پێشەکی
لە سەدەی شازدەیەمەوە، کوردستان بوو بەو سنوورەی زۆرترین ململانێی لە جیهانی ئیسلامیدا بەسەردا بوو. ئیمپراتۆرییەکانی عوسمانی و سەفەوی بۆ زیاتر لە 150 ساڵ بۆ کۆنترۆڵکردنی ناوچەکە جەنگان و میرنشینە کوردەکان کە لە نێوانیاندا بوون، ناچار کران لایەنێک هەڵبژێرن، بەرەنگاریی هەردووکیان بکەن یان لەناو بچن. شەڕی چاڵدێران لە 1514دا، ئەو شەڕە یەکلاکەرەوەیەی زاڵبوونی عوسمانیی بەسەر ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا چەسپاند، بە پشتیوانیی کورد بەڕێوە چوو و کوردستانی کرد بە ناوچەیەکی سنووریی قەڵابەندکراوی ئیمپراتۆری.
ئەم سەردەمە هەندێک لە سەرنجڕاکێشترین ڕووداوەکانی مێژووی سەربازیی کوردی بەرهەم هێنا: هاوپەیمانیی نێوان ئیدریسی بەدلیسی، زانای کورد، و سوڵتان سەلیم یەکەم، گەمارۆی قارەمانانەی قەڵای دمدم لە بەرامبەر شا عەباس، ڕاپەڕینی جانبوڵاد لە حەلەب و پەیماننامەی زوهاب کە لە 1639دا بە فەرمی کوردستانی لە نێوان دوو ئیمپراتۆریدا دابەش کرد؛ دابەشبوونێک کە ئەنجامەکانی هێشتا ئەمڕۆ هەست پێ دەکرێت.
ناوەڕۆک
شەڕی چاڵدێران و هاوپەیمانیی کورد و عوسمانی (1514)
ئیدریسی بەدلیسی و ڕێکخستنی کاروباری کوردستان (1515–1517)
گەمارۆی دمدم: بەرگریی کورد دژ بە سەفەوییەکان (1609–1610)
ڕاپەڕینی جانبوڵاد و ڕاپەڕینە کوردییەکانی دیکە
پەیماننامەی زوهاب و دابەشکردنی کوردستان (1639)
جەنگە سنوورییەکانی دواتر (دەیەکانی 1650–1780)
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
شەڕی چاڵدێران و هاوپەیمانیی کورد و عوسمانی (1514)
لە سەرەتای 1514دا، سوڵتان سەلیم یەکەمی عوسمانی ئیدریسی بەدلیسی، زانای کورد، بۆ کوردستان نارد بە ئەرکێکی گرنگ: میرە کوردەکان بخاتە ژێر ئاڵای عوسمانی پێش ڕووبەڕووبوونەوە یەکلاکەرەوەکە لەگەڵ ئیمپراتۆریی سەفەوی. بەدلیسی، کە بە وردی ئاگاداری کاروباری کورد بوو و پێشتر لە دەرباری سەفەوی خزمەتی کردبوو پێش ئەوەی پشت لە شیعەگەری بکات، بە شێوەیەکی کەم وێنە سەرکەوتوو بوو. نزیکەی بیست میری کورد ڕازی بوون پشتیوانیی عوسمانییەکان بکەن.
لە 23 ئابی 1514دا، هێزە عوسمانی و سەفەوییەکان لە دەشتی چاڵدێران، کەمێک لە باکووری دەریاچەی وان، ڕووبەڕووی یەک بوونەوە. سوپای عوسمانی، کە لەوانەیە 60,000–100,000 سەربازی هەبووبێت بە تۆپخانەی قورس و تفەنگی باروودی، لەگەڵ هێزێکی سەفەوی ڕووبەڕوو بووەوە کە نزیکەی 40,000 سواری هەبوو. باڵادەستیی یەکلاکەرەوەی عوسمانییەکان باروود بوو: یەنیچەری و تۆپخانەکانیان هێرشەکانی سوارە سەفەوییەکانیان تێک شکاند. شا ئیسماعیل بریندار بوو و سوپاکەی لەناو برا. عوسمانییەکان بەرەو تەورێز پێشڕەویان کرد و بۆ ماوەیەکی کورت پایتەختی سەفەوییان گرت.
بۆ کورد، چاڵدێران گۆڕانێکی گەورە بوو. ئەو میرە کوردانەی پشتیوانیی سەلیمیان کردبوو، مافی بەڕێوەبردنی خودموختارانەی میرنشینەکانیان، گواستنەوەی میراتیی دەسەڵات و هێشتنەوەی هێزە سەربازییەکانی خۆیان وەک پاداشت وەرگرت. لە بەرامبەردا، وەک بەربەستێک لەبەردەم کاریگەریی سەفەویدا کاریان دەکرد و پشتیوانیی سەربازییان بۆ دەوڵەتی عوسمانی دابین دەکرد. ئەم ڕێکخستنە، واتە خودموختاریی کورد لە بەرامبەر بەرگریی سنوور، ژیانی سیاسیی کوردی بۆ سێ سەدەی دواتر دیاری دەکرد.
ئیدریسی بەدلیسی و ڕێکخستنی کاروباری کوردستان (1515–1517)
لە کاتێکدا سەلیم بەرەو باشوور چوو بۆ داگیرکردنی سوڵتانیەتی مەملووکی میسر، عوسمانییەکان پشتیان بە هێزە کوردییەکان بەست بۆ چەسپاندنی کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا و ڕاگرتنی دژەهێرشێکی سەفەوی. لە 1515دا، میر شەرەف، میری کوردی بەدلیس، یارمەتیی بییقلی محەمەد پاشا، فەرماندەی عوسمانی، دا بۆ شکاندنی گەمارۆی سەفەوی بۆ سەر دیاربەکر. دواتر هێزی یەکگرتووی عوسمانی و کورد زنجیرەیەک هەڵمەتی سەربازیی لە سەرانسەری ناوچەکەدا بەڕێوە برد کە لە کۆتاییدا گەیشتە شەڕی کۆچهیسار لە 1516. لەوێ سوپایەکی 20,000 کەسیی عوسمانی و کورد لە نزیک ماردین شکستی بە هێزێکی 12,000 کەسیی سەفەوی هێنا و ژمارەی زیانلێکەوتووانی هێزی سەفەوی گەیشتە نزیکەی 10,000 کەس.
دەستکەوتە دیپلۆماسییەکەی ئیدریسی بەدلیسی کەم وێنە بوو. لەسەر ڕێککەوتنێک گفتوگۆی کرد کە خۆبەڕێوەبردنی کوردی لە چوارچێوەی عوسمانیدا پاراست. میرنشینە کوردەکان فەرمانڕەوا میراتییەکان و سوپاکانی خۆیان و خودموختاریی ناوخۆییان هێشتەوە. لە بەرامبەردا، دانیان بە سەروەریی عوسمانیدا نا، لە کاتی جەنگدا سەربازیان دابین دەکرد و بەرگرییان لە سنوور دەکرد. ئەم ڕێکخستنە دەوڵەتی عوسمانیی لە دەسەڵاتێکی بەلقانی و ئەنادۆڵییەوە کرد بە ئیمپراتۆرییەکی نێوان کیشوەرەکان؛ بناغەکەشی هاوکاریی سەربازیی کورد بوو.
گەمارۆی دمدم: بەرگریی کورد دژ بە سەفەوییەکان (1609–1610)
گەمارۆی دمدم (1609–1610) یەکێکە لە بەناوبانگترین ڕووداوەکانی بەرگریی کورد لە مێژوودا. ئەمیرخان لەپزێڕین، فەرمانڕەوای کوردی میرنشینی برادۆست لە نزیک دەریاچەی ورمێ، قەڵا کۆنەکەی دمدمی دووبارە بنیاد نایەوە وەک قەڵایەکی خودموختاریی کورد لە بەرامبەر پێشڕەوی سەفەوی. شا عەباس یەکەمی سەفەوی، کە بڕیاری دابوو سەربەخۆیی کورد لە ڕۆژئاوای ئێران تێک بشکێنێت، ئەم دووبارە بنیادنانەوەیەی بە کردەوەیەکی یاخیبوون دەبینی.
هۆزە کوردەکانی سەرانسەری ناوچەکە، لەوانە فەرمانڕەواکانی موکریان (مەهابادی ئەمڕۆ)، بۆ بەرگریی ئەمیرخان کۆ بوونەوە. حاتەم بەگ، سەدراعەزەمی سەفەوی، گەمارۆکەی سەرکردایەتی کرد کە لە تشرینی دووەمی 1609ەوە تا هاوینی 1610ی خایاند. کوردەکان، کە لە ژمارە و هێزی چەکدا زۆر لە بەرامبەرەکانیان کەمتر بوون، بەرگرییەکی قارەمانانەیان کرد کە لە نەریتی زارەکیی کورددا بوو بە ئەفسانە. کاتێک لە کۆتاییدا دمدم کەوت، شا عەباس فەرمانی کۆمەڵکوژیی گشتیی لە برادۆست و موکریان دا و هەزاران خێزانی کوردی بۆ خوراسان لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ئێران دوور خستەوە. لە جێگەیان نیشتەجێبووە تورکەکانی ئەفشار و قەرەپەپاغی دانا. نزیکەی 1.7 ملیۆن کوردی ئەمڕۆی خوراسان لە نەوەی ئەم دوورخراوانەن.
ڕاپەڕینی جانبوڵاد و ڕاپەڕینە کوردییەکانی دیکە
لە کاتێکدا میرە کوردەکانی لایەنی سەفەوی دژ بە شا عەباس دەجەنگان، سەرکردە کوردەکانی ناو ئیمپراتۆریی عوسمانیش بەرەنگاریی ناوەندگەرییان دەکرد. ڕاپەڕینی جانبوڵاد (جانبوڵات) لە 1605–1607دا بە سەرکردایەتیی عەلی جانبوڵاد بوو؛ والییەکی حەلەب کە ڕەچەڵەکی کوردیی هەبوو و دژ بە دەسەڵاتی عوسمانی یاخی بوو. جانبوڵاد هێزێکی سەربازیی بەرچاوی بنیاد نا و کۆنترۆڵی بەشێکی زۆری باکووری سووریای گرت، پێش ئەوەی ڕاپەڕینەکەی لە 1607دا بە دەستی قویوجو موراد پاشا، سەدراعەزەم، سەرکوت بکرێت.
دواتر لە 1655دا، ئەبداڵخان، میری کوردی بەدلیس، و هاوپەیمانیی هۆزیی ڕۆژکی لە ناوچەی دەریاچەی وان بەرەنگاریی ناوەندگەریی عوسمانییان کرد. ئەم ڕەوتە بە درێژایی سەدەکانی حەڤدەیەم و هەژدەیەم دووبارە دەبووەوە: بە بەهێزبوونی حکومەتە ناوەندییەکانی عوسمانی و سەفەوی، زیاتر هەوڵیان دەدا میرنشینە خودموختارە کوردەکان بگۆڕن بە ویڵایەتگەلێک کە بە ڕاستەوخۆ بەڕێوە ببرێن. بەرگریی کورد، چ دژ بە ناوەندگەریی عوسمانی بێت یان فراوانبوونی سەفەوی، تایبەتمەندییەکی بەردەوامی ئەم سەردەمە بوو.
پەیماننامەی زوهاب و دابەشکردنی کوردستان (1639)
پەیماننامەی زوهاب، کە بە قەسری شیرینیش ناسراوە و لە 17 ئایاری 1639دا واژۆ کرا، کۆتایی بە زیاتر لە 150 ساڵ جەنگی عوسمانی و سەفەوی هێنا. سنوورێکی لە نێوان دوو ئیمپراتۆرییەکەدا چەسپاند کە بە ڕاستەوخۆ بە ناو ناوچە ناوەندییەکانی کورددا تێپەڕ دەبوو؛ سنوورێک کە بە هەندێک گۆڕانکاریی بچووکەوە، هێشتا ئەمڕۆ سنووری تورکیا و ئێران پێک دەهێنێت.
بۆ کورد، زوهاب ئەوەی بە فەرمی چەسپاند کە چاڵدێران دەستی پێ کردبوو: دابەشکردنی کوردستان لە نێوان دوو ئیمپراتۆریدا. کۆمەڵگە و هۆزە کوردەکان کە وەک بەردەوامییەکی یەکگرتووی سیاسی و کولتووری بوونیان هەبوو، ئێستا بە هەمیشەیی لە یەک جیا کرانەوە. کوردستانی عوسمانی و کوردستانی فارس بە ڕێچکەیەکی زیاتر جیاوازدا گەشەیان کرد، بە زمانی جیاوازی بەڕێوەبردن و سیستەمی یاسایی جیاواز و شێوازی جیاوازی ناوەندگەری و بەرگری.
جەنگە سنوورییەکانی دواتر (دەیەکانی 1650–1780)
سنووری عوسمانی و فارس بە درێژایی سەدەکانی حەڤدەیەم و هەژدەیەم بەردەوام بوو بە سەرچاوەی ناکۆکی. لە دەیەکانی 1720 و 1730دا، جەنگەکانی عوسمانی و فارس جارێکی دیکە ناوچە سنوورییە کوردییەکانیان داگرت و هۆز و میرنشینە کوردەکان بۆ هەردوو ئیمپراتۆری هەم هاوپەیمان بوون و هەم ئامانج. نادرشای فارس لە دەیەکانی 1730 و 1740دا هەڵمەتی وێرانکەری بە ناو کوردستاندا بەڕێوە برد. فشارێکی سەربازیی سەپاند کە قەڵا کوردەکانی وێران کرد و ڕێکخستنە سیاسییە چەند سەدەییەکانی تێک دا.
تا دەیەکانی 1770 و 1780، میرنشینە کوردەکانی ئەردەڵان و بابان کەوتبوونە ناو ناکۆکیی سنووریی ئاڵۆز لە نێوان ناوچەکانی کاریگەریی عوسمانی و فارسدا. ئەم میرنشینانە سوپای خۆیان دەهێشتەوە و سیاسەتی دەرەوەی سەربەخۆیان پەیڕەو دەکرد. دوو ئیمپراتۆرییەکەیان دژ بە یەک بەکار دەهێنا و بە ئاستی جیاواز سەرکەوتوو دەبوون. ناکۆکییە سنوورییەکانی ئەردەڵان و بابان و عوسمانی و فارس لەم سەردەمەدا پێشەکییەک بوون بۆ فشارەکانی ناوەندگەری کە لە سەدەی نۆزدەیەمدا میرنشینە کوردەکانیان بە تەواوی لەناو دەبرد.
میرات
سەردەمی سنووری عوسمانی و سەفەوی جوگرافیای سیاسیی کوردستانی دیاری کرد کە ئەمڕۆش بەردەوامە. ئەو سنوورەی لە زوهاب لە 1639دا کێشرا، لە بنەڕەتدا هەمان ئەو سنوورەیە کە تورکیا لە ئێران جیا دەکاتەوە. ڕێکخستنی خودموختاریی کە ئیدریسی بەدلیسی لەسەری گفتوگۆی کرد، سێ سەدە خۆبەڕێوەبردنی بە میرنشینە کوردەکان دا؛ بەڵام هەروەها سەربەخۆیی کوردی بە چاکەخوازیی ئەو ئیمپراتۆرییەوە بەستەوە کە خزمەتیان دەکرد.
گەمارۆی دمدم هێشتا یەکێکە لە بەهێزترین هێماکانی هۆشیاریی نەتەوەیی کورد؛ چیرۆکێکی بەرگری لە بەرامبەر هێزێکی زۆر باڵادەستدا، کە دواتر کۆمەڵکوژی و دوورخستنەوەی لێ کەوتەوە. کۆمەڵگە کوردەکانی خوراسان، کە لە نەوەی ڕزگاربووانی دمدمن، بەڵگەی زیندوون بۆ ئەوەی ئەنجامەکانی ئەم جەنگە سنوورییانە تەنها مێژوویەکی کۆن نین. ئەوان هێشتا ئەنجامەکانیان لە ژیانی خۆیاندا دەژین.
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
23 ئابی 1514 ــ شەڕی چاڵدێران: عوسمانییەکان بە پشتیوانیی کورد شکست بە سەفەوییەکان دەهێنن؛ کوردستان دەبێتە ناوچەی سنووریی عوسمانی
1515 ــ هێزە کوردییەکان یارمەتیی شکاندنی گەمارۆی سەفەوی بۆ سەر دیاربەکر دەدەن؛ چەسپاندنی دەسەڵاتی عوسمانی و کورد بەسەر ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا
1516 ــ شەڕی کۆچهیسار: سوپای عوسمانی و کورد لە نزیک ماردین شکست بە هێزە سەفەوییەکان دەهێنێت
1605–1607 ــ ڕاپەڕینی جانبوڵاد: والیی حەلەب کە ڕەچەڵەکی کوردیی هەیە، دژ بە ناوەندگەریی عوسمانی یاخی دەبێت
1609–1610 ــ گەمارۆی دمدم: ئەمیرخان لەپزێڕین لە بەرامبەر شا عەباسدا بەرگریی لە قەڵاکە دەکات؛ سوپای پارێزەر کۆمەڵکوژ دەکرێت و کورد بۆ خوراسان دوور دەخرێتەوە
17 ئایاری 1639 ــ پەیماننامەی زوهاب: سنووری عوسمانی و سەفەوی بە ناو کوردستاندا بە فەرمی دەچەسپێت؛ دابەشبوونەکە تا ئەمڕۆ بەردەوامە
1655 ــ ئەبداڵخانی بەدلیس و ڕۆژکییەکان بەرەنگاریی ناوەندگەریی عوسمانی دەکەن
دەیەکانی 1730–1740 ــ هەڵمەتەکانی نادرشا خاکە کوردییەکان وێران دەکەن
1775–دەیەی 1780 ــ ناکۆکییە سنوورییەکانی ئەردەڵان و بابان لە نێوان ناوچەکانی کاریگەریی عوسمانی و فارسدا
پرسیارە باوەکان
بۆچی کوردەکان لە چاڵدێران پشتیوانیی عوسمانییەکانیان کرد؟
زۆربەی میرە کوردەکان موسڵمانی سوننە بوون و دژایەتیی پەرەپێدانی شیعەگەرییان لەلایەن سەفەوییەکانەوە دەکرد. سوڵتان سەلیم یەکەمی عوسمانی، لە ڕێگەی ئیدریسی بەدلیسی، دیپلۆماتکاری کوردەوە، بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی خودموختارانە و جێنشینیی میراتی و سەربەخۆیی سەربازیی بە میرە کوردەکان دا، لە بەرامبەر پشتیوانییان دژ بە سەفەوییەکان.
گەمارۆی دمدم چی بوو؟
گەمارۆی دمدم (1609–1610) گەمارۆی سەفەوییەکان بوو بۆ سەر قەڵایەکی کوردی لە نزیک دەریاچەی ورمێ. ئەمیرخان لەپزێڕین و هاوپەیمانە کوردەکان بۆ نزیکەی ساڵێک بەرگرییان لە دمدم کرد پێش ئەوەی بکەوێت. شا عەباس یەکەم فەرمانی کۆمەڵکوژی و دوورخستنەوەی بەکۆمەڵی کوردی بۆ خوراسان دا. یەکێکە لە بەناوبانگترین ڕووداوەکانی بەرگریی کورد.
پەیماننامەی زوهاب چۆن کاریگەریی لەسەر کوردستان هەبوو؟
پەیماننامەی زوهاب (1639) سنووری عوسمانی و سەفەویی بە ناو کوردستاندا بە فەرمی چەسپاند و کۆمەڵگە کوردەکانی لە نێوان دوو ئیمپراتۆریدا دابەش کرد. ئەم سنوورە بە هەندێک گۆڕانکاریی بچووکەوە هێشتا ئەمڕۆ تورکیا لە ئێران جیا دەکاتەوە. نەتەوەی کوردی بە هەمیشەیی لە نێوان ناوچەکانی کاریگەریی عوسمانی و فارسدا دابەش کرد.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
گۆڤاری نیوو لاینز ــ مێژووی نەگێڕاوەی هاوپەیمانییەکانی تورک و کورد، 2024
WarHistory.org ــ شەڕی چاڵدێران، 2024
بەرنامەی یادەوەریی کوردستان ــ مێژووی کورد
ویکیپیدیا ــ شەڕی چاڵدێران، گەمارۆی دمدم، پەیماننامەی زوهاب و کوردەکانی عوسمانی
KurdishPeople.org ــ ڕۆژهەڵات