پێشەکی

بۆ حەوت سەد ساڵ، لە کۆتاییی سەدەی دوازدەیەمەوە تا کۆتاییی سەدەی نۆزدەیەم، بنەماڵەیەکی کورد لە پایتەختەکەی، سنە، حوکمی دڵی ناوچە شاخاوییەکانی کوردستانی ئێرانی کرد. میرنشینی ئەردەڵان، کە لە کوردیدا بە میرنشینی ئەردەڵان و لە سەرچاوە عەرەبی و فارسییەکاندا بە بەنی ئەردەڵان ناسراوە، درێژخایەنترین بنەماڵەی کوردییە لە مێژوودا. بەپێی نەریتی بنەماڵەکە، بابا ئەردەڵان لە نزیکەی ساڵی 1169 دامەزراندووە؛ لە سەدەی چواردەیەمەوە بە بەڵگەی متمانەپێکراو لە تۆماری مێژووییدا هاتووە و سەرئەنجام شای قاجار لە ساڵی 1867 هەڵیوەشاندەوە. بنەماڵەکە لە ئیلخانەتی مەغۆلی و ئاققۆیونلوو و سەفەوی و ئەفشار و زەند و زۆربەی سەردەمی قاجار زیاتر مایەوە و بۆ نزیکەی 700 ساڵ لە هەموو گۆڕانکارییە مەزنە ئیمپراتۆرییەکانی جیهانی ئێرانی ڕزگاری بوو.

ئەردەڵانییەکان میرنشینە مەزنە کوردەکەی سنووری ئێران و عوسمانی بوون. لە پایتەختە قەڵابەندەکەیان، سنە، ئەو شارەی فەرمانڕەوای سەدەی حەڤدەیەمیان، سولەیمان خانی ئەردەڵان، لە ساڵی 1638 دامەزراندی، کۆنترۆڵی زۆربەی ئەو خاکەیان دەکرد کە ئەمڕۆ پارێزگای کوردستانی ئێرانی نوێیە. حوکمی دانیشتووانێکی کوردیئاخێویان دەکرد کە بە پشتیوانییان لە گۆرانی، هەورامی، کولتوورە ئەدەبییەکەیان داڕشت؛ ئەو زمانەی بوو بە زمانی هاوبەشی میرنشینەکە و کەرەستەی ئەدەبیی یەکێک لە نەریتە مەزنەکانی شیعری کوردیی سەدەکانی ناوەڕاست و سەرەتای سەردەمی نوێ. کاتێک میرنشینەکە لە ساڵی 1867 ڕووخا، گۆرانیش وەک زمانێکی ئەدەبی لەگەڵیدا ڕووخا.

ئەمە چیرۆکی بنەماڵەی ئەردەڵانە؛ ڕەچەڵەکە ئەفسانەییەکەی لە سەردەمی بابا ئەردەڵان، چەند سەدە دیپلۆماسیی سنووریی نێوان سەفەوی و عوسمانی، لوتکە مەزنەکەی لە سەدەی حەڤدەیەمدا لە سەردەمی هەڵۆخان و سولەیمان خان، نوێبوونەوەکەی لە سەدەی هەژدەیەمدا لە سەردەمی خوسرەو خان بوزورگی و هاوپەیمانیی زەند، گەشەسەندنەکەی لە سەردەمی قاجاردا لە ژێر دەسەڵاتی ئەمانوڵڵاخان بوزورگ، درەوشانەوەی ئەدەبیی شاعیرە کوردەکە، مەستوورە ئەردەڵان، و خرانە ناو ئیدارەی پارێزگاییی قاجار لە ساڵی 1867 دوای حەوت سەد ساڵ فەرمانڕەواییی کوردی.

ڕەچەڵەک: بابا ئەردەڵان و دامەزراندنە ئەفسانەییەکە (سەدەکانی 12–13)

ئەردەڵانییەکان، وەک زۆربەی بنەماڵە درێژخایەنەکان، چیرۆکێکیان بۆ ڕەچەڵەکی خۆیان پەرە پێ دا کە وردەکارییەکانی بەشێکی مێژوویی و بەشێکی ئەفسانەییە. تۆمارە مێژووییەکەی بنەماڵەکە، کە بە تەواوترین شێوە لە حەدیقەی ناسیرییەی میرزا عەلی ئەکبەر سنەییی سەدەی نۆزدەیەمدا پارێزراوە، دامەزراندنی بنەماڵەکە دەگەڕێنێتەوە بۆ کەسایەتییەک بە ناوی بابا ئەردەڵان؛ سەرۆکێکی کورد کە لە نیوەی دووەمی سەدەی دوازدەیەمدا دەسەڵاتی خۆی بەسەر ناوچە دژوارەکەی نێوان چیاکانی زاگرۆس و حەوزی سەرەوەی دیالەدا چەسپاند. بەروارە نەریتییەکە، 1169، بۆ دامەزراندنی بنەماڵەکە دەدرێت، هەرچەندە بەڵگە هاوچەرخەکانی ئەم ماوەیە کەمن.

بە شێوەیەکی متمانەپێکراوتر، بنەماڵەی ئەردەڵان پەیوەستە بە جیهانە فراوانترە هۆزییە کوردییەکەی ڕۆژئاوای ئێرانی کۆتاییی سەدەکانی ناوەڕاست. هۆزی بەنی ئەردەڵان، کە ناوی بنەماڵەکە لێیەوە هاتووە، هاوپەیمانییەکی هۆزیی بۆماوەییی کوردیئاخێوی چیاکانی زاگرۆس بوو، پەیوەست بە گۆران و دانیشتووانە گۆرانیئاخێوەکانی سنووری ئێران و عێراق. چیرۆکە نەریتییەکەی ڕەچەڵەکی بنەماڵەکە بابا ئەردەڵان دەخاتە هەمان جیهانی سیاسی و هۆزی کە کۆتاییی بنەماڵەی عەنازی، کە دوا فەرمانڕەوای، سوورخاب III، لە لوڕستانی سەدەی دوازدەیەمدا دەردەکەوێت، و سەرەتای ئەتابەگە هەزارئەسپییەکانی لوڕستانی گەورەی بەرهەم هێنا؛ ئەوانەی ئەبوو تاهیر کوڕی محەمەد لە نزیکەی ساڵی 1148 دایمەزراندن. ئەردەڵانییەکان لەم چوارچێوە جوگرافی و کاتییەدا نوێنەرایەتیی سێیەمین دامەزراندنی مەزنی بنەماڵەییی کوردیی کۆتاییی سەدەی دوازدەیەم دەکەن.

میرنشینی سەرەتاییی ئەردەڵان قەوارەیەکی بچووکی هۆزی و شاخاوی بوو. خاکەکەی لەم ماوەیەدا لە ناوچە زاگرۆسییەکانی نێوان سنە و سنووری عێراق چڕ دەبووەوە، لەوانە ناوچەکانی حەسەنئاوا و پاڵەنگان کە بۆ چەند سەدە دەبوون بە قەڵاکانی ئەردەڵان. بنەماڵەکە بە پەسەندکردنی فەرمانڕەواییی باڵای ئیمپراتۆرییەکانی یەک لە دوای یەک و پاراستنی دەسەڵاتی ناوخۆیی، لە هێرشە مەغۆلییەکانی سەدەی سێزدەیەم و ڕەشەبای تەیمووریی کۆتاییی سەدەی چواردەیەم ڕزگاری بوو؛ هەمان شێواز کە هەزارئەسپییەکانی لوڕستانی گەورە و پێش ئەوان عەنازییەکانی ڕاگرتبوو.

سەدە سەرەتاییەکان: لە وابەستەیی بە مەغۆل تا خزمەتی سەفەوی (سەدەکانی 14–16)

بنەماڵەی ئەردەڵان لە سەدەکانی چواردەیەم و پازدەیەمدا دەچێتە ناو مێژووی پشتبەستوو بە بەڵگەی متمانەپێکراو، کە وەک وابەستەی ئیلخانیی مەغۆلی و جەلایری و ئاققۆیونلوو لە سەرانسەری سنووری کوردستان و ئێران و عوسمانی حوکمیان دەکرد. تۆمارە مێژووییە فارسی و کوردییەکانی سەرەتای سەردەمی نوێ زنجیرەیەک لە میرەکانی ئەردەڵان تۆمار دەکەن؛ خەلیفە بایەزید لە سەرەتای سەدەی چواردەیەمدا، دواتر زنجیرەیەک لە نەوەکانی کە بەڵگە لەبارەیانەوە کەمترە لە سەردەمەکانی ئاققۆیونلوو و سەرەتای سەفەویدا؛ بەڵام تێکەڵبوونی تەواوی میرنشینەکە بە سیستەمی ئیمپراتۆریی ئێرانی لە سەردەمی شا ئیسماعیل I و شا تەهماسب I، دامەزرێنەرەکانی ئیمپراتۆریای سەفەوی، ڕووی دا.

سەردەمی سەفەوی میرنشینی ئەردەڵانی گۆڕی. شا تەهماسب I، کە لە ساڵانی 1524–1576 حوکمی کرد، فەرمانڕەواکانی ئەردەڵانی وەک والییە سنوورییە بۆماوەییەکانی کوردستان ناسی و نازناوە شکۆدارەکەی والیی پێ بەخشین؛ پلەیەک بەرزتر لە والییە ئاساییەکانی پارێزگاکان، کە پێگە نیمچەپاشایییەکەی بنەماڵەکەی لە ناو چوارچێوەی سەفەویدا دەردەخست. میر تەیموور خانی ئەردەڵان، کە مێژوونووسی سەفەوی، ئەسکەندەر بەگ مونشی، بە «والیی حەسەنئاوا و پاڵەنگان» ناساندوویەتی، ڕاستەوخۆ خزمەتی شا تەهماسبی کرد. لەم ماوەیە بەدواوە، ئەردەڵانییەکان یەکێک بوون لە تەنها چوار والیی بۆماوەییی ئیمپراتۆریای سەفەوی، لەگەڵ والییەکانی لوڕستان و خوزستان-پایلییەکان و گورجستان؛ وەک فەرمانڕەوای سنووریی نیمچەسەروەر دەناسران، نەک کاربەدەستی دانراو.

ئەردەڵانییەکان لە سەرانسەری سەردەمی سەفەویدا یارییەکی دوولایەنەی وردیان دەکرد. سنووری ئێران و عوسمانی ڕاستەوخۆ بە ناو خاکەکەیاندا دەڕۆیشت و والییەکانی یەک لە دوای یەکی ئەردەڵان بەپێی ئاراستە سیاسییەکان، وابەستەییی خۆیان لە نێوان شاکانی سەفەوی ئێران و سوڵتانەکانی عوسمانیدا دەگواستەوە. کاتێک سەفەوی بەهێز بوو، خزمەتی ئێرانیان دەکرد؛ کاتێک عوسمانی بەهێز بوو، دانان بە دەستی عوسمانییان پەسەند دەکرد. میرنشینی ئەردەڵان بە درێژاییی نەوەکان بوو بە شارەزای دیپلۆماسیی سنووریی ئێران و عوسمانی؛ دەوڵەتێکی بچووکی کوردی کە بە خستنە بەرامبەری یەکتریی ئیمپراتۆریا مەزنەکان خۆبەڕێوەبردنی خۆی دەپاراست.

لوتکەی سەفەوی: هەڵۆخان و خان ئەحمەد (1590–1640)

ئەو قۆناغەی بنەماڵەی ئەردەڵان کە بەڵگەی لەبارەوە زۆرترە و کاریگەرییەکەی زۆرترە، لە کۆتاییی سەدەی شانزدەیەمدا بە فەرمانڕەواییی هەڵۆ خانی ئەردەڵان، کە لە ساڵانی 1590–1616 حوکمی کرد، دەست پێ دەکات. فەرمانڕەواییی بیست و شەش ساڵەکەی هەڵۆخان یەکەم فەرمانڕەواییی ئەردەڵانە کە بەڵگەی مێژووییی زۆری لەبارەوە ماوەتەوە؛ بەشێکی بە پشتیوانیی ئەو لە زانایانی فارسی و عەرەبی و گۆرانیئاخێو پارێزراوە، کە چاکسازییە ئیدارییەکان و دەستکەوتە سەربازییەکانیان تۆمار کرد. میراتەکەی نۆژەنکردنەوەی شارۆچکەکانی ئەردەڵان دوای ماوەیەک داکشان و بنیاتنانەوەی ژێرخانی میرنشینەکە و پشتیوانیی نووسەر و شاعیرانی بە زمانی عەرەبی و فارسی و بە تایبەتی گۆرانی دەگرتەوە؛ ئەو نەریتەی پشتیوانیی ئەدەبیی بە زمانی کوردی کە دەبوو بە جیاوازترین دەستکەوتی کولتووریی میرنشینەکە.

کوڕەکەی هەڵۆخان، خان ئەحمەد خان، جێنشینی بوو. لە دەرباری شا عەباس I، ئیمپراتۆرە مەزنە سەفەویەکە کە لە ساڵانی 1588–1629 حوکمی کرد، پەروەردە کرابوو و لە ساڵی 1615 نێردرایەوە بۆ سنە بۆ ئەوەی والییەتی لە باوکە نەخۆشەکەی وەربگرێت. پەیوەندیی خان ئەحمەد خان بە شا عەباسەوە بە شێوەیەکی نائاسایی نزیک بوو. سەرکردایەتیی هێزە کوردەکانی ئەردەڵانی لە هەڵمەتەکانی شا عەباسدا دژ بە عوسمانی کرد و سوپاکانی ڕۆڵێکی گرنگیان لە داگیرکردنی مووسڵ و بەغدا بە دەستی سەفەوی لە ساڵانی 1623–1624دا هەبوو؛ یەکێک لە لوتکەکانی فراوانیی خاکی ئیمپراتۆریای سەفەوی و ساتێکی ڕوونی خزمەتی سەربازیی کوردی بۆ پرۆژەی ئیمپراتۆریی ئێرانی.

لە سەردەمی هەڵۆخان و خان ئەحمەددا، ئەردەڵانییەکان ئەو دامەزراوانەیان بنیات نا کە دەسەڵاتیان بۆ دوو سەدە و نیوەی دواتر ڕادەگرت: دەربارێکی بۆماوەیی لە سنە، سیستەمێکی بانگکردنی هێزی هۆزی کە پشت بە بەنی ئەردەڵان و هۆزە کوردە هاوپەیمانەکان دەبەست، نەریتێکی پشتیوانیی ئەدەبی کە لە گۆرانیدا چڕ دەبووەوە و هەڵوێستێکی نەرمونیانی دیپلۆماسی کە خۆبەڕێوەبردنی ئەردەڵان لە ناو چەندین گواستنەوەی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریدا دەپاراست.

دامەزراندنی سنە: سولەیمان خانی ئەردەڵان (1637–1657)

کاریگەرترین کردەی تاکەکەسیی هەر فەرمانڕەوایەکی ئەردەڵان دامەزراندنی شاری سنە بوو. سولەیمان خانی ئەردەڵان، کوڕی خان ئەحمەد خان و والیی بنەماڵەکە لە ساڵی 1637 تا 1657، لە ساڵی 1638 سەنەندەجی وەک پایتەختی نوێی ئەردەڵان دامەزراند، کە بە مێژوویی بە سنەش ناسراوە؛ جێگەی ناوەندە کۆنەکانی حەسەنئاوا و پاڵەنگانی گرتەوە. لەدایکبوونی سنە وەک شارێک یەکێکە لە ساتە بنەڕەتییەکانی مێژووی شارنشینیی کوردیی نوێ.

هەڵبژاردنی سنە لەلایەن سولەیمان خانەوە ڕەنگدانەوەی هەژماری ستراتیژی و بەرگری و سیاسی بوو. شوێنەکە بە شێوەیەکی گونجاو بۆ کۆنترۆڵکردنی ڕێگا بازرگانییەکانی نێوان تەختاییی ئێران و سنووری عوسمانی هەڵکەوتبوو، لە دۆڵە شاخاوییەکەیدا توانای بەرگریی هەبوو و بە قەدەرێک بە پیت بوو کە بتوانێت دانیشتووانێکی زۆری شارنشین ڕابگرێت. دیوارەکانی شار و قەڵا و مزگەوت و بینا ئیدارییە سەرەتاییەکانی دەرباری ئەردەڵانی بنیاتی نا. لە ماوەی نەوەیەکدا سنە بوو بە گەورەترین و گرنگترین ناوەندی شارنشینیی کوردی لە لای ئێرانیی سنووری عوسمانی و سەفەوی؛ پێگەیەک کە تا ئەمڕۆ پاراستوویەتی، هەرچەندە لە هەندێک ماوەدا پچڕانی تێ کەوتووە.

سنە هەروەها بوو بە پایتەختی کولتووریی کوردستانی ئێران. سولەیمان خان و جێنشینەکانی پشتیوانییان لە نەریتی ئەدەبیی بە زمانی گۆرانی کرد کە بۆ دوو سەدەی دواتر دەبوو بە نەریتی زاڵی میرنشینەکە؛ پشتیوانییان لە بەرهەمهێنانی شیعر و دەقە ئایینییەکان و نووسینە مێژووییەکان و ئەدەبی دەرباری کرد کە گۆرانی، بە هەورامیش ناسراو، کرد بە زمانی هاوبەشی ئەدەبیی جیهانی ئەردەڵان.

قەیرانی ساڵی 1682: ئێعدامکردنی خوسرەوخان و ڕاگرتنی فەرمانڕەواییی کوردی

سەدەی حەڤدەیەم بە قەیرانێکی مەزنی سیاسی کۆتایی هات. خوسرەو خانی ئەردەڵان، کە لە ساڵی 1680 بوو بە بەگلەربەگی ئەردەڵان، واتە والیی گشتی، لە نێو دانیشتووانە کوردەکەی بە شێوەیەکی فراوان پەسەند نەدەکرا؛ بە فەرمانڕەواییی ستەمکارانە و پارەوەرگرتنی زۆرەملێ و پشتگوێخستنی دابونەریتی ناوخۆیی تۆمەتبار دەکرا. شای سەفەوی، سولەیمان، بانگی کرد بۆ ئیسفەهان و لە ساڵی 1682 لە مەیدانی شاهیدا ئێعدامی کرد؛ کۆتایییەکی دەگمەن و بە ئەنقەست سووکایەتیکەر بۆ والییەکی بۆماوەییی کورد.

شا سولەیمان تەیموور خان ئەجەرلووی شاملووی لە جێگەی دانا؛ یەکەم والیی ناکوردی کوردستان لە ماوەی چەند سەدەدا. ئیدارەی شاملووی کوردستان لە ساڵی 1682 تا 1688 حاڵەتێکی نائاسایی بوو لە چیرۆکە درێژەکەی ئەردەڵاندا؛ ساتێک کە سەفەوی هەوڵی دا حوکمی ڕاستەوخۆ و ناوەندگەریی سنوورە کوردییەکە بکات، لەبری کارکردن لە ڕێگەی بنەماڵە بۆماوەییە کوردەکەوە. تاقیکردنەوەکە شکستی هێنا. لە ماوەی شەش ساڵدا ئەردەڵانییەکان بۆ والییەتیی کوردستان گەڕێندرابوونەوە و بنەماڵەکە دەبوو ڕۆڵە نەریتییەکەی خۆی دەست پێ بکاتەوە.

قەیرانی ساڵی 1682 گرنگە، چونکە هەم توانای سەفەوی بۆ سزادانی فەرمانڕەوایەکی ئەردەڵان نیشان دەدات کاتێک دەسەڵاتی ناوەندی پێویستی بەوە بوو، هەم مەحاڵبوونی کردەییی بەڕێوەبردنی کوردستان بەبێ هاوکاریی بنەماڵەی ئەردەڵان. بنەماڵەکە جێگرەوەنەگر بوو. تەنانەت لە ساتەکانی خۆسەپاندنی ئیمپراتۆریشدا، سەفەوی نەیدەتوانی ئیدارەی ناکوردی لە کوردستان بۆ زیاتر لە چەند ساڵێک ڕابگرێت.

سەردەمی ئەفشار و سەرەتای زەند (1722–1779)

ڕووخانی ئیمپراتۆریای سەفەوی دوای هێرشە ئەفغانییەکانی ساڵی 1722 ئێرانی خستە ناو نیو سەدە ناسەقامگیری. میرنشینی ئەردەڵان لەم ئاڵۆزییە ڕزگاری بوو، لە ژێر دەسەڵاتی والییەکانی یەک لە دوای یەک کە ماوەی فەرمانڕەوایییان زۆرجار کورت و جێی ململانێ و تێکەڵ بوو، بە هەمان دیپلۆماسیی نەرمونیان کە لە سەردەمی سەفەویدا خزمەتی بنەماڵەکەی کردبوو. سوبحان وەردی خان لە دەیەکانی 1730ەکان و 1740ەکاندا حەوت جار وەک والیی ئەردەڵان دانرا؛ دانانە دووبارەکان ڕەنگدانەوەی ناسەقامگیریی سیاسیی ئەو سەردەمەن، نەک هیچ شکستێکی خودی بنەماڵەکە.

لە سەردەمی داگیرکەری ئەفشار، نادرشا، کە لە ساڵانی 1736–1747 حوکمی کرد، ئەردەڵانییەکان وەک یەکێک لە هێزە یاریدەدەرە سەربازییە سنوورییەکانی خزمەتیان کرد. نادرشا پێگە بۆماوەییەکەی بنەماڵەکەی ناسی و سواری کوردیی ئەردەڵانی لە هەڵمەتەکانی دژ بە عوسمانیدا بەکار هێنا. دوای تیرۆرکردنی نادرشا لە ساڵی 1747، ئەردەڵانییەکان بە هاوپەیمانبوون لەگەڵ دەسەڵاتە هەڵکشاوەکەی کەریم خانی زەندی شیراز، لە گواستنەوە ئاڵۆزەکەی دەسەڵاتی ئەفشار بۆ زەند ڕزگاریان بوو.

خوسرەو خان بوزورگی و هاوپەیمانی لەگەڵ کەریم خانی زەند (1754–1789)

خوسرەو خان بوزورگی، «خوسرەوخانە گەورەکە»، لە ساڵی 1754 بوو بە والیی ئەردەڵان و تا ساڵی 1788 یان 1789 حوکمی کرد؛ فەرمانڕەوایییەکی سی و پێنج ساڵە کە پردی نێوان سەردەمی زەند و سەرەتای قاجار بوو. یەکێکە لە بەناوبانگترین فەرمانڕەواکانی مێژووی دواتری بنەماڵەکە.

خوسرەوخان هاوپەیمانێکی بەوەفای کەریم خانی زەند بوو، فەرمانڕەوا مەزنەکەی سەردەمی ئاشتیی ئێرانی زەند کە لە ساڵانی 1751–1779 حوکمی کرد؛ هێزە کوردەکانی ئەردەڵانی بۆ هەڵمەتەکانی کەریم خان دژ بە عوسمانی دابین دەکرد. دوای شکستێک بە دەستی عوسمانی لە نیسانی 1777، لە هەمان ساڵدا بەشداریی لە هەڵمەتی سەرکەوتووی دژەهێرشی کەریم خان کرد. دوای ئەوەی مەرگی کەریم خان لە ساڵی 1779 ئێرانی خستە ناو قەیرانێکی نوێی جێنشینی، خوسرەوخان دوو داواکەری تەختی ئێرانی شکست دا؛ ئەڵڵاقوڵی خانی زەنگەنە لە نزیک پایتەختی ئەردەڵان، سنە، و جەعفەر خانی زەند لە بەهار لە نزیک هەمەدان؛ بۆ ماوەیەکی کورت دەسەڵاتی ئەردەڵانی بەسەر ناوچەیەکی فراواندا بڵاو کردەوە کە مەلایەر و گوڵپایەگانی دەگرتەوە.

کاتێک دامەزرێنەری قاجار، ئاغا محەمەدخان، وەک ئەو کەسە دەستی بە هەڵکشان کرد کە ئەگەری سەرکەوتنی لە ململانێی جێنشینیی ئێراندا زۆرتر بوو، خوسرەو خان بوزورگی بە شێوەیەکی کردەگەرایانە وابەستەییی خۆی بۆ ئەو گواستەوە؛ هەمان نەرمونیانیی نێوان ئیمپراتۆرییەکان کە بنەماڵەکەی بۆ شەش سەدە ڕاگرتبوو. گواستنەوەی فەرمانڕەواییی باڵای زەند بۆ قاجار بەبێ تێکچوونی جدیی میرنشینی ئەردەڵان بەڕێوە برا.

خوسرەوخان هەروەها پشتیوانێکی مەزنی تەلارسازیی سنە بوو. لە دەیەی 1760ەکاندا کۆشکە مەزنەکەی خوسرەوییەی لە سنە بنیاتی نا؛ نیشتەجێگەیەکی گەورەی شاهی کە بوو بە بناغەی نوێی تەلارسازیی دەرباری ئەردەڵان و یەکێک لە یادگارە سەرەکییەکانی تەلارسازیی کوردیی کۆتاییی سەدەی هەژدەیەم.

لوتکەی قاجاری: ئەمانوڵڵاخان بوزورگ (1799–1825)

دوا گەشەسەندنە مەزنە کولتووری و سیاسییەکەی بنەماڵەی ئەردەڵان لە سەردەمی ئەمانوڵڵاخانی ئەردەڵان I هات، ناسراو بە ئەمانوڵڵاخان بوزورگ، «ئەمانوڵڵاخانە گەورەکە»، کە لە ساڵی 1799 تا 1825 وەک والیی ئەردەڵان حوکمی کرد؛ فەرمانڕەوایییەکی بیست و شەش ساڵە کە هاوکات بوو لەگەڵ چەسپاندنی سەرەتاییی دەسەڵاتی قاجار لە ئێران لە سەردەمی فەتحعەلی شادا. ئەمانوڵڵاخان I بە شێوەیەکی فراوان بە کاریگەرترین فەرمانڕەوای ئەردەڵانی سەردەمی قاجار و یەکێک لە کەسایەتییە مەزنەکانی تەواوی بنەماڵەکە دادەنرێت.

چاکسازییە ئیدارییەکانی سیستەمە دارایی و سەربازییەکانی ئەردەڵانی بەپێی شێوازێکی ناوەندگەراتر ڕێک خستەوە؛ پشتیوانییەکەی لە تەلارسازی کۆشکی خوسرەوئاوا لە ساڵی 1808 بەرهەم هێنا، ئەو کۆشکە مەزنە شارنشینییەی کۆتاییی سەردەمی ئەردەڵان کە هێشتا یەکێکە لە یادگارە هێماییەکانی سنە؛ دەستکەوتە سیاسی و سەربازییەکانیشی دەسەڵاتی ئەردەڵانی بەسەر تەواوی ناوچە سنوورییەکەی کوردستان و ئێراندا چەسپاند. پەیوەندیی نزیکی لەگەڵ دەرباری قاجار لە تاران پاراست، لەگەڵ پاراستنی سروشتە خۆبەڕێوەبەرەکەی میرنشینەکە؛ نەریتەکەی ئەردەڵان بۆ مامەڵەکردن لە نێوان ئیمپراتۆرییەکاندا کە بۆ بارودۆخە نوێیەکانی سەرەتای سەدەی نۆزدەیەم وردتر کرابوو.

فەرمانڕەواییی ئەمانوڵڵاخان I هەروەها بەناوبانگترین کەسایەتیی ئەدەبیی بنەماڵەکەی بەرهەم هێنا. بووکەکەی، یان لە هەندێک گێڕانەوەدا کچی برا یان خوشکەکەی، مەستوورە ئەردەڵان، بە ناوی ماه شەرەف خانوومی کوردستانی لەدایکبوو، 1805–1848، وەک یەکێک لە شاعیرە مەزنە کوردەکانی سەردەمی نوێ دەستی بە هەڵکشان کرد. شاعیرێکی بە زمانی گۆرانی و فارسی و مێژوونووسێک بوو، کە مێژووی ئەردەڵانەکەی مێژووە سەرەکییەکەی بنەماڵەکەیە بە زمانی کوردی، هەروەها دەنگێکی فکریی ژنانی کوردی سەدەی نۆزدەیەم. مەستوورە ئەردەڵان نوێنەرایەتیی لوتکە کولتوورییەکەی نەریتی ئەدەبیی ئەردەڵان دەکات. شیعر و نووسینە مێژووییەکان و پێگەکەی وەک ژنە ڕۆشنبیرێکی کوردی ناسراو لە کۆمەڵگەیەکی بە قووڵی پیاوسالاردا، دەیکەن بە یەکێک لە گرنگترین کەسایەتییەکانی مێژووی کولتووریی نوێی کورد.

دوا والییەکان و هەڵوەشاندنەوە بە دەستی قاجار (1825–1867)

ئەمانوڵڵاخان I لە ساڵی 1825 مرد. جێنشینەکانی، لەوانە کوڕەکانی خوسرەو خانی نەقشبەندی و ڕەزاقوڵی خان و کەسانی دیکە، بۆ چوار دەیەی دیکە حوکمی میرنشینەکەیان کرد؛ بەڵام لە ژێر گوشاری ڕوو لە زیادبوونی دەوڵەتی قاجاری ناوەندگەرا، کە بە بەردەوامی خۆبەڕێوەبردنی والییە سنوورییەکانی لە سەرانسەری ئێراندا کەم دەکردەوە.

گۆڕانە یەکلاکەرەوەکە لە سەردەمی ناسرەدین شای قاجار هات، کە لە ساڵانی 1848–1896 حوکمی کرد؛ ئیمپراتۆرە درێژخایەنە قاجارەکە کە چاکسازییەکانی ئامانجیان بنیاتنانی دەوڵەتێکی نوێی ئێرانیی ناوەندگەراتر بوو. ئەمانوڵڵاخانی ئەردەڵان II، دوا والیی بنەماڵەکە، دوو جار حوکمی کرد، لە ساڵی 1846 تا 1848 و جارێکی دیکە لە 1860 تا 1867. لە ساڵی 1867 ناسرەدین شا بە فەرمی والییەتیی ئەردەڵانی هەڵوەشاندەوە، کۆتایی بە پێگە خۆبەڕێوەبەرەکەی میرنشینەکە هێنا و کوردستانی ڕاستەوخۆ خستە ناو سیستەمی ئیداریی پارێزگاییی قاجار وەک پارێزگای کوردستان کە کاربەدەستە دانراوەکان بەڕێوەیان دەبرد.

دوای 698 ساڵ، لە دامەزراندنە نەریتییەکەی بابا ئەردەڵان لە ساڵی 1169 تا لە دەسەڵاتلابردنی ئەمانوڵڵاخان II لە ساڵی 1867، فەرمانڕەواییی بنەماڵەی ئەردەڵان کۆتایی هات. گواستنەوەکە بەبێ شەڕی ناوخۆ بەڕێوە برا؛ بنەماڵەی ئەردەڵان موڵکی زۆر و پێگەی کۆمەڵایەتی و کاریگەریی کولتووریی بەردەوامی لە سنە و سەرانسەری کوردستانی ئێراندا پاراست، بەڵام چیتر حوکمی نەدەکرد. درێژخایەنترین بنەماڵەی کوردیی مێژوو کۆتایی هاتبوو.

مەستوورە ئەردەڵان و نەریتی ئەدەبیی گۆرانی

بەردەوامترین میراتی کولتووریی بنەماڵەی ئەردەڵان پشتیوانییەتی لە گۆرانی، کە بە هەورامیش ناسراوە، وەک زمانی ئەدەبیی کوردستانی ئێران. لە هەڵۆخان لە کۆتاییی سەدەی شانزدەیەمەوە، بە سولەیمان خان لە سەدەی حەڤدەیەم و خوسرەو خان بوزورگی لە سەدەی هەژدەیەمدا، تا دەرباری ئەمانوڵڵاخان لە سەرەتای سەدەی نۆزدەیەم، والییەکانی یەک لە دوای یەکی ئەردەڵان پشتیوانییان لە شیعر و ئەدەبی ئایینی و نووسینی مێژوویی و تۆمارە مێژووییە دەربارییەکان بە زمانی گۆرانی کرد. گۆرانی بوو بە زمانی هاوبەشی میرنشینەکە؛ دەربار پێی دەئاخاوت، لە بۆرۆکراتییەتدا بەکار دەهات و وەک کەرەستەی سەرەکیی بەرهەمهێنانی ئەدەبی پەرەی پێ دەدرا.

ئەم نەریتە لە سەردەمی مەستوورە ئەردەڵاندا گەیشتە لوتکە، کە شیعرە فارسی و گۆرانییەکەی لە کامڵترین بەرهەمەکانی هەر نووسەرێکی کوردی سەدەی نۆزدەیەمە و مێژووی ئەردەڵانەکەشی مێژووە ناوخۆییە سەرەکییەکەی بنەماڵەکەیە بە زمانی کوردی. ژیانی پیشەییی ئەو وەک ژنێکی شاعیر و مێژوونووس و ڕۆشنبیری ناسراو لە دەربارێکی کوردیدا، لە جیهانە فراوانترە ئیسلامییەکەی سەدەی نۆزدەیەمدا بێهاوتایە و ئەمڕۆ یەکێکە لە کەسایەتییە هێماییەکانی مێژووی کولتووریی کورد.

ڕووخانی میرنشینەکە لە ساڵی 1867 کۆتایی بە پشتیوانیی چەند سەدەییی دەربار لە گۆرانی هێنا. وەک ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا تۆماری دەکات، کاتێک قەوارە وابەستەکە ڕووخا، کاری ئەدەبی بە زمانی گۆرانی وەستا؛ زمانەکە هێشتا لە بەشگەلێکی کوردستانی ئێراندا قسەی پێ دەکرا، بەڵام ئەو ژێرخانە دامەزراوەییەی لە نەریتە نووسراوەکەی پشتیوانیی دەکرد لە دەست دا. داکشانی گۆرانیی ئەدەبی یەکێکە لە زیانە کولتوورییەکانی هەڵوەشاندنەوەی ئەردەڵان و بیرمان دەخاتەوە کە چارەنووسە سیاسی و کولتوورییەکانی بنەماڵەکە بە نزیکی پەیوەست بوون.

سنە: پایتەخت و تەلارسازییەکەی

سەنەندەج، بە کوردی و فارسی سنە، کە سولەیمان خانی ئەردەڵان لە ساڵی 1638 دایمەزراند، میراتی تەلارسازیی بنەماڵەی ئەردەڵانە بە شێوەی بینا. ناوەندە مێژووییەکەی شار یادگارە گەورەکانی سەردەمی ئەردەڵان دەپارێزێت: کۆشکی خوسرەوییە کە خوسرەو خان بوزورگی لە دەیەی 1760ەکاندا بنیاتی نا، کۆشکی خوسرەوئاوا کە ئەمانوڵڵاخان I لە ساڵی 1808 بنیاتی نا، کۆشکی ئاسەف وەزیری، ساڵار سەعید، مەدرەسەی ئەردەڵان و مزگەوتی جامعی مێژووییی دارولئیحسان کە بناغەی ژیانی ئایینیی دەرباری ئەردەڵان بوو.

شێوازی تەلارسازیی ئەردەڵان، تێکەڵەیەک لە ڕەگەزە ئێرانی و فارسی و عوسمانی و ناوخۆییە کوردییەکان، نوێنەرایەتیی یەکێک لە جیاوازترین نەریتە ناوچەییەکانی تەلارسازیی کۆتاییی ئێرانی و ئیسلامی دەکات. بەکارهێنانی تەلار، ئەیوانێکی کراوەی ستووندار، بۆ پێشوازیی لە ئەندامانی دەربار، تێکەڵکردنی حەوشە باخەکان بە کۆمەڵە کۆشکە شارنشینییەکان و نەریتی ڕازاندنەوەی تێکەڵکەری کاشیکاریی فارسی و نەخشە کوردییەکان، هەموویان لە بینا ماوەکانی سەردەمی ئەردەڵاندا دەبینرێن. ناوەندە مێژووییەکەی سنە ئەمڕۆ بە یەکێک لە گرنگترین شوێنەکانی میراتی کولتووریی کوردی لە ئێران دەناسرێت و بیناکانی سەردەمی ئەردەڵان بەردەوام ناسنامە تەلارسازییەکەی شار دیاری دەکەن.

سنەی نوێ، پایتەختی پارێزگای کوردستان لە کۆماری ئیسلامیی ئێران، کە ژمارەی دانیشتووانی لە نیو ملیۆن نزیک دەبێتەوە، هێشتا ناوەندە سەرەکییە شارنشینییە کوردەکەی کوردستانی ئێرانە. بەردەوامیی شار لە دامەزراندنی ئەردەڵانییەکەی لە ساڵی 1638ەوە تا ئەمڕۆ یەکێکە لە سەرنجڕاکێشترین مێژووە شارنشینییەکانی کوردستان و میراتی تەلارسازی و کولتووریی ئەردەڵان بنەڕەتییە بۆ ناسنامەی شار.

پێگە لە مێژووی کورددا

بنەماڵەی ئەردەڵان پێگەیەکی بێهاوتای لە ڕێڕەوە درێژەکەی مێژووی کورددا هەیە. درێژخایەنترین بنەماڵەی کوردن؛ 698 ساڵ لە 1169 تا 1867 مانەوە و تەنها میرنشینە مەزنە کوردەکەن کە پردی نێوان سەردەمە مێژووییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست و سەردەمی نوێی کوردی پێک دەهێنن. لە کاتێکدا حەسنەوەییەکان و مەروانییەکان و عەنازییەکان و ڕەوادییەکان و هەزارئەسپییەکان سەر بە کۆمەڵە بنەماڵە کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاستن و ئیمپراتۆریای ئەیووبیی سەلاحەدین نوێنەرایەتیی دەستکەوتە ئیمپراتۆرییە کوردەکەی سەدەکانی ناوەڕاست دەکات، ئەردەڵانییەکان ئەو بنەماڵەیەن کە نەریتە سیاسییە کوردییەکەی سەدەکانی ناوەڕاست دەگەیەننە سەرەتای سەردەمی نوێ و سەردەمی نوێ؛ لە کارەساتە مەغۆلییەکە و ڕێکخستنەوەی ئیمپراتۆریی سەفەوی و ڕەشەبای ئەفشار و ماوەی نێوانی زەند و زۆربەی سەدەی قاجار ڕزگاری بوون.

شێوازەکەیان، والییەتییەکی بۆماوەییی کوردی کە بە ڕێککەوتن لەگەڵ هێزە ئیمپراتۆرییە ئێرانی و عوسمانییەکانی یەک لە دوای یەک خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیی دەپارێزێت و بە یەکگرتووییی هۆزی و جوگرافیای شاخاوی و دیپلۆماسیی نەرمونیان و پشتیوانیی کولتوورێکی جیاوازی ئەدەبیی کوردی ڕادەگیرێت، نموونەی سەرەتاییی میرنشینی کوردیی سەرەتای سەردەمی نوێیە. بنەماڵەی بابانی سلێمانی (1649–1850)، میرنشینی بۆتان لە جزیرە، میرنشینی بەدلیس، میرنشینی هەکاری، میرنشینی موکریانی، میرنشینی سۆرانی ڕەواندز و قەوارە سیاسییە کوردییەکانی دیکەی سەرەتای سەردەمی نوێ، هەموویان پشت بە هەمان شێواز دەبەست کە ئەردەڵانییەکان تەواویان کردبوو. ئەردەڵانییەکان بەم واتایە نموونە و داڕێژەی فەرمانڕەواییی بنەماڵەییی کوردیی سەرەتای سەردەمی نوێ بوون.

بۆ ناسنامەی نوێی کوردی، ئەردەڵانییەکان گرنگن وەک بنەماڵەی سنە؛ ئەو شارەی هێشتا پایتەختی کولتووری و ئیداریی کوردستانی ئێرانە، گەورەترین میراتی بیناکراوی هەر پایتەختێکی بنەماڵەییی کوردی دەپارێزێت و بناغەی یادەوەریی مێژووییی حەوت سەدە فەرمانڕەواییی بنەماڵەییی بەردەوامی کوردییە. شیعری مەستوورە ئەردەڵان لە کۆمەڵە بەرهەمە پەسەندکراوەکانی ئەدەبی نوێی کوردیدا ماوەتەوە. کۆشکی خوسرەوئاوا هێشتا مۆزەخانە و شوێنێکی کولتووریی کارایە. زانایانی نوێی کورد نەریتی ئەدەبیی گۆرانی دەهێننەوە ڕووناکی. بنەماڵەی ئەردەڵان لە یادەوەریی نوێی کوردیدا درێژخایەنترین و سەقامگیرترین نموونەی خۆبەڕێوەبردنی کوردییە لە جیهانی ئێرانیدا.

هێڵی کات

نزیکەی 1169: دامەزراندنی نەریتیی بنەماڵەکە لە سەردەمی بابا ئەردەڵان. سەدەی 14: بنەماڵەی ئەردەڵان بە بەڵگەی متمانەپێکراو وەک وابەستەی ئیلخانیی مەغۆلی و جەلایری تۆمار کراوە. سەدەی 15: خزمەتی ئەردەڵان لە سەردەمی بنەماڵەکانی ئاققۆیونلوو و سەرەتای سەفەوی. 1524–1576: فەرمانڕەواییی شا تەهماسب I؛ تەیموور خانی ئەردەڵان حوکمی حەسەنئاوا و پاڵەنگان دەکات. 1588–1629: فەرمانڕەواییی شا عەباس I؛ خان ئەحمەد خان لە دەرباری سەفەوی پەروەردە دەکرێت. 1590–1616: فەرمانڕەواییی هەڵۆ خانی ئەردەڵان؛ نۆژەنکردنەوەی شارۆچکەکانی ئەردەڵان و پشتیوانیی گۆرانی. 1615: شا عەباس خان ئەحمەد خان وەک والی دادەنێت. 1623–1624: هێزە کوردەکانی خان ئەحمەد بەشداری لە داگیرکردنی مووسڵ و بەغدا بە دەستی شا عەباس دەکەن. 1637–1657: فەرمانڕەواییی سولەیمان خانی ئەردەڵان. 1638: دامەزراندنی سنە وەک پایتەختی نوێی ئەردەڵان. 1680–1682: فەرمانڕەواییی کورتی خوسرەو خانی ئەردەڵان؛ بانگ دەکرێت بۆ ئیسفەهان و شا سولەیمان ئێعدامی دەکات. 1682–1688: تاقیکردنەوەی کورتی والییەتیی ناکوردی لە سەردەمی تەیموور خان ئەجەرلووی شاملودا. نزیکەی 1688: بنەماڵەی ئەردەڵان بۆ والییەتیی کوردستان دەگەڕێندرێتەوە. 1722: هێرشی ئەفغان کۆتایی بە ئیمپراتۆریای سەفەوی دەهێنێت؛ سەردەمی ناسەقامگیری دەست پێ دەکات. دەیەکانی 1730ەکان–1740ەکان: دانانی دووبارەی سوبحان وەردی خان ڕەنگدانەوەی ئاڵۆزیی سیاسیی سەردەمی ئەفشارە. 1736–1747: خزمەتی ئەردەڵان لە سەردەمی نادرشای ئەفشار. 1751–1779: فەرمانڕەواییی کەریم خانی زەند. 1754–1788/89: فەرمانڕەواییی خوسرەو خان بوزورگی؛ هاوپەیمانیی زەند، کۆشکی خوسرەوییە لە سنە بنیات دەنرێت. 1779: مەرگی کەریم خانی زەند؛ خوسرەوخان دوو داواکەری تەختی ئێرانی شکست دەدات. نزیکەی 1789: خوسرەوخان وابەستەییی خۆی دەگوازێتەوە بۆ بنەماڵەی هەڵکشاوی قاجار. 1799–1825: فەرمانڕەواییی ئەمانوڵڵاخان بوزورگ، ئەمانوڵڵاخان I؛ لوتکەی سەردەمی قاجار. 1808: کۆشکی خوسرەوئاوا لە سنە بنیات دەنرێت. 1805–1848: ژیانی مەستوورە ئەردەڵان، شاعیر و مێژوونووسە مەزنە کوردەکە. 1846–1848: یەکەم فەرمانڕەواییی ئەمانوڵڵاخان II. 1848–1896: فەرمانڕەواییی ناسرەدین شای قاجار. 1860–1867: دووەم فەرمانڕەواییی ئەمانوڵڵاخان II. 1867: ناسرەدین شا والییەتیی ئەردەڵان هەڵدەوەشێنێتەوە؛ کوردستان دەخرێتە ناو سیستەمی پارێزگاییی قاجار. بنەماڵەی 698 ساڵەی ئەردەڵان کۆتایی دێت.

فەرمانڕەواکانی بنەماڵەی ئەردەڵان

بنەماڵەی ئەردەڵان لە مێژووە 698 ساڵەکەیدا زیاتر لە سی فەرمانڕەوای بەڵگەدار بەرهەم هێنا. Kurdish-History.com ژیاننامەی سێ کەسایەتیی سەرەکی لەگەڵ دەنگە مەزنە ئەدەبییەکەی ئەردەڵانی تێدایە.

والییە سەرەکییەکانی ئەردەڵان کە لە Kurdish-History.com ناسێنراون. هەڵۆ خانی ئەردەڵان (1590–1616)، بووژێنەرەوەی میرنشینەکە لە کۆتاییی سەردەمی سەفەوی، کە هەروەها لە میراتی هەڵۆ خانی ئەردەڵان ناسێنراوە. سولەیمان خانی ئەردەڵان (1637–1657)، دامەزرێنەری شاری سنە، لەگەڵ بابەتە جێگرەوەکەی میراتی سولەیمان خانی ئەردەڵان و لەدایکبوونی سنە کە جەخت لە دامەزراندنی شار دەکاتەوە. مەستوورە ئەردەڵان (1805–1848)، شاعیر و مێژوونووس و ڕۆشنبیرە مەزنە کوردەکەی قۆناغی کۆتاییی بنەماڵەکە.

فەرمانڕەوا گرنگەکانی دیکەی ئەردەڵان بە ڕیزبەندیی کات. بابا ئەردەڵان، دامەزرێنەری ئەفسانەیی، نزیکەی 1169. خەلیفە بایەزید، سەرەتای سەدەی 14. تەیموور خانی ئەردەڵان، سەرەتای سەدەی 16، خزمەتی شا تەهماسبی کرد. خان ئەحمەد خان (1615–نزیکەی 1635)، لە دەرباری شا عەباس پەروەردە کرا، مووسڵ و بەغدای داگیر کرد. خوسرەوخان I، ناوەڕاستی سەدەی 17، کوڕی خان ئەحمەد. خوسرەوخان II بوزورگ، «گەورەکە»، کۆتاییی سەدەی 17، فەرمانڕەواییی 30 ساڵە. خوسرەو خانی ئەردەڵان (1680–1682)، لە ئیسفەهان ئێعدام کرا. سوبحان وەردی خان، چەند جار فەرمانڕەوایی، دەیەکانی 1730ەکان–1740ەکان. خوسرەو خان بوزورگی (1754–1788/89)، گواستنەوەی زەند بۆ قاجار. ئەمانوڵڵاخان بوزورگ / ئەمانوڵڵاخان I (1799–1825)، لوتکەی قاجاری. ئەمانوڵڵاخانی ئەردەڵان II (1846–1848 و 1860–1867)، دوا والی.

پرسیار و وەڵام: تێگەیشتن لە بنەماڵەی ئەردەڵان

ئەردەڵانییەکان کورد بوون؟ بەڵێ. هۆزە فەرمانڕەواکە، بەنی ئەردەڵان، ڕەچەڵەکێکی کوردیئاخێو بوو کە ڕەگی لە ناوچە شاخاوییە زاگرۆسییەکانی نێوان سنە و سنووری نوێی ئێران و عێراقدا هەبوو. پشتیوانیی ئەدەبیی بنەماڵەکە لە گۆرانی، هەورامی، زمانی کوردیی کوردستانی ئێراندا چڕ دەبووەوە و هێزە هۆزییە بانگکراوەکانی میرنشینەکە لە بەنی ئەردەڵان و گۆران و جاف و هاوپەیمانییە هۆزییە کوردییەکانی دیکە وەردەگیران. سەرچاوە زانستییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست و سەردەمی نوێ، ئەسکەندەر بەگ مونشی، شەرەفخانی بەدلیسی، شەرەفنامە، میرزا عەلی ئەکبەر سنەیی، حەدیقەی ناسیرییە، V. Minorsky و P. Oberling، «بەنی ئەردەڵان» لە ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا، و ئەدەبیاتی زانستیی نوێ، بە بەردەوامی بنەماڵەکە بە کورد دەناسن.

بنەماڵەی ئەردەڵان چەندە حوکمی کرد؟ نزیکەی 698 ساڵ، لە دامەزراندنە نەریتییەکە لە سەردەمی بابا ئەردەڵان لە ساڵی 1169 تا هەڵوەشاندنەوەی والییەتی بە دەستی ناسرەدین شای قاجار لە ساڵی 1867. ئەمە ئەردەڵانییەکان دەکات بە درێژخایەنترین بنەماڵەی کوردیی مێژوو؛ زیاتر لە دوو هێندە و نیوەی ماوەی هەزارئەسپییەکانی لوڕستانی گەورە، 276 ساڵ، و درێژتر لە هەر قەوارەیەکی سیاسیی مەزنی دیکەی کوردی لە سەدەکانی ناوەڕاستەوە تا سەردەمی نوێ.

پایتەختی ئەردەڵان لە کوێ بوو؟ لە ساڵی 1638ەوە سەنەندەج، کە بە مێژوویی بە سنەش ناسراوە، لە پارێزگای کوردستانی ئێرانی نوێ. سولەیمان خانی ئەردەڵان لە ساڵی 1638 شارەکەی وەک پایتەختی نوێی ئەردەڵان دامەزراند کە جێگەی ناوەندە پێشووترەکانی حەسەنئاوا و پاڵەنگانی گرتەوە. سنە ئەمڕۆ هێشتا پایتەختی کولتووری و ئیداریی کوردستانی ئێرانە، کە ژمارەی دانیشتووانی لە نیو ملیۆن نزیک دەبێتەوە.

مەستوورە ئەردەڵان کێ بوو؟ ماه شەرەف خانوومی کوردستانی (1805–1848)، ناسراو بە ناوە ئەدەبییەکەی، مەستوورە ئەردەڵان، ژنێکی کوردی شاعیر و مێژوونووس و ڕۆشنبیری کۆتاییی دەرباری ئەردەڵان بوو. شیعرە فارسی و گۆرانییەکەی لە کامڵترین بەرهەمەکانی هەر نووسەرێکی کوردی سەدەی نۆزدەیەمە و مێژووی ئەردەڵانەکەشی مێژووە ناوخۆییە سەرەکییەکەی بنەماڵەکەیە بە زمانی کوردی. یەکێکە لە کەسایەتییە هێماییەکانی مێژووی کولتووریی نوێی کورد و یەکێک لە گرنگترین ژنە نووسەرە کوردەکانی هەر سەردەمێک.

پەیوەندیی نێوان ئەردەڵانییەکان و سەفەوی چۆن بوو؟ ئەردەڵانییەکان یەکێک بوون لە چوار والیی بۆماوەییی ئیمپراتۆریای سەفەوی، لەگەڵ والییەکانی لوڕستان و خوزستان-پایلییەکان و گورجستان؛ بە فەرمانڕەوای سنووریی نیمچەسەروەر دەناسران، نەک کاربەدەستی دانراو. وەک والییە سنوورییەکانی کوردستان خزمەتی سەفەویان دەکرد، هێزە سەربازییە کوردەکانیان بۆ هەڵمەتەکانی سەفەوی دژ بە عوسمانی دابین دەکرد و سنوورە ناسەقامگیرەکەی ئێران و عوسمانییان لە جیاتی ناوەندی ئیمپراتۆری بەڕێوە دەبرد. پەیوەندییەکە بە گشتی هاوکارانە بوو، بەڵام شا سولەیمان بە شێوەیەکی بەناوبانگ لە ساڵی 1682 خوسرەو خانی ئەردەڵانی ئێعدام کرد؛ بنەماڵەکە هەروەها هەندێک جار کاتێک دەسەڵاتی سەفەوی لاواز دەبوو، وابەستەییی خۆی بۆ عوسمانی دەگواستەوە.

کولتووری ئەدەبیی ئەردەڵان چی بوو؟ لە گۆرانی، هەورامی، چڕ دەبووەوە؛ ئەو زمانە کوردییەی بوو بە زمانی هاوبەشی ئەدەبیی میرنشینەکە. والییەکانی یەک لە دوای یەکی ئەردەڵان لە هەڵۆخانەوە پشتیوانییان لە شیعر و ئەدەبی ئایینی و نووسینی مێژوویی و تۆمارە مێژووییە دەربارییەکان بە زمانی گۆرانی دەکرد. نەریتەکە لە سەردەمی مەستوورە ئەردەڵان لە سەرەتای سەدەی نۆزدەیەمدا گەیشتە لوتکە. کاتێک میرنشینەکە لە ساڵی 1867 ڕووخا، ئەو ژێرخانە دامەزراوەییەی گۆرانیی ئەدەبیی ڕادەگرت هەڵوەشا؛ دواتریش گۆرانی وەک زمانێکی ئەدەبی بە توندی داکشا.

چی کۆتایی بە بنەماڵەی ئەردەڵان هێنا؟ ناوەندگەراکردنی ئێران بە دەستی قاجار لە سەردەمی ناسرەدین شا. لە ساڵی 1867 شا بە فەرمی والییەتیی ئەردەڵانی هەڵوەشاندەوە و کوردستانی ڕاستەوخۆ وەک پارێزگایەکی ئاسایی خستە ناو سیستەمی ئیداریی پارێزگاییی قاجار. بنەماڵەی ئەردەڵان موڵک و پێگەی کۆمەڵایەتیی خۆی لە سنە پاراست، بەڵام چیتر حوکمی نەدەکرد. بنەماڵەی 698 ساڵە کۆتایی هاتبوو.

بنەماڵەی ئەردەڵان بۆچی ئەمڕۆ گرنگە؟ بۆ سێ هۆکار. یەکەم، درێژخایەنی: 698 ساڵ دەیانکات بە درێژخایەنترین بنەماڵەی کوردیی مێژوو، تۆمارێکی بێهاوتای خۆبەڕێوەبردنی بەردەوامی کوردی لە ناو جیهانە فراوانترە سیاسییە ئیسلامییەکەدا. دووەم، شارنشینی: سنە، ئەو شارەی سولەیمان خان لە ساڵی 1638 دایمەزراند، هێشتا پایتەختی کولتووری و ئیداریی کوردستانی ئێرانە و گەورەترین میراتی بیناکراوی هەر پایتەختێکی بنەماڵەییی کوردی دەپارێزێت. سێیەم، ئەدەب: نەریتی ئەدەبیی گۆرانی کە دەرباری ئەردەڵان پەرەی پێ دا، بە تایبەتی نووسینەکانی مەستوورە ئەردەڵان، میراتی ئەدەبیی نوێی کوردی لە کوردستانی ئێران جێگیر دەکەن و بنەڕەتین بۆ ناسنامەی کولتووریی هاوچەرخی کوردی.

کۆتایی

بنەماڵەی ئەردەڵان دەستکەوتە درێژخایەنەکەی مێژووی سیاسیی کورد بوو. بەپێی نەریتی بنەماڵەکە، بابا ئەردەڵان لە ساڵی 1169 دایمەزراند؛ لە سەدەی چواردەیەمەوە بە بەڵگەی متمانەپێکراو تۆمار کرا؛ لە سەردەمی شا تەهماسب و شا عەباسدا گەیەنرایە پێگەی بەرزی سەفەوی؛ بە دامەزراندنی سنە لە ساڵی 1638 لە سەردەمی سولەیمان خاندا شارنشین کرا؛ لە ناو ڕەشەبای ئەفشار و ماوەی نێوانی زەنددا ڕاگیرا؛ لە سەردەمی ئەمانوڵڵاخان بوزورگ لە سەرەتای قاجاردا گەیەنرایە لوتکە؛ بە درەوشانەوەی ئەدەبیی مەستوورە ئەردەڵان شکۆی پێ بەخشرا؛ سەرئەنجام ناسرەدین شا لە ساڵی 1867 دوای 698 ساڵ فەرمانڕەواییی بنەماڵەییی کوردی هەڵیوەشاندەوە. بنەماڵەکە نوێنەرایەتیی درێژترین خۆبەڕێوەبردنی بەردەوامی مێژووی کورد دەکات.

میراتەکەیان جوگرافی و کولتووری و سیاسییە. لە ڕووی جوگرافییەوە، سنەیان دامەزراند؛ ئەو شارەی هێشتا پایتەختی کوردستانی ئێرانە و بە کۆشکی خوسرەوییە و کۆشکی خوسرەوئاوا و میراتە چەندچینە تەلارسازییەکەی سەردەمی ئەردەڵان جێگیرە. لە ڕووی کولتوورییەوە، پشتیوانییان لە نەریتی ئەدەبیی گۆرانی کرد کە یەکێک لە کۆمەڵە بەرهەمە مەزنەکانی شیعر و پەخشانی کوردیی بەرهەم هێنا و لە سەدەی نۆزدەیەمدا بە تێکەڵکردنی فۆرمە ئەدەبییە فارسی و کوردییەکان بە دەستی مەستوورە ئەردەڵان گەیشتە لوتکە. لە ڕووی سیاسییەوە، شێوازی میرنشینی کوردیی سەرەتای سەردەمی نوێیان تەواو کرد؛ دەسەڵاتێکی بۆماوەییی کوردی کە بە ڕێککەوتن لەگەڵ هێزە ئیمپراتۆرییەکانی یەک لە دوای یەک خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیی دەپارێزێت؛ شێوازێک کە میرنشینەکانی بابان و بۆتان و بەدلیس و هەکاری و موکریان و سۆران لە کوردستانی عوسمانی و ئێران دووبارەیان دەکردەوە.

لە ڕێڕەوە درێژەکەی مێژووی بنەماڵەییی کورددا، لە حەسنەوەییەکان و عەنازییەکان و ڕەوادییەکان و هەزارئەسپییەکانی سەدەکانی ناوەڕاستەوە بە ئیمپراتۆریای ئەیووبیی سەلاحەدیندا، ئەردەڵانییەکان پردن بۆ سەردەمی نوێ. ئەو بنەماڵەیەن کە نەریتە سیاسییە کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاستیان گەیاندە بەر دەروازەی کوردستانی هاوچەرخ و ئەو شارەی دایانمەزراند هێشتا ئەمڕۆ دڵە زیندووەکەی کوردستانی ئێرانە.

سەرچاوەکان و سەرچاوە زانستییەکان

سەرچاوە ڕاستەوخۆکان: Mirza Ali Akbar Sanandaji, Hadiqa-yi Nasiriyya، تۆمارە سەرەکییە مێژووییەکەی بنەماڵەی ئەردەڵان بە زمانی فارسی لە سەدەی نۆزدەیەم؛ Mastoureh Ardalan, Tarikh-i Ardalan، مێژووە ناوخۆییە سەرەکییەکەی بنەماڵەکە بە زمانی کوردی؛ Mirza Fazlollah Sanandaji, Hadiqa-yi Amanullahi، تۆمارێکی مێژووییی فارسیی سەرەتای سەدەی نۆزدەیەم؛ Eskandar Beg Munshi, Tarikh-i Alam-Ara-yi Abbasi، تۆمارە مەزنە مێژووییە سەفەویەکە لەگەڵ بابەتی زۆری ئەردەڵان؛ Sharafkhan Bidlisi, Sharafnama، سەدەی 16؛ Sharaf al-Din Hasan ibn Shams al-Din Ardalan, History of Ardalanids 1590–1810، وەرگێڕانی نوێی R. Hadian.

سەرچاوە سەرەکییە زانستییەکان: Pierre Oberling, "Bani Ardalan," Encyclopædia Iranica (1988)؛ V. Minorsky, "Senna," Encyclopædia of Islam، چاپی 1؛ J. R. Perry, Karim Khan Zand: A History of Iran 1747–1779 (Chicago, 1979)؛ Sheila Blair و Jonathan Bloom، وتارەکانی دەربارەی تەلارسازیی سنە لە سەردەمی ئەردەڵان؛ M. R. Izady, The Kurds: A Concise Handbook (Washington, 1992)، بابەتی فراوانی ئەردەڵان؛ David McDowall, A Modern History of the Kurds (London, 1996، چەند چاپێک)؛ وتارە زانستییە بڵاوکراوەکانی Mehrdad Izady دەربارەی نەریتی ئەدەبیی گۆرانی؛ بابەتە پەیوەندیدارەکانی Cambridge History of Iran، بەرگەکانی 6 و 7.

ئاماژە هاوپەیوەندەکانی Kurdish-History.com: وتارە گشتییەکە بەستەر دەدات بۆ بابەتە سەرەکییە ژیاننامەییەکانی ئەردەڵان لە ماڵپەڕەکە؛ هەڵۆ خانی ئەردەڵان و سولەیمان خانی ئەردەڵان و مەستوورە ئەردەڵان، لەگەڵ ئاماژە هاوپەیوەند بۆ وتارە گشتییەکانی بنەماڵە کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست: حەسنەوەیی و عەنازی و ڕەوادی و هەزارئەسپی و ئیمپراتۆریای ئەیووبی.