احمد مفتی‌زاده (۱۹۳۳–۱۹۹۳) اندیشمند کرد اهل سنت از سنندج بود. انتخاب‌های سیاسی و نوشته‌های او همچنان موضوع بحث تاریخی است.
مکتب قرآن و انقلاب
مکتب قرآن در اواخر دههٔ ۱۹۷۰ از آموزش دینی در مریوان شکل گرفت؛ نام آن به یک مکتب فکری نیز اشاره دارد. دیده‌بان حقوق بشر سال تأسیس را ۱۹۷۸ می‌داند. مارتین فان بروینسن در بهار ۱۹۷۹ با مفتی‌زاده مصاحبه کرد؛ او شورا را مبنایی برای دموکراسی و خودمختاری کردستان می‌دید. سیاست نزدیکی او به تهران موضع مشترک همهٔ نیروهای کرد نبود. [1] [3]
بستر حقوق اهل سنت
راهنمای سیاسی بروجردی و رحیم‌خانی شورای مرکزی اهل سنت، شمس، را در ۱۹۸۱ ثبت می‌کند و مفتی‌زاده، مولوی عبدالعزیز ملازاده و ناصر سبحانی را از رهبرانش می‌شمارد. حزب مساوات اسلامی نیز در ۱۹۸۰–۸۱ آمده است. این نهادها با مجلس و احزاب سکولار کرد تفاوت داشتند. [2]
اختلاف دربارهٔ بازداشت و محاکمه
فان بروینسن بازداشت در ۱۹۸۲ و ده سال حبس بدون محاکمه را شرح می‌دهد. دیده‌بان حقوق بشر ۱۹۸۳ و صدور حکم ده‌ساله در زمانی بعد را ذکر می‌کند، اما می‌گوید اتهامات مشخص معلوم نبود. راهنمای سیاسی سال ۱۹۸۲ را می‌آورد. منابع بر حبس طولانی و مرگ او در ۱۹۹۳ اندکی پس از آزادی توافق دارند. نسبت دادن بیماری مرگبار او به شکنجه، روایت منبع دانشگاهی یادشده است. [1] [2] [3]
نامه‌ها و حافظهٔ مناقشه‌برانگیز
پژوهشگران در نامه‌های زندان بر پرهیز از خشونت، مشارکت زنان، مدارای دینی و جدایی دین از سیاست تأکید می‌کنند؛ این به معنای ثابت ماندن اندیشهٔ او در تمام زندگی نیست. شهادت ۲۰۱۱ عبدالله مصطفی سلطانی که IHRDC ثبت کرده، اعضای مکتب قرآن را در درگیری‌های ۱۹۷۹ متهم می‌کند. سلطانی عضو کومله بود و برادرانش اعدام شدند؛ بخشی از روایت او شنیده‌های دیگران است. این شهادت حکم قضایی دربارهٔ مسئولیت شخصی مفتی‌زاده نیست. زندگی‌نامهٔ ایزدیار برای مطالعهٔ بیشتر معرفی شده و تحلیل نامه‌ها در اینجا از نقد منتشرشدهٔ آن پیروی می‌کند. [1] [4] [5]
منابع و مطالعه بیشتر
- Martin van Bruinessen, “Islam and Politics in Iranian Kurdistan at a Time of Revolution: the Life of Ahmad Moftizadeh”, Kurdish Studies Archive 5 (2017), pp. 93–101; interview recollection and review of Ezzatyar. CC BY 4.0.
- Mehrzad Boroujerdi and Kourosh Rahimkhani, Postrevolutionary Iran: A Political Handbook (Syracuse University Press, 2018), pp. 341–342: Sunni Central Council and Islamic Equality Party.
- Human Rights Watch, Iran: Freedom of Expression and Association in the Kurdish Regions (9 January 2009), discussion of Maktabe Koran and religious gatherings.
- Iran Human Rights Documentation Center, Witness Statement of Abdullah Mostafa Soltani, interviewed 20 February 2011 and approved 23 September 2011; reproduced by the Abdorrahman Boroumand Center.
- Further reading: Ali Ezzatyar, The Last Mufti of Iranian Kurdistan (Palgrave Macmillan, 2016), especially the prison-letters chapter, pp. 159–203. Publisher’s description and contents.