پێشەکی
سەدەی نۆزدەیەم ئەو سەدەیە بوو کە میرنشینە کوردەکان تێیدا نەمان. بۆ سێسەد ساڵ، میرنشینە کوردەکان لە ژێر سەروەرییەکی نەرم و ناتەواوی عوسمانیدا خاکەکانی خۆیان بەڕێوە دەبرد و سوپای خودموختار و فەرمانڕەوای میراتی و خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆییان دەهێشتەوە. بەڵام لە دەیەکانی 1830 و 1840دا، چاکسازییە نوێکارەکانی ئیمپراتۆریی عوسمانی، واتە تەنزیمات، داوای لەناوبردنی هەموو ناوەندە خودموختارەکانی دەسەڵاتی ناو ئیمپراتۆرییەکەیان دەکرد. میرنشینە کوردەکانیشیان دەگرتەوە کە لە سەردەمی ئیدریسی بەدلیسییەوە وەک بەربەستی سنووری کاریان دەکرد.
ئەنجامەکە جەنگێک بوو کە نەوەیەکی گرتەوە. میر محەمەدی ڕەواندز هەوڵی دا بە هێز کوردستان یەک بخات. بەدرخان بەگی بۆتان دوا میرنشینی گەورە و سەربەخۆی کوردی بنیاد نا. یەزدانشێر دوای تێکشکاندنی هەردووکیان ڕاپەڕی. شێخ عوبەیدوڵڵا یەکەم ڕاپەڕینی کوردیی ئاشکرا نەتەوەگەرایی دەست پێ کرد. سوارەی حەمیدیەش شەڕڤانە هۆزییە کوردەکانی کرد بە ئامرازەکانی دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی. تا 1900، کوردستانی خودموختار نەمابوو؛ بەڕێوەبردنی ڕاستەوخۆی عوسمانی و یەکەم نیشانەکانی نەتەوەگەرایی نوێی کورد جێگایان گرتبووەوە.
ناوەڕۆک
ڕاپەڕینەکانی بابان (1806–1812)
میر محەمەدی ڕەواندز و ڕاپەڕینی سۆران (1830–1838)
بەدرخان بەگ و ڕاپەڕینی بۆتان (1842–1847)
ڕاپەڕینی یەزدانشێر (1854–1855)
سوارەی حەمیدیە و سەربازی‌کردنی هۆزە کوردەکان
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
ڕاپەڕینەکانی بابان (1806–1812)
میرنشینی بابان، کە ناوەندەکەی سلێمانی بوو، یەکێک بوو لە بەهێزترین میرنشینە کوردەکانی سەرەتای سەدەی نۆزدەیەم. لە 1806–1808دا، عەبدولڕەحمان پاشای بابان دژ بە دەسەڵاتی عوسمانی ڕاپەڕی، داوای داننان بە خودموختاریی بابانی کرد و بەرەنگاریی هەوڵەکانی ناوەندگەریی عوسمانی بووەوە. لە 1812دا، ئەحمەد پاشا بابانزادە، جێنشینەکەی، ڕاپەڕینێکی دیکەی دەست پێ کرد. هەردووکیان سەرکوت کران، بەڵام ڕەوتێکیان چەسپاند کە ناسنامەی سەردەمەکەی دیاری دەکرد: میرە کوردەکان بۆ پاراستنی ئەو خودموختارییە دەجەنگان کە لە چاڵدێران پێیان درابوو، لە کاتێکدا دەوڵەتی عوسمانی بۆ لەناوبردنی دەجەنگا.
میر محەمەدی ڕەواندز و ڕاپەڕینی سۆران (1830–1838)
میر محەمەدی ڕەواندز، کە بە «میری کۆر» ناسراوە، پڕتەماترین سەرکردەی کوردی سەدەی نۆزدەیەم بوو. لە 1830 تا 1838، هەوڵەکەی هیچی لە یەکخستنی سەربازیی کوردستان کەمتر نەبوو. بە ئیلهام وەرگرتن لە محەمەد عەلیی میسر، کە هەمان کات لە باشوورەوە بەرەنگاریی دەسەڵاتی عوسمانی دەکرد، میر محەمەد سوپایەکی هەمیشەیی لە 30,000 تا 50,000 تفەنگچیی هۆزی بنیاد نا، مووچەی بەردەوامی دەدا و زنجیرەیەک هەڵمەتی سەربازیی دەست پێ کرد کە بەشێکی بەرفراوانی کوردستانی خستە ژێر کۆنترۆڵی خۆی.
شارەکانی هەریر (1822) و کۆیە (1823) و ڕانیەی (1824) داگیر کرد و میرنشینی بابانی لەو ناوچانە دەرهێنا. دواتر بەرەو ڕۆژئاوا فراوان بوو و بەهدینان و ئامێدی و زاخۆ و دهۆکی گرت. بۆ ماوەیەکی کورت لەگەڵ بەدرخان بەگی جزیرە هاوپەیمان بوو. سەربەخۆیی ڕاگەیاند، دراوی تایبەتی خۆی دەکوتا و خوتبەی هەینی بە ناوی خۆی دەخوێندرایەوە؛ هێمای نەریتیی دەسەڵاتی سەروەر لە جیهانی ئیسلامیدا. لە لووتکەی دەسەڵاتیدا، خاکەکەی لە زێی گەورەوە تا ئەوبەری ماردین درێژ دەبووەوە.
ئیمپراتۆریی عوسمانی، دوای ئەوەی لە قەیرانی میسر ڕزگاری بوو، تەواوی هێزی سەربازیی خۆی خستە بەرامبەر سۆران. لە نێوان 1836 و 1838دا، سوپاکانی عوسمانی بە ژمارەی زیاتر لە 100,000 سەربازەوە بەرەو کوردستان هاتن. میر محەمەد تەسلیم بوو و سوڵتان لێی خۆش بوو، بەڵام لە ئەماسیە ڕاگیرا و هەرگیز ڕێگەی پێ نەدرا بگەڕێتەوە. لە کانوونی یەکەمی 1838دا مرد؛ بە نزیکەی دڵنیاییەوە تیرۆر کرابوو. میرنشینی سۆران هەڵوەشێنرایەوە و خاکەکەی خرایە ژێر بەڕێوەبردنی ڕاستەوخۆی عوسمانی. زیانە مرۆییەکانی کورد لەم هەڵمەتانەدا وێرانکەر بوون: نزیکەی 15,000 کەس کوژران، 4,000 کەس کران بە بەندە و 6,000 خێزان ئاوارە کران.
بەدرخان بەگ و ڕاپەڕینی بۆتان (1842–1847)
دوای ڕووخانی سۆران، میرنشینی بۆتان لە ژێر دەسەڵاتی بەدرخان بەگدا بوو بە دوا میرنشینی گەورە و سەربەخۆی کورد. لە بنکەکەی لە جزیرە و بۆتانەوە، بەدرخان دەسەڵاتی خۆی بەسەر دیاربەکر و سێرت و سلێمانی و تەنانەت مەهابادی ئێراندا فراوان کرد. گەورەترین میرنشینی کوردی دوای مەروانییەکانی بنیاد نا و کۆنترۆڵی خاکێکی دەکرد کە بە ناو باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا و باکووری عێراقی ئەمڕۆدا درێژ دەبووەوە.
هەڵمەتەکانی بەدرخان دژ بە مەسیحییە ئاشوورییەکانی هەکاری لە 1843 و 1846دا بەشێکی تاریک بەڵام گرنگی ئەم مێژووەن. کۆمەڵکوژیی کۆمەڵگە ئاشوورییەکان بوو بە هۆی دەستێوەردانی دیپلۆماسیی ئەورووپا و بیانووی بە حکومەتی عوسمانی دا بۆ هەڵمەتی دژ بە بۆتان. لە 1847دا، سوپایەکی گەورەی عوسمانی شکستی بە بەدرخان هێنا و بۆ کرێت دوور خرایەوە. میرنشینی بۆتان هەڵوەشێنرایەوە و خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی عوسمانی.
بەدرخان بەگ وەک یەکێک لە پێشەنگانی نەتەوەگەرایی کورد بە یاد دەکرێتەوە. نەوەکانی، بنەماڵەی بەدرخانی، لە درێژایی سەدەی بیستەمدا ڕۆڵی ناوەندییان لە بزووتنەوە سیاسی و کولتوورییە کوردییەکاندا گێڕا. یەکەم ڕۆژنامەی کوردییان دامەزراند و دوای جەنگی یەکەمی جیهانی بەشداریی بزووتنەوەی سەربەخۆیی کوردیان کرد.
ڕاپەڕینی یەزدانشێر (1854–1855)
دوای لەناوبردنی هەردوو میرنشینی سۆران و بۆتان، بەرگریی کورد بەردەوام بوو. ڕاپەڕینی یەزدانشێر، کە بە یەزدان شێریش دەنووسرێت، لە 1854–1855دا ڕاپەڕینە گەورەکەی دواتر بوو کە لە ناوچەی هەکاری لە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ دەستی پێ کرد. یەزدانشێر، کوڕی خوشک یان براکەی نووروڵڵا بەگ، میری لادراوی هەکاری، لە کاتی سەرقاڵبوون بە جەنگی کریمەدا شەڕڤانانی کورد و ئاشووریی دژ بە ناوەندگەریی عوسمانی کۆ کردەوە.
ڕاپەڕینەکە دوای گواستنەوەی هێزە عوسمانییەکان بۆ ناوچەکە سەرکوت کرا. یەزدانشێر گیرا و دوور خرایەوە. بەڵام ڕاپەڕینەکە نیشانی دا کە لەناوبردنی میرنشینە کوردەکان بەرگریی کوردی نەکوژاندبووەوە؛ تەنها سروشتی گۆڕیبوو لە بەرگریی بنەماڵەیی لە خۆیەوە بۆ ڕاپەڕینێکی بەرفراوانتر دژ بە ناوەندگەری.
سوارەی حەمیدیە و سەربازی‌کردنی هۆزە کوردەکان
لە 1891دا، سوڵتان عەبدولحەمید دووەم سوارەی سووکی حەمیدیەی دامەزراند؛ یەکەی سوارەی نانیزامی کە لە هۆزە کورد و تورکمانەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ سەربازی بۆ وەردەگیرا. حەمیدیە تا ڕادەیەک لەسەر نموونەی کۆزاکە ڕووسییەکان ڕێک خرابوو و لە بەرامبەر دڵسۆزیدا پلەی سەربازی و چەک و ڕەزامەندیی دەوڵەتی بە سەرۆکە هۆزییەکان دەدا. سیستەمەکە سەرکردە هۆزییە کوردەکانی بە دەوڵەتی عوسمانییەوە دەبەستەوە و هەمان کات کۆمەڵگەی کوردی سەربازی دەکرد.
یەکەکانی حەمیدیە لە کۆمەڵکوژییەکانی دژ بە ئەرمەنی لە 1894–1896دا بەشدار بوون؛ بەشێکی زۆر ئازاربەخشی مێژووی ناوچەکە. لە چیرۆکی کورددا، حەمیدیە ئاڵۆزییەکی قوڵی ئەخلاقی و سیاسی نیشان دەدات: هۆزە کوردەکان هەمان کات هەم قوربانیی ناوەندگەریی عوسمانی بوون و هەم ئامرازی توندوتیژیی عوسمانی دژ بە کۆمەڵگەکانی کەمینەی دیکە. میراتی سیستەمی حەمیدیە پەیوەندیی کورد و ئەرمەنیی بۆ چەندین نەوە داڕشت.
میرات
سەدەی نۆزدەیەم خاڵی وەرچەرخانی مێژووی کورد بوو. لە 1800دا، میرنشینە خودموختارەکان کوردستانیان بەڕێوە دەبرد، بە سوپا و دادگا و فەرمانڕەوای میراتیی خۆیان. تا 1900، هەموو ئەو میرنشینانە لەناو برابوون. هەڵمەتی ناوەندگەریی تەنزیمات ئەو پێکهاتە سیاسییانەی لەناو برد کە بۆ سێ سەدە خۆبەڕێوەبردنیان بە کورد دابوو.
بەڵام لەناوبردنی میرنشینەکان شتێکی نوێشی بەرهەم هێنا. ڕاپەڕینەکانی میر محەمەد و بەدرخان و یەزدانشێر و شێخ عوبەیدوڵڵا تۆوی نەتەوەگەرایی نوێی کوردیان چاند. ئەو بیرۆکەیەی کورد نەتەوەیەک پێک دەهێنێت، نەک تەنها کۆمەڵە هۆزێک کە ملکەچی میرە جیاوازەکانن، لە پاشماوەکانی سیستەمی میرنشین سەری هەڵدا. بزووتنەوەی نەتەوەیی کوردی سەدەی بیستەم لە جەنگەکانی ناوەندگەریی سەدەی نۆزدەیەمدا لەدایک بوو.
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
1806–1808 ــ ڕاپەڕینی عەبدولڕەحمان پاشای بابان دژ بە دەسەڵاتی عوسمانی
1830–1838 ــ میر محەمەدی ڕەواندز سوپایەکی کوردی بنیاد دەنێت، بەهدینان و ئامێدی و زاخۆ داگیر دەکات و سەربەخۆیی ڕادەگەیەنێت؛ هێزە عوسمانییەکان سەرکوتی دەکەن و لە دوورخستنەوەدا لە 1838 دەمرێت
1842–1847 ــ بەدرخان بەگی بۆتان دوا میرنشینی گەورەی کوردی بنیاد دەنێت؛ لە 1847دا هێزە عوسمانییەکان شکستی پێ دەهێنن و بۆ کرێت دوور دەخرێتەوە
1854–1855 ــ ڕاپەڕینی یەزدانشێر لە ناوچەی هەکاری؛ دوای گواستنەوەی هێزە عوسمانییەکان لە جەنگی کریمەوە سەرکوت دەکرێت
1879–1881 ــ ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵا؛ یەکەم ڕاپەڕینی کوردیی ئاشکرا نەتەوەگەرایی، کە لە سنووری عوسمانی و ئێران تێپەڕ دەبێت
1891 ــ سوڵتان عەبدولحەمید دووەم سوارەی سووکی حەمیدیە لە سەربازە هۆزییە کوردە وەرگیراوەکان دادەمەزرێنێت
1894–1896 ــ سوارەی حەمیدیە لە کۆمەڵکوژییەکانی دژ بە ئەرمەنی لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا بەشدار دەبێت
پرسیارە باوەکان
میر محەمەدی ڕەواندز کێ بوو؟
میر محەمەد (1783–1838) میری کوردی میرنشینی سۆران بوو کە هەوڵی دا بە هێزی سەربازی کوردستان یەک بخات. سوپایەکی بنیاد نا کە ژمارەی سەربازەکانی تا 50,000 کەس دەگەیشت، سەربەخۆیی لە ئیمپراتۆریی عوسمانی ڕاگەیاند و خاکێکی لە زێی گەورەوە تا ماردین داگیر کرد، پێش ئەوەی بە دەستی هێزە عوسمانییەکان سەرکوت بکرێت.
بەدرخان بەگ کێ بوو؟
بەدرخان بەگ میری کوردی میرنشینی بۆتان بوو کە لە دەیەی 1840دا دوا دەوڵەتی گەورە و سەربەخۆی کوردی بنیاد نا. کۆنترۆڵی خاکێکی لە دیاربەکرەوە تا سلێمانی دەکرد، پێش ئەوەی لە 1847دا بە دەستی هێزە عوسمانییەکان شکست بهێنێت و دوور بخرێتەوە. بە یەکێک لە پێشەنگانی نەتەوەگەرایی کورد دادەنرێت.
سوارەی حەمیدیە چی بوو؟
سوارەی سووکی حەمیدیە سیستەمێکی یەکە سوارە نانیزامییەکان بوو کە لە 1891دا سوڵتان عەبدولحەمید دووەم دامەزراندی. لە هۆزە کورد و تورکمانەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ سەربازی بۆ وەردەگیرا و لە بەرامبەر دڵسۆزی بۆ دەوڵەتی عوسمانی، پلەی سەربازی و چەکی بە سەرکردە هۆزییەکان دەدا.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ویکیپیدیا ــ ڕاپەڕینی میر محەمەد، محەمەد پاشای ڕەواندز و بەدرخان بەگ
ویکیپیدیا ــ مێژووی کورد و حەمیدیە (سوارە)
McDowall, D. ــ A Modern History of the Kurds («مێژوویەکی نوێی کورد»)، 2004
Gunter, M.M. ــ Historical Dictionary of the Kurds («فەرهەنگی مێژوویی کورد»)، 2010