بدر بن حسنویه که بود؟
بدر بن حسنویه، با نام و لقبِ کاملِ ابوالنجم ناصرالدوله بدر بن حسنویه و دورهٔ فرمانرواییِ 979–1013/1014 میلادی، بزرگ‌ترین فرمانروای دودمانِ کردیِ حسنویه بود؛ مردی که مورخانِ مسلمانِ قرون وسطی از او به‌عنوانِ «فرمانروایی آرمانی» یاد می‌کنند. بدر، پسر و جانشینِ حسنویه، بنیان‌گذارِ دودمان، در پیِ رویدادهای پیچیدهٔ پس از مرگِ پدرش به قدرت رسید؛ هنگامی که عضدالدوله، فرمانروای آل‌بویه، در بحرانِ جانشینیِ حسنویه مداخله کرد، بیشترِ دیگر پسرانِ حسنویه را اعدام کرد و بدر را بر رأسِ دودمان نشاند. بدر نشان داد که بسیار فراتر از فرمانروایی وابسته به آل‌بویه است: پس از مرگِ عضدالدوله در 983 میلادی، جایگاهش را حفظ کرد، 30 سال کمابیش مستقل فرمان راند، قلمروِ حسنویه را به بیشترین گسترهٔ خود رساند و احترامِ جهانِ اسلام و پایگاهِ ایلیِ کردِ خود را به دست آورد.
بدر بن حسنویه یکی از نامدارترین چهره‌های تاریخِ کردیِ قرون وسطی است. او زیرساخت ساخت، از راهِ حج محافظت کرد، القابی از خلافتِ عباسی گرفت، بر سپاهیان فرمان راند، آل‌بویه را به چالش کشید و حتی یک بار کوشید بغداد را محاصره کند. همهٔ این کارها را با حفظِ هویتِ خود به‌عنوانِ رهبری ایلی و کرد انجام داد که حاضر نبود از مردمِ کردِ خویش فاصله بگیرد. بریتانیکا از او به‌عنوانِ فرمانروایی چنان آرمانی یاد می‌کند که بازار می‌ساخت، هزینهٔ کارهای خیرِ دینی را می‌پرداخت و وفاداریِ هم‌تبارانِ ایلیِ کردِ خود و جمعیتِ شهرنشینِ یکجانشینِ زیرِ فرمانش را به دست می‌آورد.
نکته‌های کلیدی
بدر بن حسنویه، با دورهٔ فرمانرواییِ 979–1013 میلادی، بزرگ‌ترین فرمانروای دودمانِ حسنویه بود و مورخانِ قرون وسطی از او به‌عنوانِ «فرمانروایی آرمانی» یاد کرده‌اند.
او قلمروِ دودمان را به بیشترین گسترهٔ خود رساند: همدان، دینور، نهاوند، شهرزور، کرمانشاه، حلوان، بروجرد، ایلام، اهواز و شاپورخواست.
هزینهٔ حفاظت از راهِ حج را پرداخت و بازاری سودآور در همدان ساخت و لقبِ ناصرالدوله، به معنایِ پشتیبانِ دولت، را از القادر بالله، خلیفهٔ عباسی، گرفت.
با آنکه در جایگاهِ تابعِ آل‌بویه عمل می‌کرد، استقلالِ واقعیِ خود را حفظ کرد؛ نیروهای آل‌بویه را نزدیکِ کرمانشاه شکست داد و برای محاصرهٔ بغداد کوشید.
منابعِ قرون وسطی او را برای حفاظت از کشاورزانِ یکجانشین در برابرِ حامیانِ کوچ‌نشینِ خودش ستوده‌اند؛ ویژگی‌ای در کشورداری که فراتر از هنجارِ معمول بود.
اطلاعاتِ کوتاه
فهرستِ مطالب
رسیدن به قدرت
با مرگِ حسنویه در 979 میلادی، پسرانش بر سرِ جانشینی با یکدیگر درگیر شدند. عضدالدوله، فرمانروای آل‌بویه با دورهٔ فرمانرواییِ 949–983 میلادی، فرصت را غنیمت شمرد، به قلمروِ حسنویه تاخت، بیشترِ دیگر پسرانِ حسنویه را اعدام کرد و بدر را بر رأسِ دودمان نشاند؛ در ظاهر به‌عنوانِ تابعِ آل‌بویه، اما در عمل به‌عنوانِ کسی که عضدالدوله او را تواناترین فرد برای ادارهٔ امارتِ کردی می‌دانست. بدر درستیِ این داوری را نشان داد: پس از مرگِ عضدالدوله در 983 میلادی، به‌آسانی از فرمانروایی تابع به فرمانروایی مستقل بدل شد.
بدر برای نشان‌دادنِ سپاسگزاری از حامیِ بویه‌ایِ خود، هر سال بیست مرد را به نیابت از عضدالدوله به زیارتِ حج در مکه می‌فرستاد. این کار هم عملی دیندارانه و هم اقدامی دیپلماتیک بود؛ نشانه‌ای از اینکه بدر فرمانروایی مسلمان با پایبندیِ دینیِ نمونه بود. چنین اقداماتی شهرتِ او را به‌عنوانِ فرمانروایی آرمانی پدید آورد.
زمینهٔ تاریخی
بدر بن حسنویه بیش از 30 سال، از 979 تا 1013 میلادی، در یکی از پویاترین دوره‌های جهانِ اسلامِ قرون وسطی فرمان راند. دودمانِ آل‌بویه، که از 945 میلادی بر بغداد چیره شده بود، در آغازِ فرمانرواییِ او در اوجِ قدرت بود. ترکانِ سلجوقی، که سرانجام به دورانِ آل‌بویه پایان می‌دادند، هنوز مردمانی دوردست در استپ بودند. امارت‌های کردی از چنان درجه‌ای از خودمختاری برخوردار بودند که تا دورانِ معاصر دیگر به آن دست نیافتند.
بدر با مهارتی چشمگیر در سیاستِ پیچیدهٔ این دوران راهِ خود را یافت. با خلیفهٔ عباسی رابطه داشت، تعهداتش در برابرِ سیادتِ آل‌بویه را مدیریت می‌کرد، قلمروِ خود را گسترش می‌داد، زیرساخت می‌ساخت و حاضر نبود هویتِ کردی و پایگاهِ ایلیِ خود را رها کند. منابعِ قرون وسطی او را در میانِ فرمانروایانِ هم‌سنخِ خود نامعمول می‌دانند: مراکزِ شهری‌ای چون همدان را از دور اداره می‌کرد و حاضر نبود از هم‌تبارانِ ایلیِ کردش، که پشتیبانی‌شان پایهٔ قدرتِ او بود، فاصله بگیرد.
کشورداری و دستاوردها
ساخت‌وساز و زیرساخت
بدر به دستاوردهای زیرساختی‌اش شهرت دارد. در همدان، یکی از شهرهای بزرگِ کردیِ آن دوران، بازاری سودآور ساخت که درآمدِ قابل‌توجهی ایجاد کرد و زندگیِ تجاریِ ساکنانِ شهر را بهبود بخشید. هزینهٔ حفاظت از راهِ حج را پرداخت و این کار اعتبارش را هم در میانِ عالمانِ جهانِ اسلام و هم در میانِ مردمِ خودش بسیار افزایش داد. این طرح‌ها نشان‌دهندهٔ فرمانروایی است که می‌دانست کشورداری مستلزمِ سرمایه‌گذاری در رفاهِ مردم است و تنها به قدرتِ نظامی محدود نمی‌شود.
حفاظت از کشاورزان در برابرِ یورش‌های ایلی
یکی از چشمگیرترین جنبه‌های حکومتِ بدر، که بریتانیکا به‌طورِ مشخص به آن اشاره کرده، سیاستِ او در حفاظت از کشاورزانِ یکجانشین در برابرِ یورشِ حامیانِ کوچ‌نشینِ کردِ خودش بود. این ویژگی نامعمول و ستودنی بود: فرمانروایی ایلی و کرد از اقتدارِ خود برای حفاظت از جمعیتِ کشاورز در برابرِ رفتارِ اخلالگرانهٔ همان نیروهای ایلی استفاده می‌کرد که قدرتِ نظامی‌اش به آنها وابسته بود. این سیاست بازتابِ نگرشی به کشورداری است که از منافعِ محدودِ ایلی فراتر می‌رفت و رفاهِ همهٔ اتباعش را در بر می‌گرفت.
لشکرکشی‌ها
بدر فرماندهٔ نظامیِ توانایی نیز بود. پس از مرگِ عضدالدوله، هنگامی که نیروهای آل‌بویه قلمروِ او را تهدید کردند، آنها را نزدیکِ کرمانشاه شکست داد و نشان داد که صرفاً فرمانروایی وابسته به آل‌بویه نیست، بلکه قدرتی به‌راستی مستقل است. با حفاظت از بغداد در برابرِ فشارِ آل‌بویه، سپاسگزاریِ خلیفهٔ عباسی و لقبِ ناصرالدوله را به دست آورد. حتی در مقطعی کوشید خودِ بغداد را محاصره کند؛ اقدامی فوق‌العاده جسورانه که گرچه سرانجام ناکام ماند، بلندپروازیِ نظامی و اعتمادبه‌نفسِ سیاسیِ او را نشان می‌داد.
خطِ زمانیِ رویدادهای مهم
میراث و تأثیرِ فرهنگی
میراثِ بدر بن حسنویه از نامدارترین میراث‌ها در تاریخِ کردیِ قرون وسطی است. مورخانِ مسلمانِ قرون وسطی، که همیشه در ستایشِ فرمانروایانِ کرد دست‌ودل‌باز نبودند، پیوسته از او به‌عنوانِ فرمانروایی آرمانی یاد می‌کنند؛ سازنده، حامیِ مردمش، مدافعِ حج و مردی که با وجودِ نفوذ بر برخی از بزرگ‌ترین شهرهای جهانِ اسلام، حاضر نبود هویتِ کردیِ خود را رها کند.
برای مردمِ کرد، بدر بن حسنویه نمایندهٔ بهترین ویژگی‌های کشورداریِ کردی است: فرمانروایی که قدرتِ نظامی، هوشِ سیاسی، دستاوردِ اداری و توجهِ واقعی به اتباعش را در کنارِ هم داشت. فرمانرواییِ 30سالهٔ او عصرِ طلاییِ دودمانِ حسنویه و از اوج‌های تاریخِ سیاسیِ کردیِ قرون وسطی بود.
پرسش‌های متداول
بدر بن حسنویه که بود؟
بدر بن حسنویه، با دورهٔ فرمانرواییِ 979–1013 میلادی، بزرگ‌ترین فرمانروای دودمانِ کردیِ حسنویه و پسرِ حسنویه، بنیان‌گذارِ آن، بود. امارت را به بیشترین گسترهٔ خود رساند، بازاری در همدان ساخت، هزینهٔ راهِ حج را پرداخت، لقبِ ناصرالدوله گرفت و مورخانِ قرون وسطی از او به‌عنوانِ «فرمانروایی آرمانی» یاد کرده‌اند.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
بدر بن حسنویه — ویکی‌پدیا (en.wikipedia.org/wiki/Badr_ibn_Hasanwayh).
دودمانِ حسنویه — بریتانیکا (britannica.com/topic/Hasanwayhid-dynasty).