە هەزاردا لە شاخەکانی ئەو شوێنەی ئەمڕۆ باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیایە، پێیان گەیشت. بەرگریی توندیان بەرامبەر سوپای یۆنان سەرسامیی زینۆفۆنی بەدوادا هێنا؛ نووسی کە لە شاخەکانی خۆیاندا لە هەر دوژمنێکی ڕووبەڕووی بووبێتەوە باشتر دەجەنگان. مێژوونووسانی کورد ئەمە بە یەکەم ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازیی تۆمارکراو لە نێوان گەلی باوباپیرانی کورد و سوپایەکی ڕۆژئاواییدا دەزانن.
چوارچێوەی مێژوویی
زاربیەنوس لە یەکێک لە ئاڵۆزترین سەردەمەکانی مێژووی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆندا فەرمانڕەواییی دەکرد. تیگرانی دووەمی ئەرمەنستان، «پاشای پاشایان»، لە نێوان 95 و 66 پێش زایین ئیمپراتۆریایەکەی بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان کردبوو و گۆردیەن و پاشایەتییە شاخاوییە کوردییەکانی دیکەی لکاندبوو. تیگران شارە ڕەسەنەکانی گۆردیەنی وێران کردبوو و بە زۆر دانیشتووانەکەی بۆ پایتەختە نوێیەکەی، تیگرانۆکێرتا، گواستبووەوە. گەلی کوردی کۆردوێن لە زەوی و موڵکی خۆی بێبەش کرابوو و ملکەچ کرابوو.
لە هەمان کاتدا، کۆماری ڕۆم بە سەرکردایەتیی لوکولوس بەرەو ناوچەکە پێشڕەوی دەکرد و لەگەڵ میتراداتسی شەشەمی پۆنتۆس (خەزووری تیگران) و خودی تیگران دەجەنگا. زاربیەنوس بە دروستی هەڵیسەنگاند کە ڕۆم، نەک ئەرمەنستان، هێزە هەڵکشاوەکەیە و هاوپەیمانییەکی ڕۆمی ئەگەری سەربەخۆییی کورد دەڕەخسێنێت. تێڕوانینە ستراتیژییەکەی دروست بوو؛ بەداخەوە، جێبەجێکردنەکەی زۆر درەنگ هات.
هاوپەیمانی لەگەڵ ڕۆم
دانوستانە نهێنییەکە
زاربیەنوس کەناڵی دیپلۆماسیی نهێنیی لەگەڵ سەردارە ڕۆمییەکە، ئەپیوس کلاودیوس پولخەر، کردەوە کە لە ئەنتاکیادا وەک نێردراوی لوکولوس کاری دەکرد. هاوپەیمانییەکی پێشنیار کرد: گۆردیەن لە دژی تیگران ڕادەپەڕی و هێڵەکانی دابینکردنی پێداویستییەکانی تێک دەدا و یارمەتیی پێشڕەویی ڕۆمییەکانی لە ناو شاخە کوردییەکاندا دەدا. لە بەرامبەردا، ڕۆم سەربەخۆییی گۆردیەنی مسۆگەر دەکرد. پلانێکی بوێرانە و لە ڕووی ستراتیژییەوە دروست بوو. بەڵام پێش ئەوەی ڕۆمییەکان هەنگاو بنێن، تیگران نامەگۆڕینەوەکەی دۆزییەوە. زاربیەنوس، ژنەکەی و منداڵەکانی هەموویان ئێعدام کران.
لوکولوس و مەراسیمی شاهانەی بەخاکسپاردن
کاتێک لوکولوس نزیکەی 69 پێش زایین گەیشتە گۆردیەن، زانی زاربیەنوس پێشتر مردووە. وەڵامەکەی سەرسوڕهێنەر و لە مێژوودا بێوێنە بوو: مەراسیمێکی شکۆداری شاهانەی بەخاکسپاردنی بۆ پاشا کوردە گیانبەختکردووەکە ڕێک خست. بەپێی پلوتارک، لوکولوس خۆی ئاگرەکەی سووتاندنی تەرمەکەی هەڵکرد، شلەی قوربانیی بەسەردا ڕشت و زاربیەنوسی بە «دۆست و هاوپەیمانی گەلی ڕۆم» (Socius et amicus populi Romani) ڕاگەیاند. ئەو گەنجینانەی لە کۆشکی زاربیەنوسدا دۆزرابوونەوە بەکار هێنا بۆ دابینکردنی تێچووی یادگارێک بۆ پاشاکە. ئەمە تەنها ئاماژەیەکی دیپلۆماسی نەبوو: داننان بوو بەوەی زاربیەنوس فەرمانڕەوایەکی ڕەوا بوو و تەنانەت دوای مردنیش ڕێز لە هاوپەیمانییەکەی لەگەڵ ڕۆم دەگیرێت. ڕۆم سەروەرییەکەی بە فەرمی ناسی؛ تیگران بەهۆی ئەوەوە کوشتبووی.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ و ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
سەرچاوە ڕەسەنەکە بۆ زاربیەنوس پلوتارکە، کە زیاتر لە سەدەیەک دوای ڕووداوەکان دەنووسی. سەرچاوەکانی دیکە (پلینیی پیر و کاسیوس دیۆ) چوارچێوە گشتییەکە پشتڕاست دەکەنەوە، بەڵام ڕەنگە هەندێک وردەکاریی تایبەت وردکردنەوەی دواتر ڕەنگ بدەنەوە. مێژوونووسانی کورد زاربیەنوس بە پاشایەکی مێژووییی کورد و پشتیوانێکی سەروەریی کورد دەناسێنن، لەگەڵ داننان بە توخمە ئەفسانەییەکانی سەرچاوەکان.
پەیوەندیی بنەچەی وشە لە نێوان کۆردوێن و کوردستاندا بە بەڵگەی بەهێز پشتگیری کراوە. جۆرج ڕاولینسن (1871) کۆردوێنی بە «کۆنترین شێوەی وشەی کوردستان» ناو بردووە. زانایانی سەردەمی نوێ، لەوانە میهرداد ئیزەدی، پەیوەندیی نێوان کاردوخییە کۆنەکان و گەلی کوردیان پشتڕاست کردووەتەوە. زاربیەنوس تەنها لە نزیکی کوردستانی ئەمڕۆدا فەرمانڕەواییی نەدەکرد؛ لەو شوێنە فەرمانڕەواییی دەکرد کە زانایانی سەدەی 19 بە کۆنترین شێوەی بە بەڵگە تۆمارکراوی ناوی کوردستان ناسیویانە.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی زاربیەنوس میراتی ئازایەتیی کوردە بەرامبەر هێزێکی زۆر بەهێزتر. ساتە جیۆسیاسییەکەی بە ڕوونی بینی، بوێرانە هەنگاوی نا و بە گیانی خۆی نرخی دا. مەراسیمی بەخاکسپاردنەکەی لوکولوس بۆ ئەو، کە لە تۆمارە کۆنەکاندا یەکێکە لە سەرسوڕهێنەرترین کردارەکانی ڕێزگرتنی ڕۆم لە پاشایەکی بیانی، شایەتی بۆ پایەکەی دەدات. ڕۆم، بەهێزترین دەوڵەتی جیهانی ڕۆژئاوا، ڕێزی لە پاشایەکی کورد گرت کە لە پێناو ئازادییەکەیدا لە شەڕدا مردبوو.
بۆ گەلی کورد، زاربیەنوس ئەو باوباپیرەیە کە سەروەریی بەسەر ملکەچییدا هەڵبژارد. چیرۆکەکەی بە درێژایی 2,100 ساڵ دەگاتە ئەمڕۆ و لەگەڵ قووڵترین ڕەوتە دووبارەبووەکانی مێژووی کورددا دەنگ دەداتەوە: گەلی شاخاوی کە بۆ سەربەخۆییی خۆی لە دژی هێزە گەورەترەکان دەجەنگێت، خیانەتی لێ دەکرێت و دەکەوێت، بەڵام لە کۆتاییدا ڕەواییی دۆزەکەی دەردەکەوێت. دوای مردنی، گۆردیەن زیندوو کرایەوە. گەلی کورد گەڕایەوە شاخەکانی خۆی. ڕۆحی زاربیەنوس بەردەوام بوو.
پرسیارە باوەکان
زاربیەنوس کێ بوو؟
زاربیەنوس پاشای گۆردیەن (کۆردوێن) بوو و نزیکەی 71–70 پێش زایین مرد. بە نهێنی دانوستانی بۆ هاوپەیمانییەکی ڕۆمی دەکرد بۆ ڕزگارکردنی پاشایەتییەکەی لە فەرمانڕەواییی ئەرمەنی؛ خیانەتی لێ کرا و تیگران پێی زانی و لەگەڵ خێزانەکەی ئێعدام کرا. لوکولوس مەراسیمێکی شاهانەی بەخاکسپاردنی بۆ ساز کرد و بە «دۆست و هاوپەیمانی گەلی ڕۆم» ڕایگەیاند. مێژوونووسانی کورد بە پاڵەوانێکی بەرگریی باوباپیرانی کوردی دەزانن.
پەیوەندیی نێوان گۆردیەن/کۆردوێن و کوردستان چییە؟
زانایانی سەدەی 19، لەوانە جۆرج ڕاولینسن، «کۆردوێن»یان بە کۆنترین شێوەی وشەی «کوردستان» ناساندووە. زینۆفۆن (401 پێش زایین) گەلی گۆردیەن، واتە گۆردیەنییەکان یان کاردوخییەکان، وەک ئەو جەنگاوەرە شاخاوییانە تۆماری کردوون کە بەرامبەر دە هەزارەکەی بەرگرییان کرد؛ یەکەم سەرچاوەی ناسراوی ڕۆژئاوایی دەربارەی گەلی باوباپیرانی کورد. زانایانی سەردەمی نوێ، لەوانە میهرداد ئیزەدی، پەیوەندیی نێوان کاردوخییە کۆنەکان و گەلی کوردی ئەمڕۆ پشتڕاست دەکەنەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Plutarch, Life of Lucullus (c. 100 CE) — سەرچاوەی ڕەسەن بۆ چیرۆکی زاربیەنوس.
Xenophon, Anabasis (c. 370 BCE) — یەکەم سەرچاوەی ڕۆژئاوایی دەربارەی کاردوخییەکانی گۆردیەن.
Unveiling the Kingdom of Corduene, the Ancient Heart of Kurdistan — Kurdish-History.com, 2026.