میرنشینی بادینان چی بوو؟
میرنشینی بادینان (کە بە شێوەی Behdinan یان Badinanیش دەنووسرێت) یەکێک لە گەورەترین و بەردەوامترین میرنشینە کوردییەکان بوو. لە پایتەختە قەڵابەندەکەی لە عەمادیە (ئامێدی)یەوە، حوکمی خاکە شاخاوییەکەی ئەو شوێنەی دەکرد کە ئەمڕۆ پارێزگای دهۆکە لە کوردستانی عێراق. میرنشینەکە لە کۆتایی سەدەی چواردەهەمدا دامەزرا و تا 1843 بەردەوام بوو؛ نزیکەی پێنج سەدە باڵادەست بوو بەسەر ناوچەکەدا، ناوی خۆی بە شێوەزاری بادینی (Badini)ی کوردی بەخشی و هێشتا هێمای دڵی خاکی کوردی لە باکووری عێراقە.
خاڵە سەرەکییەکان
• بادینان میرنشینێکی گەورەی کوردی بوو، ناوەندەکەی عەمادیە (ئامێدی) بوو لە شاخەکانی پارێزگای دهۆکی ئەمڕۆ، لە کوردستانی عێراق.
• لە کۆتایی سەدەی چواردەهەمدا دامەزرا (بەپێی گێڕانەوە نەریتییەکان نزیکەی 1376) و تا 1843 بەردەوام بوو.
• بنەماڵەی حوکمڕانەکەی بانگەشەی ئەوەی دەکرد نەوەی خەلیفە عەباسییەکانن؛ ڕەچەڵەکێکی خاوەن پێگە.
• پایتەختەکەی، ئامێدی، شارۆچکەیەکی قەڵابەندی سەرنجڕاکێشە لەسەر شاخێک کە لووتکەکەی تەختە.
• بادینان ناوی خۆی هەم بە ناوچەیەکی کوردستانی عێراق و هەم بە شێوەزاری بادینی (Badini)ی کوردیی کرمانجی دەبەخشێت.
زانیارییە کورتەکان
ناو: میرنشینی بادینان (Behdinan / Badinan)
جۆر: میرنشینێکی کوردی
پایتەخت: عەمادیە (ئامێدی)، پارێزگای دهۆکی ئەمڕۆ، کوردستانی عێراق
دامەزراندن: کۆتایی سەدەی 14 (بەپێی گێڕانەوە نەریتییەکان نزیکەی 1376)
هەڵوەشاندنەوە: 1843
سەرچاوەی ناوەکە: دەگوترێت لە ناوی دامەزرێنەرێک بە ناوی بەهائەدینەوە هاتووە
بانگەشەی ڕەچەڵەک: خەلیفە عەباسییەکان
دەسەڵاتە باڵادەستەکان: باڵادەستیی ئاق‌قۆیونلوو، سەفەوی و پاشان عوسمانی
میرات: شێوەزاری بادینی (Badini)؛ ناوچەی بادینانی کوردستانی عێراق
ناوەڕۆک
دامەزراندن و بانگەشەی ڕەچەڵەکی عەباسی
ڕکابەرییەکان و ئاڵنگاریی سۆران
حوکمڕانان و کەسایەتییە سەرەکییەکان
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
بادینان: خاکەکە و ناوەکە
بادینان، کە بە شێوەی Behdinan یان Badinanیش دەنووسرێت، هەم میرنشینێکی مێژوویی کوردییە و هەم ناوی ناوچەیەکە لە دوورترین باکووری عێراقی ئەمڕۆ؛ بەشی زۆری پارێزگای دهۆکی ئەمڕۆ دەگرێتەوە و ئامێدی، زاخۆ، ئاکرێ و شاخەکانی دەوروبەر لەخۆ دەگرێت. بۆ کورد هێشتا یەکێکە لە ناوچە ناوەندییە گەورەکانی کوردستان و لە شێوەزار و مێژوودا لە خاکی سۆران لە باشووری ڕۆژهەڵات جیاوازە.
بەپێی گێڕانەوە نەریتییەکان دەگوترێت ناوەکە لە حوکمڕانێکی دامەزرێنەر بە ناوی بەهائەدینەوە هاتووە؛ «بادینان» لە بنەڕەتدا واتای «ئەوانەی بەهائەدین» دەگەیەنێت. هەمان ناو پەیوەستە بە شێوەزاری بادینی (Badini)ی کوردیی کرمانجی کە تا ئەمڕۆ لە سەرتاسەری ناوچەکەدا پێی دەدوێن.
ئامێدی: پایتەختە شاخاوییەکە
پایتەخت و هێمای میرنشینەکە عەمادیە بوو (بە کوردی: ئامێدی)، یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین شارۆچکەکانی سەرتاسەری کوردستان. لەسەر شاخێکی لووتکەتەخت هەڵکەوتووە؛ تەختەزەوییەکی بەردینی سروشتی کە بە هەڵدێری توند بەسەر دۆڵەکانی دەوروبەردا بەرز دەبێتەوە. لە مێژوودا لە ڕێگەی دەروازە هەڵکۆڵراوەکانی ناو هەڵدێرەکەوە دەگەیشتنە شارەکە. لە هەر شوێنێکدا کەم پایتەخت بە سروشتی خۆی ئەوەندە گونجاو بوو بۆ بەرگریکردن.
ئامێدی هەروەها زۆر کۆنە و مێژووەکەی بۆ زۆر پێش میرنشینە کوردییەکە دەگەڕێتەوە؛ شوێنە باڵادەستەکەی لە زۆر سەردەمدا کردی بە دەستکەوتێکی بەنرخ. لە ژێر دەسەڵاتی میرەکانی بادیناندا بوو بە ناوەندی سیاسی و کەلتووریی میرنشینێکی شاخاویی بەهێز، بەناوبانگ بە قەڵابەندییەکان، دەروازە گەورەکە و جێگەکەی لە یادەوەریی کورددا.
دامەزراندن و بانگەشەی ڕەچەڵەکی عەباسی
میرنشینەکە لە کۆتایی سەدەی چواردەهەمدا دامەزرا، کە بەروارەکە بەپێی گێڕانەوە نەریتییەکان نزیکەی 1376 دەدرێت، لەلایەن ئەو بنەماڵەیەوە کە بۆ نزیکەی پێنج سەدە حوکمی دەکرد. بنەماڵەی حوکمڕانەکە ناوی خۆی، بادینان، لە کەسایەتییەکی دامەزرێنەر بە ناوی بەهائەدین وەرگرت.
وەک چەند بنەماڵەیەکی حوکمڕانی موسڵمانی خاوەن پێگە، بنەماڵەی حوکمڕانی بادینان بانگەشەی ڕەچەڵەکێکی بەرزی دەکرد؛ لەم حاڵەتەدا، لە خەلیفە عەباسییەکانی بەغداوە. ئەم جۆرە ڕەچەڵەکە پێگەیەکی گەورەی ئایینی و سیاسیی بە میرەکان دەبەخشی، بەڵام وەک زۆر بانگەشەی بنەماڵە حوکمڕانەکانی سەدەکانی ناوەڕاست، باشترە وەک دەربڕینێکی پێگە لێی تێبگەین، کە وردیی ڕاستەقینەی ڕەچەڵەکەکە ناتوانرێت پشتڕاست بکرێتەوە. ئەوەی دڵنیایە ئەوەیە کە بنەماڵەی میرەکانی بادینان یەکێک بوو لە ڕێزلێگیراوترین بنەماڵە حوکمڕانە کوردییەکان.
لە نێوان ئیمپراتۆریەتەکاندا
لە بەشی زۆری مێژوویدا، بادینان لە ناو ناوچەی جێمشتومڕی نێوان ئیمپراتۆریەتە گەورەکانی ناوچەکە هەڵکەوتبوو. میرەکانی مامەڵەیان لەگەڵ باڵادەستیی تورکمانەکانی ئاق‌قۆیونلوو، پاشان سەفەوییەکانی ئێران و لە کۆتاییدا عوسمانییەکان دەکرد؛ ئەوانەی میرنشینە کوردییەکانی ناوچەکە بە زۆری دوای سەرکەوتنی عوسمانی لە چاڵدێران لە 1514دا پەیوەندییان پێوە بەست، لە ڕێککەوتنەکەدا کە ئیدریسی بەدلیسی ناوبژیوانیی کردبوو.
لە ژێر باڵادەستیی عوسمانیدا، بادینان وەک بنەماڵە حوکمڕانە کوردییە پێشەنگەکانی دیکە خۆبەڕێوەبردنێکی فراوانی پاراست. لە ژێر دەسەڵاتی میرە میراتییەکانی خۆیدا بەڕێوە دەچوو، لە بەرامبەر وەفاداری لەسەر سنوورە ئاڵۆزەکەی شەڕەکانی عوسمانی و سەفەوی. بۆ زیاتر لە سێ سەدە، میرەکانی ئامێدی بە دەستێوەردانێکی کەم لە ئیستانبوڵەوە حوکمی شاخەکانی خۆیان کرد.
لوتکەی دەسەڵاتی بادینان
لە لوتکەی دەسەڵاتیدا، بادینان یەکێک لە بەهێزترین و خاوەن پێگەترین میرنشینە کوردییەکان بوو؛ دەسەڵاتەکەی بە شاخ و دۆڵەکانی ئەو شوێنەدا درێژ دەبووەوە کە ئەمڕۆ باکووری عێراقە. میرەکان وەفاداریی هۆزی کوردیی زۆریان بەدەستەوە بوو و ڕێگا سەرەکییەکانی نێوان دەشتەکانی مووسڵ و بەرزاییەکان بەرەو سنوورەکانی ئێران و ئەنادۆڵیان کۆنترۆڵ دەکرد.
میرنشینەکە هەروەها ناوەندێکی زانست و کەلتوور بوو. بە تایبەتی ئامێدی بە قوتابخانە ئایینییەکانی بەناوبانگ بوو؛ بەناوبانگترینیان مەدرەسەی قوبەهان بوو کە وەک یەکێک لە ناوەندە گەورەکانی زانستی کوردی یادی دەکرێتەوە و قوتابیی لە سەرتاسەری کوردستانەوە ڕادەکێشا. لەم ڕووەوە دەرباری بادینان لە میرنشینە سەرەکییەکانی دیکە دەچوو کە پشتگیریکردنی زانستیان بە نیشانەی ڕەوایی میری دەزانی.
ڕکابەرییەکان و ئاڵنگاریی سۆران
وەک هەموو میرنشینە کوردییەکان، بادینان لە ڕکابەری لەگەڵ هاوسێکانی گیرابوو. مەترسیدارترینیان لە سەرەتای سەدەی نۆزدەهەمدا لە باشووری ڕۆژهەڵاتەوە هات، لەوێ میر محەمەدی چالاکی سۆران، «میرە کۆر» یان میری نابینای ڕەواندز، دەوڵەتێکی بەهێزی دروست کرد و بە شێوەیەکی هێرشبەرانە بۆ ناو خاکە کوردییەکانی دەوروبەر فراوان بوو، لەوانە بادینان.
فراوانبوونی سۆران میرنشینە کۆنترەکەی هەژاند، بەڵام دەوڵەتی عوسمانییشی نیگەران کرد؛ ئەو دەوڵەتە بەزوویی دەست بە تێکشکاندنی میرە کوردە زۆر بەهێزەکان یەک بە دوای یەک دەکرد. سەرکوتکردنی سۆران لە دەیەی 1830دا نیشانەی ئەوە بوو کە بۆ بادینانیش بەڕێوە بوو.
ڕووخانی بادینان (1843)
سەربەخۆییە درێژەکەی بادینان لە شەپۆلە گەورەکەی ناوەندگەرایی عوسمانیدا کۆتایی هات، کە لە نیوەی یەکەمی سەدەی نۆزدەهەمدا میرنشینە کوردییەکانی لەناو برد. کاتێک چاکسازییەکانی تەنزیمات ئیمپراتۆریەتەکەیان پاڵ پێوە نا تا پارێزگاکانی بە ڕاستەوخۆیی بەڕێوە ببات، خۆبەڕێوەبردنی میرە میراتییەکان چیتر قبووڵکراو نەبوو و میرنشینە کوردییەکان هەڵوەشێنرانەوە، یەک بە دوای یەک.
میرنشینی بادینان نزیکەی 1843 هەڵوەشێنرایەوە، دوا میرەکانی لە دەسەڵات لابران و خاکەکەی خرایە ژێر بەڕێوەبردنی ڕاستەوخۆی عوسمانی. ڕووخانی لە هەمان سەردەمدا ڕوویدا کە سەرکوتکردنی سۆران و، کەمێک دواتر، تێکشکاندنی بەدرخان بەگی بۆتانی بەخۆیەوە بینی؛ لە ماوەی یەک نەوەدا، ئەو ڕێکخستنە چەندین سەدەییەی میرنشینە کوردییە خۆبەڕێوەبەرەکان کۆتایی هات.
شێوەزاری بادینی و میراتەکەی
هەرچەندە خودی میرنشینەکە لە 1843دا کۆتایی هات، ناوەکەی هێشتا زیندووە. ناوچەی بادینان هەر ناوچەیەکی کەلتووری و زمانیی جیاوازی کوردستانی عێراقە کە دهۆک ناوەندەکەیە؛ شێوەزاری بادینی (Badini)ی کوردیی کرمانجی، کە لە سۆرانیی ناوچەکانی باشوورتر جیاوازە، ناوی میرنشینەکە بۆ ژیانی ڕۆژانە دەگوازێتەوە.
ئامێدیش وەک شارۆچکەیەکی مێژوویی بەناوبانگ بەردەوامە و دیمەنەکەی لەسەر لووتکەی شاخ یەکێکە لە وێنە هێماییەکانی کوردستان. لە شێوەزار، ناسنامەی ناوچەیی و یادەوەریدا، بادینان هەر ئامادەییەکی زیندووی لە جیهانی کوردیدا هەیە.
هێڵی کات
کۆتایی سەدەی 14 (بەپێی گێڕانەوە نەریتییەکان نزیکەی 1376) — میرنشینی بادینان دادەمەزرێنرێت، بە ناوی حوکمڕانێک بە ناوی بەهائەدینەوە ناونراوە. 1514 — دوای چاڵدێران، بادینان و میرنشینە کوردییەکانی دیکە هاوپەیمانی لەگەڵ عوسمانییەکان دەکەن؛ بادینان خۆبەڕێوەبردنەکەی دەپارێزێت. سەدەکانی 16–18 — میرەکانی ئامێدی حوکمی میرنشینێکی بەهێز و زۆربە خۆبەڕێوەبەر دەکەن؛ ئامێدی وەک ناوەندێکی زانست گەشە دەکات. سەرەتای سەدەی 19 — میر محەمەدی سۆران (ڕەواندز) بە شێوەیەکی هێرشبەرانە بۆ ناو خاکەکانی بادینان فراوان دەبێت. دەیەی 1830 — عوسمانییەکان میرنشینی سۆران سەرکوت دەکەن. نزیکەی 1843 — میرنشینی بادینان هەڵوەشێنرێتەوە و دەخرێتە ژێر بەڕێوەبردنی ڕاستەوخۆی عوسمانی. کۆتایی سەدەی 19 — ڕێکخستنە فراوانترەکەی میرنشینە کوردییە خۆبەڕێوەبەرەکان کۆتایی دێت.
حوکمڕانان و کەسایەتییە سەرەکییەکان
یەک بنەماڵەی حوکمڕانی میراتی بۆ نزیکەی پێنج سەدە، لە دامەزراندنی لە کۆتایی سەدەی چواردەهەمەوە تا هەڵوەشاندنەوەی لە 1843دا، حوکمی میرنشینی بادینانی کرد. میرەکان ناونیشانی میر یان پاشایان هەڵدەگرت و لە ئامێدییەوە حوکمیان دەکرد. زنجیرەی تەواوی جێنشینی بنەماڵەکە تەنها بەشێکی لێ لە سەرچاوە بەردەستەکاندا تۆمار کراوە؛ پێویستە بە وریاییەوە مامەڵە لەگەڵ ناو و بەروارەکانی میرە تاکەکان بکرێت، بە تایبەتی لە سەدەکانی سەرەتادا. ئەوەی ڕوونە درێژخایەنی و پێگە نائاساییەکەی بنەماڵەکەیە، کە کردی بە یەکێک لە بنەماڵە حوکمڕانە پێشەنگەکانی کوردستان.
مشتومڕەکان و خاڵە نادیارەکان
چەند خاڵێک پێویستیان بە وریایی هەیە. بەرواری وردی دامەزراندنی میرنشینەکە نادیارە و نزیکەی 1376 زۆرترین جار دەگوێزرێتەوە؛ بانگەشەی بنەماڵەکە دەربارەی ڕەچەڵەکی لە خەلیفە عەباسییەکانەوە، ڕەچەڵەکێکی بەرزکردنەوەی پێگەیە کە ناتوانرێت بە سەربەخۆیی پشتڕاست بکرێتەوە؛ شێوەی نووسینی ناوەکەش جیاوازە (Bahdinan، Behdinan، Badinan). مێژووی وردی ناوخۆیی و لیستی حوکمڕانانی میرنشینەکە، وەک زۆربەی میرنشینە کوردییەکان، کەمتر بە بەڵگە تۆمار کراون لە چوارچێوە گشتییەکە و گرنگییە کەلتوورییە بەردەوامەکەی.
جێگەی لە مێژووی کورددا
میرنشینی بادینان یەکێکە لە گرنگترین میرنشینە کوردییەکان بە گشتی. بۆ نزیکەی پێنج سەدە خۆبەڕێوەبردنی کوردی لە شاخەکانی ئەو شوێنە پاراست کە ئەمڕۆ باکووری عێراقە و لە پایتەختەکەی لە ئامێدییەوە نەریتێکی گەشەسەندووی زانست و کەلتووری کوردی پەروەردە کرد.
میراتەکەی بە شێوەیەکی نائاسایی بەرجەستەیە. لە کاتێکدا زۆر میرنشین تەنها جێگەی خۆیان لە تۆمارە مێژووییەکاندا بەجێ هێشت، بادینان ناوچەیەکی زیندوو و شێوەزارێکی زیندووی بۆ کوردەکانی عێراق بەجێ هێشت. ئەمڕۆ باسکردنی «بادینان» هەم میرنشینێکی لەناوچووی سەدەکانی ناوەڕاست و هەم دڵی زیندووی ژیانی کوردیی ئەمڕۆ دەهێنێتە یاد.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
لە Kurdish-History.com مێژووی پەیوەندیدار بخوێنەوە: بابەتی شەڕە سنوورییەکانی عوسمانی و سەفەوی، ئیدریسی بەدلیسی، بەدرخان بەگی بۆتان، بابەتی بنەماڵەی حوکمڕانی ئەردەڵان، و بابەتی ڕووخانی میرنشینە کوردییەکان.
پرسیارە باوەکان
میرنشینی بادینان لە کوێ بوو؟
ناوەندی بادینان عەمادیە (ئامێدی) بوو لە شاخەکانی ئەو شوێنەی ئەمڕۆ پارێزگای دهۆکە لە کوردستانی عێراق. ناوەکە هەروەها ناوچە فراوانترەکەی باکووری عێراق لە دەوروبەری دهۆک، زاخۆ و ئاکرێ دەگەیەنێت.
میرنشینی بادینان کەی هەبوو؟
لە کۆتایی سەدەی چواردەهەمدا دامەزرا، بەپێی گێڕانەوە نەریتییەکان نزیکەی 1376، و تا نزیکەی 1843 بەردەوام بوو، کە عوسمانییەکان هەڵیانوەشاندەوە؛ بەمە تەمەنەکەی نزیکەی پێنج سەدە بوو.
بۆچی ناوی میرنشینەکە بادینانە؟
بەپێی گێڕانەوە نەریتییەکان دەگوترێت ناوەکە لە حوکمڕانێکی دامەزرێنەر بە ناوی بەهائەدینەوە هاتووە؛ «بادینان» واتای «ئەوانەی بەهائەدین» دەگەیەنێت. هەمان ناو پەیوەستە بە ناوچەکە و شێوەزاری بادینیی کوردی.
عەمادیە چییە؟
عەمادیە (ئامێدی) پایتەختی میرنشینەکە بوو؛ شارۆچکەیەکی قەڵابەندی سەرنجڕاکێش کە لەسەر شاخێکی لووتکەتەخت لە پارێزگای دهۆک دروست کراوە. هێشتا یەکێکە لە هێماییترین شارۆچکە مێژووییەکانی کوردستان.
چی کۆتایی بە میرنشینی بادینان هێنا؟
ناوەندگەرایی عوسمانی. لە چاکسازییەکانی سەدەی نۆزدەهەمدا کە میرنشینە کوردییە خۆبەڕێوەبەرەکانی هەڵوەشاندەوە، بادینان نزیکەی 1843 هەڵوەشێنرایەوە و خرایە ژێر حوکمڕانیی ڕاستەوخۆی عوسمانی؛ لە هەمان سەردەمدا کە کۆتایی بە میرنشینەکانی سۆران و بۆتان هات.
شێوەزاری بادینی چییە؟
بادینی (Badini) ئەو شێوەزارەی کوردیی کرمانجییە کە لە سەرتاسەری ناوچەی بادینانی کوردستانی عێراق، لە دەوروبەری دهۆک و ئامێدی، پێی دەدوێن. ناوی میرنشینە کۆنەکە تا ئەمڕۆ دەگوازێتەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
شەرەفخانی بەدلیسی، شەرەفنامە (1597) — میرنشینی بادینان لە نێو بنەماڵە کوردییە حوکمڕانەکاندا تۆمار دەکات.
لێکۆڵینەوەکان دەربارەی میرنشینە کوردییەکان و ناوەندگەرایی عوسمانیی سەدەی نۆزدەهەم.
مێژووی ئامێدی و ناوچەی بادینان (دهۆک)ی کوردستانی عێراق.
Kurdish-History.com — خوێندنەوەی پەیوەندیدار دەربارەی ڕووخانی میرنشینە کوردییەکان و بەدرخان بەگی بۆتان.