امارتِ بهدینان چه بود؟
امارتِ بهدینان که بَهدینان یا بادینان نیز نوشته می‌شود، از بزرگ‌ترین و دیرپاترین امارت‌های کردی بود و از پایتختِ دژگونِ خود، عمادیه یا ئامێدی، بر سرزمینِ کوهستانیِ استانِ دهوکِ امروزی در کردستانِ عراق فرمان می‌راند. در اواخرِ سدهٔ چهاردهم بنیان گرفت و تا 1843 دوام آورد؛ نزدیک به پنج سده بر منطقه مسلط بود، نامش را به گویشِ بهدینی یا بادینیِ کردی داد و همچنان یادآورِ قلبِ سرزمینِ کردی در شمالِ عراق است.
نکته‌های کلیدی
• بهدینان امارتی مهم و کردی با مرکزیتِ عمادیه، ئامێدی، در کوه‌های استانِ دهوکِ امروزی در کردستانِ عراق بود.
• در اواخرِ سدهٔ چهاردهم، بنا بر سنت در حدودِ 1376، بنیان گرفت و تا 1843 دوام آورد.
• خاندانِ حاکم مدعیِ تبار از خلفای عباسی بود؛ نسبی اعتباربخش.
• پایتختش، عمادیه، شهری دژگون و چشمگیر بر فرازِ کوهی با قلهٔ تخت است.
• نامِ بهدینان هم بر منطقه‌ای از کردستانِ عراق و هم بر گویشِ بهدینی یا بادینیِ کردیِ کرمانجی باقی مانده است.
اطلاعات در یک نگاه
نام: امارتِ بهدینان، بَهدینان یا بادینان
نوع: امارتِ کردی
پایتخت: عمادیه، ئامێدی، در استانِ دهوکِ امروزیِ کردستانِ عراق
بنیان‌گذاری: اواخرِ سدهٔ 14، بنا بر سنت حدودِ 1376
انحلال: 1843
خاستگاهِ نام: گفته می‌شود از بنیان‌گذاری به نامِ بهاءالدین گرفته شده است
تبارِ ادعایی: خلفای عباسی
قدرت‌های بالادست: آق‌قویونلو، صفوی و سپس حاکمیتِ عثمانی
میراث: گویشِ بهدینی یا بادینی؛ منطقهٔ بهدینان در کردستانِ عراق
فهرست مطالب
بنیان‌گذاری و ادعای تبارِ عباسی
شخصیت‌ها، مکان‌ها و موضوعاتِ مرتبط
بهدینان: سرزمین و نام
بهدینان که بَهدینان یا بادینان نیز نوشته می‌شود، هم امارتی تاریخی و کردی است و هم نامِ منطقه‌ای در شمالی‌ترین بخشِ عراقِ امروزی؛ بخشِ بزرگی از استانِ دهوکِ کنونی را می‌پوشاند و عمادیه، زاخو، عقره و کوه‌های پیرامون را دربرمی‌گیرد. برای کردها همچنان از کانون‌های بزرگِ کردستان است و از نظرِ گویش و تاریخ با سرزمینِ سوران در جنوب‌شرق تفاوت دارد.
بنا بر سنت، گفته می‌شود نام از فرمانروای بنیان‌گذاری به نامِ بهاءالدین گرفته شده است؛ «بهدینان» در اصل به معنای «وابستگانِ بهاءالدین» است. همین نام بر گویشِ بهدینی یا بادینیِ کردیِ کرمانجی نیز اطلاق می‌شود که تا امروز در سراسرِ منطقه رواج دارد.
عمادیه: پایتختِ کوهستانی
پایتخت و نمادِ امارت، عمادیه، به کردی ئامێدی، از چشمگیرترین شهرهای سراسرِ کردستان بود. بر فرازِ کوهی با قلهٔ تخت قرار دارد؛ فلاتی طبیعی و سنگی که با دیواره‌هایی قائم بر دره‌های پیرامون سر برمی‌آورد و در گذشته از دروازه‌های تراشیده‌شده در صخره به آن دسترسی داشتند. کمتر پایتختی در جهان چنین دفاعِ طبیعی‌ای داشت.
عمادیه همچنین شهری بسیار کهن است و تاریخش به بسیار پیش از امارتِ کردی بازمی‌گردد؛ موقعیتِ مسلطش در دوره‌های گوناگون آن را خواستنی می‌کرد. زیرِ فرمانِ امیرانِ بهدینان، مرکزِ سیاسی و فرهنگیِ امارتی کوهستانی و نیرومند شد و به استحکامات، دروازهٔ بزرگ و جایگاهش در حافظهٔ کردی شهرت یافت.
بنیان‌گذاری و ادعای تبارِ عباسی
امارت در اواخرِ سدهٔ چهاردهم، بنا بر تاریخِ سنتی در حدودِ 1376، به دستِ خانواده‌ای بنیان گرفت که نزدیک به پنج سده بر آن فرمان راند. دودمان نامِ بهدینان را از چهرهٔ بنیان‌گذاری به نامِ بهاءالدین گرفت.
خاندانِ حاکمِ بهدینان نیز مانندِ چند دودمانِ معتبرِ مسلمان، مدعیِ تبارِ برجسته‌ای بود؛ در این مورد، تبار از خلفای عباسیِ بغداد. چنین نسبی اعتبارِ دینی و سیاسیِ فراوانی به امیران می‌داد، اما مانندِ بسیاری از ادعاهای دودمانیِ قرون وسطی، بهتر است آن را بیانِ جایگاه بدانیم؛ صحتِ لفظ‌به‌لفظِ آن قابلِ تأیید نیست. آنچه قطعی است، جایگاهِ امیرانِ بهدینان در میانِ محترم‌ترین خاندان‌های فرمانروای کرد است.
میانِ امپراتوری‌ها
بهدینان در بیشترِ تاریخِ خود در منطقهٔ موردِ مناقشهٔ امپراتوری‌های بزرگِ پیرامون قرار داشت. امیرانش نخست با حاکمیتِ بالادستیِ ترکمانانِ آق‌قویونلو، سپس صفویانِ ایران و سرانجام عثمانی‌ها راه می‌آمدند؛ امارت‌های کردیِ منطقه عمدتاً پس از پیروزیِ عثمانی در چالدران در 1514، در سامان‌دهی‌ای به عثمانی پیوستند که با میانجی‌گریِ ادریس بدلیسی انجام گرفت.
زیرِ حاکمیتِ عثمانی، بهدینان نیز مانندِ دیگر دودمان‌های پیشروِ کردی، خودمختاریِ گسترده‌اش را حفظ کرد و در برابرِ وفاداری در مرزِ پرتلاطمِ دورانِ جنگ‌های عثمانی و صفوی خود را به دستِ امیرانِ موروثی‌اش اداره می‌کرد. امیرانِ عمادیه بیش از سه سده با دخالتِ اندکِ استانبول بر کوهستان‌هایشان حکومت کردند.
اوجِ بهدینان
بهدینان در اوجِ قدرت، از نیرومندترین و معتبرترین امارت‌های کردی بود و اقتدارش در کوه‌ها و دره‌های شمالِ عراقِ کنونی گسترده می‌شد. امیران، وفاداریِ قبایلِ پرشمارِ کرد را در اختیار داشتند و مسیرهای مهمِ میانِ دشت‌های موصل و بلندی‌های رو به مرزهای ایران و آناتولی را کنترل می‌کردند.
امارت کانونِ دانش و فرهنگ نیز بود. عمادیه به‌ویژه به مدرسه‌های دینی‌اش شهرت داشت؛ نامدارتر از همه مدرسهٔ قبهان که از کانون‌های بزرگِ دانشِ کردی به یاد مانده و از سراسرِ کردستان دانشجو جذب می‌کرد. در این زمینه، دربارِ بهدینان به دیگر امارت‌های بزرگ شباهت داشت که حمایت از دانش را نشانهٔ مشروعیتِ امیری می‌دانستند.
رقابت‌ها و چالشِ سوران
بهدینان نیز مانندِ همهٔ امارت‌های کردی به رقابت با همسایگان کشیده شد. خطرناک‌ترین چالش در اوایلِ سدهٔ نوزدهم از جنوب‌شرق آمد؛ جایی که میر محمدِ پرتحرکِ سوران، «میرِ کورِ» رواندوز، دولتی نیرومند ساخت و قلمروِ خود را به‌گونه‌ای تهاجمی در سرزمین‌های کردیِ پیرامون، از جمله بهدینان، گسترش داد.
گسترشِ سوران امارتِ قدیمی‌تر را لرزاند، اما دولتِ عثمانی را نیز نگران کرد؛ دولتی که به‌زودی برای درهم‌شکستنِ امیرانِ کردِ بیش‌ازحد قدرتمند، یکی پس از دیگری، اقدام می‌کرد. سرکوبِ سوران در دههٔ 1830 نشانهٔ سرنوشتی بود که برای بهدینان نیز در راه بود.
سقوطِ بهدینان (1843)
استقلالِ طولانیِ بهدینان در موجِ بزرگِ تمرکزگراییِ عثمانی پایان یافت که در نیمهٔ نخستِ سدهٔ نوزدهم، امارت‌های کردی را از میان برد. با پیشبردِ اصلاحاتِ تنظیمات برای ادارهٔ مستقیمِ ولایاتِ امپراتوری، خودمختاریِ امیرانِ موروثی دیگر تحمل‌پذیر نبود و امارت‌های کردی یکی پس از دیگری برچیده شدند.
امارتِ بهدینان در حدودِ 1843 لغو شد، آخرین امیرانش برکنار شدند و قلمروِ آن زیرِ ادارهٔ مستقیمِ عثمانی رفت. سقوطش در همان دورانی رخ داد که شاهدِ سرکوبِ سوران و، اندکی بعد، درهم‌شکستنِ بدرخان‌بیگِ بوتان بود؛ پایانِ نظمِ چندصدسالهٔ امارت‌های خودمختارِ کردی در طولِ تنها یک نسل.
گویشِ بهدینی و میراث
هرچند خودِ امارت در 1843 پایان یافت، نامش زنده مانده است. منطقهٔ بهدینان، با کانونِ دهوک، همچنان حوزه‌ای متمایزِ فرهنگی و زبانی در کردستانِ عراق است و گویشِ بهدینی یا بادینیِ کردیِ کرمانجی، متمایز از سورانیِ رایج در جنوب‌تر، نامِ امارت را به زندگیِ روزمره می‌آورد.
عمادیه نیز شهری تاریخی و نامدار باقی مانده و نمایِ آن بر فرازِ کوه از تصویرهای نمادینِ کردستان است. در گویش، هویتِ منطقه‌ای و حافظه، بهدینان همچنان حضوری زنده در جهانِ کردی دارد.
خط زمانی
اواخرِ سدهٔ 14، بنا بر سنت حدودِ 1376 ـ بنیان‌گذاریِ امارتِ بهدینان، نام‌گرفته از فرمانروایی به نامِ بهاءالدین. 1514 ـ پس از چالدران، بهدینان و دیگر امارت‌های کردی با عثمانی‌ها همسو شدند؛ بهدینان خودمختاری‌اش را حفظ کرد. سده‌های 16 تا 18 ـ امیرانِ عمادیه بر امارتی نیرومند و عمدتاً خودگردان حکومت کردند؛ عمادیه در مقامِ کانونِ دانش شکوفا شد. اوایلِ سدهٔ 19 ـ میر محمدِ سوران، رواندوز، قلمروِ خود را به‌گونه‌ای تهاجمی در سرزمین‌های بهدینان گسترش داد. دههٔ 1830 ـ عثمانی‌ها امارتِ سوران را سرکوب کردند. حدودِ 1843 ـ امارتِ بهدینان لغو و در ادارهٔ مستقیمِ عثمانی ادغام شد. اواخرِ سدهٔ 19 ـ نظمِ گسترده‌ترِ امارت‌های خودمختارِ کردی پایان یافت.
فرمانروایان و چهره‌های مهم
امارتِ بهدینان از بنیان‌گذاری در اواخرِ سدهٔ چهاردهم تا انحلال در 1843، نزدیک به پنج سده زیرِ فرمانِ یک دودمانِ موروثی بود. فرمانروایان عنوانِ امیر یا پاشا داشتند و از عمادیه حکومت می‌کردند. توالیِ کاملِ این تبار در منابعِ موجود تنها به‌صورتِ ناقص ثبت شده و نام و تاریخِ امیرانِ منفرد، به‌ویژه در سده‌های آغازین، باید با احتیاط بررسی شود. آنچه روشن است، دوام و اعتبارِ استثناییِ دودمان است که آن را در شمارِ برجسته‌ترین خاندان‌های حاکمِ کردستان قرار می‌داد.
بحث‌ها و ابهام‌ها
چند نکته احتیاط می‌طلبد. تاریخِ دقیقِ بنیان‌گذاری روشن نیست و حدودِ 1376 رایج‌ترین تاریخِ ذکرشده است؛ تبارِ ادعاییِ خاندان از خلفای عباسی، نسبی اعتباربخش است که نمی‌توان مستقل تأییدش کرد؛ و املای نام متفاوت است: بهدینان، بَهدینان و بادینان. تاریخِ داخلیِ دقیق و فهرستِ فرمانروایانِ امارت، مانندِ بیشترِ امارت‌های کردی، به اندازهٔ کلیات و اهمیتِ فرهنگیِ ماندگارِ آن مستند نیست.
جایگاه در تاریخ کرد
امارتِ بهدینان در مجموع از مهم‌ترین امارت‌های کردی است. نزدیک به پنج سده، خودگردانیِ کردی را در کوه‌های شمالِ عراقِ امروزی حفظ کرد و از پایتختش عمادیه، سنتی شکوفا از دانش و فرهنگِ کردی پرورش داد.
میراثش به‌طرزی کم‌مانند ملموس است. بسیاری از امارت‌ها تنها جایگاهی در وقایع‌نامه‌ها بر جا گذاشتند، اما بهدینان منطقه‌ای زنده و گویشی زنده برای کردهای عراق به یادگار نهاد. امروز سخن‌گفتن از «بهدینان» هم امارتی قرون‌وسطایی و ازمیان‌رفته را به یاد می‌آورد و هم کانونی امروزی از زندگیِ کردی را.
شخصیت‌ها، مکان‌ها و موضوعاتِ مرتبط
در تاریخ کرد دربارهٔ جنگ‌های مرزیِ عثمانی و صفوی و دربارهٔ ادریس بدلیسی و بدرخان‌بیگِ بوتان و همچنین دودمانِ اردلان و سقوطِ امارت‌های کردی بیشتر بخوانید.
پرسش‌های متداول
امارتِ بهدینان کجا بود؟
بهدینان در عمادیه، ئامێدی، در کوهستانِ استانِ دهوکِ امروزی در کردستانِ عراق مرکز داشت. این نام همچنین منطقهٔ گسترده‌ترِ شمالِ عراق در پیرامونِ دهوک، زاخو و عقره را می‌رساند.
امارتِ بهدینان چه زمانی وجود داشت؟
در اواخرِ سدهٔ چهاردهم، بنا بر سنت حدودِ 1376، بنیان گرفت و تا حدودِ 1843، هنگامِ انحلال به دستِ عثمانی‌ها، دوام آورد؛ عمری نزدیک به پنج سده.
چرا امارت بهدینان نامیده می‌شود؟
بنا بر سنت، گفته می‌شود نام از فرمانروای بنیان‌گذاری به نامِ بهاءالدین گرفته شده و «بهدینان» یعنی «وابستگانِ بهاءالدین». همین نام بر منطقه و گویشِ بهدینیِ کردی نیز اطلاق می‌شود.
عمادیه چیست؟
عمادیه، ئامێدی، پایتختِ امارت بود؛ شهری دژگون و چشمگیر بر فرازِ کوهی با قلهٔ تخت در استانِ دهوک. همچنان از نمادین‌ترین شهرهای تاریخیِ کردستان است.
چه چیزی به امارتِ بهدینان پایان داد؟
تمرکزگراییِ عثمانی. در اصلاحاتِ سدهٔ نوزدهم که امارت‌های خودمختارِ کردی را برچید، بهدینان در حدودِ 1843 لغو شد و زیرِ فرمانرواییِ مستقیمِ عثمانی رفت؛ در همان دورانی که امارت‌های سوران و بوتان نیز پایان یافتند.
گویشِ بهدینی چیست؟
بهدینی یا بادینی گونه‌ای از کردیِ کرمانجی است که در سراسرِ منطقهٔ بهدینانِ کردستانِ عراق، پیرامونِ دهوک و عمادیه، رواج دارد. نامِ امارتِ کهن را تا امروز زنده نگه داشته است.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
شرف‌خان بدلیسی، شرفنامه (1597)؛ امارتِ بهدینان را در شمارِ دودمان‌های کردی ثبت می‌کند.
مطالعاتِ امارت‌های کردی و تمرکزگراییِ عثمانی در سدهٔ نوزدهم.
تاریخ‌های عمادیه و منطقهٔ بهدینان، دهوک، در کردستانِ عراق.
تاریخ کرد ـ مطالعهٔ مرتبط دربارهٔ سقوطِ امارت‌های کردی و بدرخان‌بیگِ بوتان.