مقدمه
برخی از شناخته‌شده‌ترین نام‌ها در موسیقی، سینما، ورزش، علم و کسب‌وکار میراثی کردی دارند که تقریباً هیچ‌گاه در معرفی عمومی آنان بازتاب نمی‌یابد. کردهایی که زیر حاکمیت ترکیه، ایران، عراق و سوریه زندگی می‌کردند، بیش از یک سده تحت فشار بودند تا خود را چیزی دیگر معرفی کنند؛ گاه به حکم قانون و گاه به سبب انگ اجتماعی. بسیاری از چهره‌های زیر در مقام ستارگانی «ترک»، «ایرانی»، «آلمانی» یا «روس» به نام‌هایی آشنا برای همگان بدل شدند، در حالی که ریشه‌های کردی‌شان بی‌سروصدا در پس‌زمینه باقی ماند.
این نوشته نگاهی است به ده چهرهٔ مشهور که هویت کردی‌شان واقعی و به‌خوبی مستند است، حتی اگر شما هرگز از آن خبر نداشته‌اید. کردهایی را که همه از پیش می‌شناسند، مانند صلاح‌الدین، بارزانی‌ها و خواننده، شوان پرور، آگاهانه کنار گذاشته‌ایم، زیرا مقصود اینجا شگفتیِ کشف است. نام‌هایی را هم که در اینترنت می‌گردند اما در بررسی دقیق اعتبار نمی‌یابند، نیاورده‌ایم.
نکات کلیدی
میراث کردی در فرهنگ عامهٔ جهانی، ورزش در عالی‌ترین سطح و کسب‌وکارهای بزرگ حضور دارد؛ اغلب پنهان در پس تصویری عمومی با عنوان «ترک» یا «ایرانی».
دهه‌ها سیاست همانندسازی، نداشتن دولت مستقل و سانسور، بسیاری از کردها را، به‌ویژه در ترکیه، به کم‌رنگ نشان دادن هویت خود سوق داد.
این فهرست مناطق اصلی کردنشین و جوامع دور از وطن را در بر می‌گیرد: باکور در ترکیه، روژهلات در ایران و جوامع ساکن آلمان، ایالات متحده و شوروی سابق.
برخی چهره‌ها، مانند ابراهیم تاتلیس و احمد کایا، تبار آمیخته دارند؛ این موضوع را صادقانه بیان می‌کنیم و از ادعای بیش از اندازه می‌پرهیزیم.
هر کسی که شایع است کرد است، لزوماً کرد نیست؛ برای مثال عزیز سنجار، برندهٔ نوبل، قاطعانه خود را ترک معرفی می‌کند.
فهرست مطالب
چرا هویت کردی بسیاری پنهان ماند
1. حمدی اولوکایا ـ میلیاردرِ پشت برند چوبانی
2. دنیز اونداف ـ مهاجم بوندس‌لیگای آلمان
3. یلماز گونی ـ کارگردان برندهٔ نخل طلا
4. ابراهیم تاتلیس ـ امپراتور موسیقی آرابسک
5. احمد کایا ـ خواننده‌ای که بهای یک جمله را پرداخت
6. یلماز اردوغان ـ سلطان گیشهٔ ترکیه
7. بلچیم بیلگین ـ بازیگری با تباری پیوندخورده به یک قیام
8. کیانوش رستمی ـ طلای المپیک و رکورد جهان
9. کیهان کلهر ـ استاد کمانچه و برندهٔ گرمی
10. زارا ـ صدای نامدار پاپ روسیه
نام‌های دیگری که شناختنشان ارزش دارد
شخصیت‌ها، مکان‌ها و موضوعات مرتبط
چرا هویت کردی بسیاری پنهان ماند
کردها را اغلب بزرگ‌ترین ملت بی‌دولت جهان می‌خوانند که میان ترکیه، ایران، عراق و سوریه تقسیم شده‌اند. در چندین کشور از این میان، آشکار کردن هویت کردی برای نسل‌های پیاپی از نظر سیاسی خطرآفرین بوده است. جمهوری ترکیه در آغاز، کردها را «ترک‌های کوهستان» می‌دانست، کاربرد زبان کردی را در زندگی عمومی برای دهه‌ها محدود کرد و بیان سیاسی کردی را به کاری خطرناک بدل ساخت. هنرمندان، ورزشکاران و کارآفرینانی که در پی موفقیت در سطح کشور بودند، اغلب به زبان ترکی کار می‌کردند و پیشینهٔ خود را خصوصی نگه می‌داشتند.
فشارها در ایران، عراق و سوریه متفاوت بود، اما الگو شباهت داشت: مطمئن‌ترین راه رسیدن به مخاطبان سراسر کشور معمولاً از زبان و فرهنگ اکثریت می‌گذشت. پس وقتی روشن می‌شود که زبان نخست یک خوانندهٔ «ترک» با شهرت جهانی کردی است، این موضوع بیش از آنکه رازی شخصی باشد، معیاری است از اینکه هویت کردی تا چه اندازه به حاشیه رانده شده بود. چهره‌های زیر بازتاب همین تاریخ‌اند؛ برخی با صدای بلند ریشه‌هایشان را پذیرفتند، برخی درباره‌شان سکوت کردند و شماری نیز برای سخن گفتن بهایی واقعی پرداختند.
1. حمدی اولوکایا ـ میلیاردرِ پشت برند چوبانی
چوبانی ماست غلیظ و چکیده را به یکی از خوراک‌های همیشگی آمریکایی‌ها بدل کرد و مردِ پشت این برند یکی از شناخته‌شده‌ترین کارآفرینان مهاجر در ایالات متحده است. حمدی اولوکایا در 1972 در خانواده‌ای کرد در شرق ترکیه زاده شد که به دامداری شیری اشتغال داشت و در دنیایی نیمه‌کوچ‌نشین و متکی بر گله‌داری گوسفند پرورش یافت؛ همان سنت ماست و پنیرسازی که بعدها به الگوی کسب‌وکار او بدل شد.
اولوکایا آشکارا گفته است که بخشی از انگیزهٔ ترک ترکیه، رفتار دولت با اقلیت کرد آن کشور بود و خود را کرد و مدافع حقوق کردها معرفی می‌کند. او پس از ورود به آمریکا در دههٔ 1990، در 2005 کارخانهٔ متروک تولید ماستی را در بخش شمالی ایالت نیویورک خرید و چوبانی را به برندی میلیارددلاری بدل کرد. بعدها بخشی از سهام شرکت را به کارکنان داد و به یکی از مدافعان برجستهٔ استخدام پناهندگان تبدیل شد.
2. دنیز اونداف ـ مهاجم بوندس‌لیگای آلمان
دنیز اونداف، مهاجم اشتوتگارت و تیم ملی آلمان، در نزدیکی برمن بزرگ شد و پس از سال‌ها حضور در لیگ‌های پایین‌تر به سطح بالای فوتبال راه یافت. خانوادهٔ او کردهای ایزدیِ روستای ایشیکلی در نزدیکی ویران‌شهر در جنوب شرقی ترکیه‌اند؛ پدربزرگش پس از کودتای نظامی 1980، در زمانی که بسیاری از ایزدیان منطقه را ترک می‌کردند، به آلمان مهاجرت کرد.
اونداف که واجد شرایط بازی برای آلمان یا ترکیه بود، آلمان را برگزید؛ تصمیمی که رسانه‌های کردی و ترکی به‌طور گسترده آن را با پیشینهٔ کردی او مرتبط دانستند. او هنگام سخن گفتن علنی دربارهٔ این تصمیم، با تأکید از واژه‌های «اتحاد، عدالت و آزادی» یاد کرد. او نخستین فوتبالیست ایزدی‌تباری است که در یک تورنمنت بزرگ نمایندهٔ آلمان شده است. ایزدیان جامعه‌ای قومی و دینی با ریشه در جهان کردی‌زبان‌اند و خانوادهٔ اونداف بخشی از همین جامعه است.
3. یلماز گونی ـ کارگردان برندهٔ نخل طلا
یلماز گونی، 1937–1984، از مهم‌ترین فیلم‌سازانی است که خاورمیانه پرورده است. او در 1982 برای فیلم «راه» برندهٔ نخل طلای کن شد؛ فیلمی که آن را در سلول زندان نوشت و همکارش، شریف گورن، بر پایهٔ دستورهای او کارگردانی کرد. او با نام یلماز پوتون در نزدیکی آدانا، از پدری کردِ زازا و مادری کردِ کرمانج زاده شد و دربارهٔ فقیران و محرومان ترکیه فیلم ساخت.
گونی بارها بر سر به تصویر کشیدن زندگی و زبان کردی با دولت ترکیه درگیر شد؛ فیلم «راه» حتی منطقه‌ای را روی پرده «کردستان» نامید که بعدها سانسور شد. او از زندان گریخت، به فرانسه پناه برد، تابعیتش را از دست داد و در تبعید در پاریس درگذشت، در حالی که بسیاری از فیلم‌هایش در وطن ممنوع بودند. او به‌طور گسترده به عنوان پدر سینمای کردی به یاد آورده می‌شود.
4. ابراهیم تاتلیس ـ امپراتور موسیقی آرابسک
«ایبو» برای دهه‌ها بزرگ‌ترین ستارهٔ موسیقی عامه‌پسند ترکیه بود: با بیش از چهل آلبوم، برنامه‌ای تلویزیونی با سال‌ها تداوم و لقب «امپراتور». تاتلیس که حدود 1952 در شانلی‌اورفا زاده شد، تباری آمیخته از عرب و کرد دارد و کردی زبان نخست اوست.
او در طول سال‌ها روایت‌های متفاوتی از هویت خود ارائه کرده است که خود گویای فضایی است که هنرمندان کرد در آن کار می‌کردند. با این حال، در 2003 در برنامهٔ خودش ترانه‌ای به کردی خواند و به اتهام «تبلیغات جدایی‌طلبانه» تحت تحقیق قرار گرفت؛ یادآور اینکه حتی محبوب‌ترین هنرمند سرگرمی‌ساز ترکیه نیز از فشارهای پیرامون بیان کردی در امان نبود.
5. احمد کایا ـ خواننده‌ای که بهای یک جمله را پرداخت
احمد کایا، 1957–2000، در مقام یکی از محبوب‌ترین خوانندگان اعتراضی و موسیقی مردمی ترکیه میلیون‌ها نسخه از آثارش را فروخت. در مراسم اهدای جوایزی که در 1999 از تلویزیون پخش می‌شد، اعلام کرد که می‌خواهد برای ترانه‌ای به زبان کردی نماهنگ بسازد. حاضران علیه او شوریدند: هو کردن، پرتاب قاشق و چنگال، کارزاری خصمانه در مطبوعات که او را خائن می‌خواند و پیگرد قضایی به اتهام «تبلیغات جدایی‌طلبانه».
کایا به تبعیدی خودخواسته در فرانسه رفت و سال بعد در 43 سالگی بر اثر حملهٔ قلبی در پاریس درگذشت. او که در مالاتیا از پدری کرد و مادری ترک زاده شده بود، کردی را روان سخن نمی‌گفت، اما خود را «کردی از ترکیه» می‌خواند. آرامگاه او در گورستان پرلاشز، نزدیک آرامگاه یلماز گونی، از آن زمان هدف تخریب قرار گرفته است و او همچنان نمادی نیرومند از بهای اعتراض و سخن گفتن است.
6. یلماز اردوغان ـ سلطان گیشهٔ ترکیه
یلماز اردوغان نویسنده، کارگردان و بازیگر اصلی شماری از پرفروش‌ترین فیلم‌های ترکیه، از جمله «ویزیون‌تله» و دنبالهٔ آن، است و مخاطبان بین‌المللی او را از «روزی روزگاری در آناتولی» و «آب‌یاب» ساختهٔ راسل کرو می‌شناسند؛ او برای بازی در فیلم اخیر جایزهٔ آکادمی استرالیا را دریافت کرد.
او در 1967 در حکاری، شهری عمدتاً کردنشین در جنوب شرق، زاده شد و کردتبار است. کودکی‌اش در آنجا، از جمله آشوب کودتای 1980، مبنای فیلم‌های خودزندگی‌نامه‌ای «ویزیون‌تله» است که بافت زندگی در جنوب شرقی کردنشین را در کمدی جریان اصلی ترکیه می‌گنجانند.
7. بلچیم بیلگین ـ بازیگری با تباری پیوندخورده به یک قیام
بلچیم بیلگین از بازیگران برجستهٔ سینما و تلویزیون ترکیه است که در سطح بین‌المللی برای آثاری از سینمای ترکیه در دورهٔ «خواب زمستانی» و نیز ازدواجش با یلماز اردوغان شناخته می‌شود. او در 1983 در آنکارا زاده شد.
تبار کردی او چشمگیر است. بیلگین نتیجهٔ خواهر یا برادر شیخ سعید است؛ رهبر دینی‌ای که قیام شیخ سعید در 1925 را علیه جمهوری تازه‌تأسیس ترکیه رهبری کرد، یکی از قیام‌های تعیین‌کنندهٔ تاریخ معاصر کردها. در مورد او، پیوند کردیِ «پنهان» مستقیماً به لحظه‌ای سرنوشت‌ساز در روایت ملی کردها بازمی‌گردد.
8. کیانوش رستمی ـ طلای المپیک و رکورد جهان
کیانوش رستمی در المپیک ریو 2016 نخستین مدال طلای ایران در آن بازی‌ها را در دستهٔ 85 کیلوگرم وزنه‌برداری به دست آورد و با مجموع 396 کیلوگرم رکورد جهان را ثبت کرد. او پیش‌تر در لندن 2012 مدال نقره گرفته بود.
رستمی در 1991 در خانواده‌ای کرد در استان کرمانشاه در کردستان ایران، که کردها آن را روژهلات می‌نامند، زاده شد. هنگامی که اعلام کرد برای کمک به آسیب‌دیدگان زمین‌لرزهٔ 2017 در مرز ایران و عراق، طلای المپیکش را به حراج می‌گذارد و گفت «مدال را به مردمم بازمی‌گردانم»، هویتش را بی‌ابهام آشکار کرد. او از آن زمان برای ادامهٔ رقابت، تابعیت کوزوو را پذیرفته است.
9. کیهان کلهر ـ استاد کمانچه و برندهٔ گرمی
کیهان کلهر به‌طور گسترده بزرگ‌ترین نوازندهٔ زندهٔ کمانچه شناخته می‌شود؛ ساز زهی آرشه‌ای با پایه‌ای میله‌مانند که در کانون موسیقی کلاسیک فارسی و کردی قرار دارد. او با گروه جادهٔ ابریشمِ یو یو ما و کوارتت کرونوس آثار ضبط کرده و در تورها نواخته است، چندین بار نامزد گرمی شده و در 2017 در کسب یک جایزهٔ گرمی سهیم بوده است.
او که در 1963 در خانواده‌ای کرد از کرمانشاه و از تبار ایل کلهر زاده شد، اغلب برای مخاطبان غربی صرفاً موسیقی‌دانی «ایرانی» معرفی می‌شود. اما چشم‌اندازها و سنت‌های مردمی کردستان ایران به‌روشنی در نوازندگی او شنیده می‌شوند، حتی هنگامی که در چارچوبی کاملاً متعلق به موسیقی کلاسیک فارسی اجرا می‌کند.
10. زارا ـ صدای نامدار پاپ روسیه
زارا از پرافتخارترین خوانندگان پاپ روسیه است: هنرمند شایستهٔ فدراسیون روسیه و هنرمند صلح یونسکو، با مجموعه‌ای از جوایز گرامافون طلایی. او که با نام زریفا مگویان در 1983 در لنینگراد زاده شد، از خانواده‌ای ایزدی و کرد است که در ارمنستان شوروی ساکن شده بودند.
او آشکارا دربارهٔ هویت کردی خود سخن گفته، به رسانه‌های کردی گفته است که امیدوار است در کردستان اجرا کند و به زبان کردی موسیقی منتشر کرده است؛ یادآور اینکه داستان کردها بسیار فراتر از خاورمیانه و تا جوامع شوروی سابق امتداد دارد. او را نباید با خوانندهٔ دیگری در موسیقی مردمی ترکیه که او نیز زارا نام دارد و او هم کردتبار است، اشتباه گرفت.
افسانه‌ها و انتساب‌های نادرست
چون جمعیت کردهای دور از وطن گسترده است و اسناد تاریخی اغلب خلأهایی دارند، ادعاهای فراوانی دربارهٔ «کرد بودن پنهانی» اشخاص در اینترنت می‌گردد که اعتباری ندارند. برجسته‌ترین نمونه عزیز سنجار، برندهٔ نوبل شیمی 2015، است. او در ساوور در استان ماردین زاده شد؛ منطقه‌ای با جوامع عرب، کرد و آشوری، و بارها در فهرست کردها قرار می‌گیرد.
خود سنجار این موضوع را قاطعانه رد کرده و به خبرنگاران گفته است که نه کردی سخن می‌گوید و نه عربی و خود را ترک می‌داند، در حالی که بستگانش از تبار عرب سخن گفته‌اند. ما به احترام هویتی که خود برای خویش قائل است، او را از این فهرست کنار گذاشته‌ایم. اصل ساده است: ادعاهای تبار به مدرک نیاز دارند و هرجا ممکن باشد، به سخنان خود فرد.
نام‌های دیگری که شناختنشان ارزش دارد
سینما و موسیقی ترکیه به‌تنهایی می‌توانند فهرست دومی را پر کنند. اوزجان دنیز، بازیگر و خواننده، ماهسون قرمزی‌گول، خواننده و کارگردان، و هولیا آوشار، بازیگر، همگی کردتبارند؛ محمود داهود، هافبک ملی‌پوش آلمان، نیز چنین است، کردی زادهٔ سوریه که در بروسیا مونشن‌گلادباخ و دورتموند رشد کرد. هنرمندانی که هویت کردی خود را به جای پنهان کردن برجسته می‌کنند، مانند آینور دوغان، شوان پرور و هلی لاو، داستانی برای روزی دیگرند.
شخصیت‌ها، مکان‌ها و موضوعات مرتبط
حمدی اولوکایا: مهاجر کردی که چوبانی را بنا کرد
صلاح‌الدین: سلطان کردی که اورشلیم را بازپس گرفت
شیخ سعید و قیام شیخ سعید در 1925
نوروز: سال نوی کردی و افسانهٔ کاوه
چهار بخش کردستان: باکور، باشور، روژهلات و روژاوا
ایزدیان و مسئلهٔ هویت کردی
یلماز گونی و پیدایش سینمای کردی
پرسش‌های متداول
مشهورترین فرد کرد کیست؟
از دید تاریخی، صلاح‌الدین، سلطان سدهٔ 12، مشهورترین کرد در سطح جهان است. میان چهره‌های زنده، نام‌ها از رهبران سیاسی مانند مسعود بارزانی تا چهره‌های بین‌المللی چون حمدی اولوکایا، بنیان‌گذار چوبانی، را در بر می‌گیرند. شهرت بسیار به حوزهٔ فعالیت و مخاطبان بستگی دارد.
آیا ابراهیم تاتلیس کرد است؟
تاتلیس تبار آمیختهٔ عرب و کرد دارد و کردی زبان نخست اوست. او طی سال‌ها پیشینهٔ خود را به شکل‌های مختلف توصیف کرده است، اما در انظار عمومی به کردی خواند و به همین دلیل تحت تحقیق قرار گرفت؛ بنابراین ریشه‌های کردی او واقعی و به‌خوبی گواهی‌شده‌اند.
چرا بسیاری از چهره‌های مشهور کرد هویت خود را پنهان می‌کردند؟
به‌ویژه در ترکیه، کاربرد زبان کردی در زندگی عمومی برای دهه‌ها محدود بود و آشکار کردن هویت کردی می‌توانست از نظر سیاسی خطرناک باشد. برای هنرمندان و چهره‌های عمومی، کار کردن به ترکی و سکوت دربارهٔ ریشه‌ها اغلب بهای عملی داشتن فعالیتی حرفه‌ای در سطح کشور بود.
آیا عزیز سنجار کرد است؟
خیر. این برندهٔ نوبل در استان ماردین، منطقه‌ای با جمعیت آمیخته، زاده شد و بارها به‌اشتباه در شمار کردها قرار می‌گیرد. سنجار علناً گفته است که ترک است و نه کردی سخن می‌گوید و نه عربی و خانواده‌اش از تبار عرب سخن گفته‌اند.
آیا ایزدیان کرد هستند؟
این موضوع محل بحث است. ایزدیان جامعه‌ای قومی و دینی با ریشه در جهان کردی‌زبان‌اند؛ بسیاری خود را کرد می‌دانند، در حالی که برخی خویش را مردمی متمایز به شمار می‌آورند. چهره‌هایی مانند دنیز اونداف و زارای خواننده از پیشینه‌ای ایزدی و کرد می‌آیند و معمولاً در شمار کردهای نامدار قرار می‌گیرند.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
یلماز گونی: از «شاه زشت» تا شاعر نومیدی ـ آرشیو فیلم هاروارد