پێشەکی
بۆ زیاتر لە سەدەیەک، ڕەنگە تەنانەت بۆ ماوەی 130 ساڵ، بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد حوکمی ئەو سنوورە دژوارەی دەکرد کە تەختاییی ئێران تێیدا بەرەو دەشتی میزۆپۆتامیا دادەبەزێت. عەنازییەکان، کە لە هاوپەیمانیی هۆزیی کوردیی شازەنجان هاتبوون، لە نزیکەی ساڵی 990 تا کۆتاییی سەدەی دوازدەیەم حوکمی خاکێکی گۆڕاوگۆڕیان دەکرد لە سەرانسەری ئەوەی ئێستا سنووری ئێران و عێراقە. پایتەختەکەیان حەڵوان بوو، سەرپێڵی زەهاوی ئەمڕۆ لە پارێزگای کرماشان، و ناوەندە لاوەکییەکانیان شارەزوور و بەندەنیجین و کرماشان و دینەوەر بوون. موسڵمانی سوننە و ڕکابەری حەسنەوەییە شیعەکان بوون، جێنشینی بەشێکی زۆری خاکەکەیان بوون و درێژخایەنترین بنەماڵەی مەزنی فەرمانڕەوای کورد بوون لە چیاکانی زاگرۆسدا.
عەنازییەکان لە نێوان چوار قەوارە سیاسییە سەرەکییە کوردییەکەی جیهانی ئیسلامیی سەدەی یازدەیەمدا کەمترین ناوبانگیان هەیە؛ لە تۆمارە مێژووییەکاندا شوێنەوارە تەلارسازییەکانی شەدادییەکانی قەفقاز، پشتیوانیی کولتووریی مەروانییەکانی دیاربەکر و فەرمانڕەواییی زێڕین و درێژی بەدر کوڕی حەسنەوەیه لە زاگرۆسی ناوەندی، ئەوانیان خستووەتە سایەوە. بەڵام عەنازییەکان لە هەموویان زیاتر مایەوە. هەشت فەرمانڕەوا یان زیاتریان هەبوو کە بەڵگەیان هەیە، لە ماوەی لانیکەم حەوت نەوەدا. لە هەڵوەشاندنەوەی حەسنەوەیی و هەڵوەشاندنەوەی بوەیهی و هێرشەکانی تورکمانە سەلجوقییەکان و تاڵانەکانی ئۆغوز و سەرهەڵدانی ئیمپراتۆریای سەلجوقیی مەزن ڕزگاریان بوو؛ تەنانەت تا نیوەی دووەمی سەدەی دوازدەیەم هێشتا بە شێوەیەکی ناوخۆیی حوکمی بەشەکانی لوڕستانیان دەکرد.
ئەمە چیرۆکی بەنوو عەنازە؛ ئەو بنەماڵەیەی فەرمانڕەوای کورد کە ناوەکەی واتای «بزنەوانەکان» بوو، پایتەختەکەی بوو بە شاری هاوچەرخی سەرپێڵی زەهاو و مانەوە درێژەکەی لە سنوورە شاخاوییەکانی زاگرۆسی ڕۆژئاوا، پشووە کوردییەکەی سەدەی یازدەیەم بە سەرهەڵدانی قەوارە سیاسییە کوردییەکانی دواتری سەدەکانی ناوەڕاست لە لوڕستان و هەزارەسپییەکانەوە دەبەستێتەوە.
ڕەچەڵەک: هۆزی شازەنجان و سنووری ئێران و عێراق
بنەماڵەی عەنازی لە شازەنجانەوە سەری هەڵدا؛ هاوپەیمانییەکی هۆزیی کوردی چیاکانی زاگرۆسی ڕۆژئاوا، کە لە سەرانسەری ناوچە دژوارەکەی نێوان حەڵوان و خانەقین و شارەزوور و کرماشاندا نیشتەجێ بوون. شازەنجان یەکێک بوون لە چەند کۆمەڵە هۆزییە سەرەکییە کوردییەکانی کۆتاییی سەدەی دەیەم. وەک بەرزیکانییەکان کە حەسنەوەییەکان لێیانەوە سەریان هەڵدا و حومەیدییەکان کە مەروانییەکان لێیانەوە سەریان هەڵدا، سوودیان لە هەڵوەشاندنەوەی دەسەڵاتی ناوەندیی عەباسی و لاوازبوونی دەسەڵاتی بوەیهی وەرگرت بۆ دامەزراندنی قەوارەیەکی سیاسیی ناوچەییی کوردی لە ناوچە ناوەندییە هۆزییەکانیاندا.
ناوی بنەماڵەکە بووەتە بابەتی مشتومڕی فیلۆلۆژی لە سەدەکانی ناوەڕاست و سەردەمی هاوچەرخدا. ئیبن ئەلئەثیر، مێژوونووسە عەرەبەکە، عەنازی لە وشە عەرەبییەکەی عەنز («بزنی مێ»)ەوە هێناوە و ڕای وایە ناوەکە ئاماژە بە خاوەن بزن یان بازرگانی بزن یان شوانی بزن دەکرد؛ نازناوێکی گونجاو بۆ بنەماڵەیەکی هۆزی لە ئابووریی ئاژەڵداریی بەرزاییەکانی زاگرۆسی ڕۆژئاوا. شەرەفخانی بەدلیسی، تۆمارنووسە مێژووییە کوردەکە، و حەمدوڵڵا موستەوفی، مێژوونووسە فارسەکە، ئەگەری جیاوازیان پێشنیار کرد: ناوی بنەماڵەکە لە بنەڕەتدا بەنوو عەیار بوو، «زیرەکەکان»، لە وشە عەرەبییەکەی عەیارەوە، کە بە تێپەڕبوونی کات عەرەبی کراوە و بووەتە بەنوو عەناز. هەردوو نەریتەکە ئاماژە بە هەمان شێوەی گشتیتر دەکەن: بنەماڵەیەکی هۆزیی کوردی کە ناوە عەرەبییەکەی ئابووریی ئاژەڵداری یان ناوبانگی سیاسیی تێدا بەرجەستەیە.
عەنازییەکان لە نزیکەی ساڵی 990 ز لە تۆمارە مێژووییەکاندا دەردەکەون، لە کاتێکدا دەسەڵاتی بوەیهی لە عێراق و ڕۆژئاوای ئێران دەستی بە پارچەپارچەبوون کردبوو. بەهائەدەولە، میری بوەیهیی بەغدا، لە سنووری ڕۆژهەڵاتیی خۆیدا بەدوای هاوپەیمانی کورددا دەگەڕا؛ ئەبوولفەتح محەمەد کوڕی عەناز، سەرۆکێکی شازەنجان کە بنکەکەی لە حەڵوان بوو، بوو بە یەکێک لەو هاوپەیمانانە. بنەماڵەی فەرمانڕەوا دەستی پێ کرد.
دامەزرێنەر: ئەبوولفەتح محەمەد کوڕی عەناز (990/991–1010/11)
ئەبوولفەتح محەمەد کوڕی عەناز دامەزرێنەری بنەماڵەکە بوو. لە نزیکەی ساڵی 990 یان 991 ز کۆنترۆڵی حەڵوانی گرتە دەست؛ شارە کۆنەکەی سەر ڕێگای خوراسان کە کۆنترۆڵی دەربەندی پەیتاکی دەکرد لە نێوان دەشتە نزمییەکانی میزۆپۆتامیا و تەختاییی ئێراندا. لەوێوە بۆ دوو دەیە فەرمانڕەواییی کرد، تا مەرگی لە ساڵی 1010 یان 1011.
فەرمانڕەواییی بیست ساڵەکەی بە شەڕی بەردەوام لە چەند بەرەیەکدا دیار بوو. لە ڕۆژئاوا شەڕی لەگەڵ بەنوو عوقەیل دەکرد؛ بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای عەرەبی بەدەوی کە لە دەوروبەری مووسڵ و دیاربەکر کارا بوو. لە ساڵی 998 بۆ ماوەیەکی کورت شاری داقوقی لێ گرتن. لە دەوروبەری خانەقین شەڕی لەگەڵ بەنوو مەزیەد کرد، بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای عەرەبی دیکە کە ناوەندەکەی حیەللە بوو. زەهمان کوڕی هیندی، فەرمانڕەوای خانەقینی لە دەسەڵات خست کە لە ڕێگەی هاوسەرگیرییەوە خزمی بوو. لە ڕۆژهەڵات ڕکابەریی لەگەڵ حەسنەوەییەکاندا هەبوو؛ ئەوانیش کورد بوون، ئەوانیش بۆ زاگرۆسی ناوەندی ڕکابەری دەکرد و ئەوانیش لە ڕێگەی هاوسەرگیرییەوە خزمی بوون.
ڕکابەریی حەسنەوەیی لە ساڵی 1006 گەیشتە لوتکە. بەدر کوڕی حەسنەوەیه، میرە مەزنە حەسنەوەییەکە، بە هاوپەیمانی لەگەڵ ئەبوولحەسەن عەلی کوڕی مەزیەد، سەرۆکی بەنوو مەزیەد، سوپایەکی هاوپەیمانی لە دە هەزار سەرباز ڕەوانەی دژ بە عەنازییەکان کرد. ئەبوولفەتح ناچار بوو خاکەکەی بەجێ بهێڵێت و بۆ بەغدا هەڵبێت، کە لەوێ پەنای بردە بەر عەمید ئەلجویوش ئەبوو عەلی حەسەن، وەزیری بوەیهی. لە هەمان ساڵدا پەیمانێک بەسترا: عەنازییەکان خۆیان بە فەرمانڕەوای وابەستە بە حەسنەوەیی ڕاگەیاند. ڕێککەوتنەکە بنەماڵەی عەنازیی پاراست، بەڵام مەرجە سیاسییەکانی سەرەتای سەدەی یازدەیەمی دیاری کرد؛ عەنازییەکان ژێردەست بوون و حەسنەوەییەکان لە زاگرۆسی ناوەندیدا باڵادەست بوون.
ئەو ژێردەستبوونە بەردەوام نەدەبوو. لە ماوەی پێنج ساڵدا حەسنەوەییەکان هەڵدەوەشانەوە و عەنازییەکان بەشێکی زۆری خاکەکەیان بە میرات وەردەگرت.
میراتی حەسنەوەیی: فراوانبوونی ئەبوولشەوک (1011–1046)
لە ساڵی 1010/11 کوڕەکەی، حوسامەدەولە ئەبوولشەوک فارس کوڕی محەمەد، جێی ئەبوولفەتحی گرتەوە؛ بۆ سی و شەش ساڵ حوکمی حەڵوانی دەکرد و سەرکردایەتیی لوتکەی فراوانیی خاکی بنەماڵەکەی دەکرد. دوو لە براکانی بە هاوکاتی حوکمی ناوەندە لاوەکییە گرنگەکانیان دەکرد: موهەلهەل کوڕی محەمەد شارەزووری بە دەستەوە بوو و تا نزیکەی ساڵی 1055 لەوێ مایەوە، لە کاتێکدا سورخاب I کوڕی محەمەد تا ساڵی 1046 حوکمی بەندەنیجینی دەکرد. بنەماڵەکە لە کرداردا فیدراسیۆنێکی سێ میرنشینی عەنازی بوو، بە ئەبوولشەوک وەک کەسایەتیی باڵاکەیان.
دەرفەتەکە لە ساڵی 1014 هات، کاتێک بەدر کوڕی حەسنەوەیه مرد و میرنشینە حەسنەوەییەکەی کەوتە قەیرانی جێنشینی. لە ماوەی چەند مانگێکدا هیلال کوڕی بەدر، میراتگری حەسنەوەیی، لە دەسەڵات دوور خرایەوە؛ کوڕەکەی زاهیر لە ساڵی 1015 لە سەرماج بە دەستی شەمسەدەولەی بوەیهی کوژرا. خاکە حەسنەوەییەکان، هۆزە لوڕەکان و ناوچە وابەستەکانی شازەنجان و ناوچە ناوەندییەکانی زاگرۆسی ناوەندی، بە زۆری کەوتنە دەست ئەبوولشەوک، کە خستییە ناو دەوڵەتە فراوانبووە عەنازییەکەی خۆی.
وەڵامی بوەیهی توند بوو. میری بوەیهی لە هەمەدان تاهیر کوڕی هیلالی ئازاد کرد، داواکارێکی گیراوی تەختی حەسنەوەیی و کوڕی هیلال کوڕی بەدر، و دژ بە ئەبوولشەوک ڕەوانەی کرد. تاهیر پێشڕەوی کرد؛ ئەبوولشەوک بەرەو حەڵوان پاشەکشەی کرد؛ شەڕەکە کۆتایی هات کاتێک تاهیر ڕازی بوو لە نەهاوەند نیشتەجێ بێت و لە ڕێگەی هاوسەرگیرییەوە بخرێتە ناو بنەماڵەی عەنازی. ئاشتەواییەکە بەردەوام نەبوو. لە ماوەی چەند ساڵێکدا ئەبوولشەوک تاهیر کوڕی هیلالی کوشت و خاکە حەسنەوەییەکانی ماوەی ئەوی خستە ناو خۆی؛ بەمە بە فەرمی کۆتایی بە جێنشینیی حەسنەوەیی هێنا و عەنازییەکانی وەک هێزە سەرەکییە کوردییەکەی زاگرۆسی ناوەندی چەسپاند.
فەرمانڕەواییی ئەبوولشەوک بە شێوەیەکی نائاسایی ئاڵۆز بوو. لە ساڵی 1029 شکست بە شەمسەدەولەی بوەیهی و یەکەم تاڵانکەرە تورکییەکانی ئۆغوز هێنا و هەمەدان و دینەوەر و ئەسەدئابادی گرت. لە هەمان ساڵدا داقوقی لە بەنوو مەزیەد گرت. لە ساڵی 1038/39 کرماشانی لە فەرمانڕەواکەی گرت کە کوردێکی قوهیدی (کوهستانی) بوو. لە لوتکەی فراوانیی خاکیدا، دەوڵەتی عەنازی لە سەردەمی ئەبوولشەوکدا تا حیەللەی باشووری عێراق گەیشت؛ لە نزمترین ئاستیدا تەنها چەند دۆڵێکی شاخاویی دەوروبەری حەڵوانی بە دەستەوە بوو. خەلیفەی عەباسی خەڵاتی سەرکەوتنەکانی دایەوە بە پێدانی نازناوی فەرمانڕەواییی حوسامەدەولە، «شمشێری دەوڵەت»، و شمشێرێکی زێڕین.
ململانێی ناوخۆ: ئەبوولشەوک لە بەرامبەر موهەلهەل
فراوانبوونی عەنازی نرخی خۆی هەبوو: ململانێی دڕندانەی ناوخۆیی. ڕکابەرە سەرەکییەکەی ئەبوولشەوک برای خۆی، موهەلهەلی شارەزوور، بوو کە کۆنترۆڵی نیوەی ڕۆژهەڵاتیی فیدراسیۆنی عەنازیی دەکرد و لە باڵادەستیی برا گەورەکەی ناڕازی بوو. ململانێی نێوان براکان، بابەتێکی دووبارەبووەوەی سیاسەتی بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست، بوەیهی و کاکوییەکانی ئەسفەهان و سەرئەنجام سەلجوقییە هەڵکشاوەکانی ڕاکێشایە ناو خۆی.
لە ساڵی 1040، ئەبوولفەتح کوڕی ئەبوولشەوک هەوڵی دا خاکەکانی مامی، موهەلهەل، بگرێت. شکست هێنرا و گیرا. موهەلهەل پاشان پشتیوانیی عەلائەدەولە کوڕی کاکویەی بەدەست هێنا، دامەزرێنەری بنەماڵەی کاکوییی ئەسفەهان، و هاوپەیمانیی کاکوییەکەی بەکار هێنا بۆ گرتنی بەشە گەورەکانی خاکی عەنازی، کە سەرئەنجام کرماشانیشی لەخۆ گرت. ئەبوولشەوک ناچار بوو بۆ حەڵوان پاشەکشە بکات.
جەلالەدەولە، میری بوەیهیی بەغدا، ناوبژیوانیی کرد بۆ ئاشتکردنەوەی براکان، بەڵام موهەلهەل ڕەتی کردەوە برازاکەی، ئەبوولفەتح کوڕی ئەبوولشەوک، ئازاد بکات؛ ئەو سەرئەنجام لە زینداندا مرد. دوژمنایەتی نوێ بووەوە. براکان بۆ چەند ساڵێک جاروبار شەڕیان لەگەڵ یەکتر کرد؛ کاتێک ئەوان شەڕیان دەکرد، تورکە سەلجوقییەکان لە ڕۆژهەڵاتەوە دەستیان بە چوونە ناو زاگرۆسی ناوەندی کرد.
هێرشی توندی سەلجوقی: ئیبراهیم ئیناڵ و قەیرانی 1045–46
قەیرانی جێنشینیی عەنازی لە ساڵی 1045 گەیشتە لوتکە، کاتێک تۆغرولبەگ، سوڵتانە هەڵکشاوە سەلجوقییەکە کە کەمێک دواتر بەغدای دەگرت، ئیبراهیم ئیناڵ، برایەکەی کە تەنها لە یەک دایک یان باوک هاوبەش بوون، ڕەوانەی خاکە کوردییەکانی زاگرۆسی ناوەندی کرد. هەڵمەتەکەی ئیناڵ وێرانکەرترین هێرشی سەربازی بوو کە بنەماڵەی عەنازی تا ئەو کاتە ڕووبەڕووی بووبووەوە.
سەعدی کوڕی فارس، کوڕی خودی ئەبوولشەوک، چووە پاڵ سەلجوقییەکان و لەگەڵ ئیبراهیم ئیناڵ دژ بە باوکی یەکی گرت؛ خیانەتێک کە بەرگریی هاوئاهەنگی عەنازییەکانی شکا. ئیناڵ هەمەدانی گرت، پاشان دینەوەر، پاشان کرماشان و پاشان مایدەشت. والیی کوردی هەمەدان هەڵهات. خودی ئەبوولشەوک لە دینەوەرەوە بۆ کرماشان پاشەکشەی کرد، پاشان بۆ قەڵا شاخاوییەکەی سیروان لەسەر ڕووباری دیالە، کە لەوێ زۆرێک لە ئەندامانی هۆزە کوردەکان لە دەوری کۆ بوونەوە.
هەردوو براکە، ئەبوولشەوک و موهەلهەل، سەرئەنجام هەوڵیان دا ئاشت ببنەوە و دژ بە سەلجوقییەکان یەک بگرن. زۆر درەنگ بوو. لە ساڵی 1046 ئیناڵ خودی حەڵوانی گرت، پایتەختی عەنازی، و سەرکەوتنەکەی بەخشییە تاهیر کوڕی هیلالی کوژراو؛ ئەو داواکارەی تەختی حەسنەوەیی کە ئەبوولشەوک بیست ساڵ پێشتر کوشتبووی. حەڵوان سووتێنرا. ناوچەی ناوەندیی عەنازی داگیر کرا. ئەبوولشەوک لە سیروان مرد، دوای ئەوەی سەرکەوتوو نەبوو لە ئازادکردنی کوڕە گیراوەکەی. موهەلهەل چەند ساڵێکی دیکە مایەوە، بەڵام سەرئەنجام لە زیندانی سەلجوقییەکاندا مرد.
بەڵام بنەماڵەکە کۆتایی نەهات. پەتایەک لە ساڵی 1048/49 تورکە ئۆغوزەکانی ناچار کرد لە ناوچەکە بکشێنەوە و ئیناڵ، کە پێویستی بە هاوپەیمانی ناوخۆیی هەبوو، هەندێک لە خاکە عەنازییەکانی گەڕاندەوە بۆ سەعدی و ئەندامانی دیکەی بنەماڵەکە. تۆغرولبەگ سەرئەنجام دانی بە کوڕی موهەلهەلدا نا وەک فەرمانڕەوای ناوخۆییی شارەزوور و داقوق و ئەلسەمەغان و سیروان. عەنازییەکان بوون بە فەرمانڕەوای وابەستە بە سەلجوقی و مانەوە.
ئاوا بوونی درێژخایەن: لقەکانی سورخاب و لوڕستان (کۆتاییی سەدەی 11–سەدەی 12)
دوای کارەساتەکەی ساڵی 1046، بنەماڵەی عەنازی چووە قۆناغێکی درێژخایەنی ئاوا بوونەوە. فەرمانڕەواییی عەنازی بە شێوەگەلێکی هەرچی زیاتر ناوخۆیی و پارچەپارچە لە سەرانسەری زاگرۆسی ناوەندی و ڕۆژئاوا بەردەوام بوو؛ شارەزوور و بەشەکانی کرماشان و دۆڵی سەرووی دیالە. بەڵام سەردەمی دەسەڵاتی فراوانی عەنازی کۆتایی هاتبوو. بنەماڵەکە بووبوو بە یەکێک لە زۆر میرنشینی بچووکی کوردی لە ژێر فەرمانڕەواییی باڵای سەلجوقیدا.
ڕەچەڵەکناسیی عەنازیی دواتر بەڵگەی کەمی لەسەرە. لقە سەرەکییە بەردەوامەکە لە ڕێگەی لقی سورخابەوە درێژ بووەوە: سورخاب II کوڕی بەدر تا کۆتاییی سەدەی یازدەیەم فەرمانڕەواییی کرد و لە نزیکەی ساڵی 1107 مرد؛ کوڕەکەی ئەبوو مەنسور کوڕی سورخاب لە سەرەتای سەدەی دوازدەیەم فەرمانڕەواییی کرد. دوا عەنازی کە بەڵگەی هەیە سورخاب III کوڕی عەنازە، کە لە تۆمارە مێژووییە کوردییەکاندا وەک فەرمانڕەوای لوڕستان لە نیوەی دووەمی سەدەی دوازدەیەم دەردەکەوێت. تا ئەو کاتە، عەنازییەکان لە کرداردا لە ناو دیمەنی سیاسی و هۆزیی لوڕستانی سەدەکانی ناوەڕاستدا توا بوونەوە و جێنشینەکانیان دەبوون بە پێشەنگی بنەماڵەی هەزارەسپیی لوڕ؛ ئەو قەوارە سیاسییە کوردی و ئێرانییەی لە سەدەی سێزدەیەمەوە تا پازدەیەم حوکمی لوڕستانی دەکرد.
ئیبن ئەلئەثیر، مێژوونووسە کوردەکە، و شەرەفخانی بەدلیسی، تۆمارنووسە مێژووییەکەی سەدەی شانزدەیەم، هەردووکیان ماوەی سەردەمی عەنازییان بە نزیکەی 130 ساڵ دیاری کردووە؛ لە نزیکەی ساڵی 990 تا نزیکەی 1117، بەپێی ئەو بەروار دیاریکردنە زانستییەی زۆرترین جار بەکار دێت. بە پێوەرەکانی بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست، ئەمە تەمەنێکی نائاساییی درێژە. حەسنەوەییەکان نیو سەدە مایەوە. مەروانییەکان سەدەیەک مایەوە. شەدادییەکان نزیکەی دوو سەدە و نیو مایەوە، بەڵام تەنها بەوەی لە دەیەکانی کۆتایییاندا لە ئانی وەک فەرمانڕەوای وابەستە بە گورجستان مانەوە. عەنازییەکان، بە شێوە کەمبووەوە و پارچەپارچەکەیان، هێشتا لە خاکە سەرەتاییە ناوەندییەکەیان لە زاگرۆس حوکمی خاکی کوردییان دەکرد، سەد و سی ساڵ دوای ئەوەی دامەزرێنەرەکەیان حەڵوانی گرت.
میراتی کولتووری: حەڵوان و هۆزی بزنەوان و بەردەوامیی لوڕ
میراتی عەنازی لەوەی مەروانی و شەدادی پەرتەوازەترە؛ نە مزگەوتێکی مەنۆچەهریان دروست کرد و نە تۆمارێکی مەزنی مێژووییی مەیافارقینیان نووسی. بەڵام میراتەکەیان لە سێ ڕووەوە ڕاستەقینە و بەردەوامە.
حەڵوان و سەرپێڵی زەهاو. پایتەختی عەنازی لە حەڵوان، لەسەر ڕێگای خوراسان لە دەربەندی پەیتاک، یەکێک بوو لە شارە مەزنەکانی ڕۆژئاوای ئێران لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. شوێنی ستراتیژییەکەی کە کۆنترۆڵی چوونە ناو تەختاییی ئێرانی دەکرد لە دەشتە نزمییەکانی میزۆپۆتامیاوە، لە سەردەمی ساسانییەکانەوە گرنگیی پێ بەخشیبوو. لە سەردەمی عەنازییەکاندا بوو بە پایتەختێکی سیاسیی کوردی. سووتاندنی حەڵوان بە دەستی سەلجوقییەکان لە ساڵی 1046 و ئەو بوومەلەرزەیەی لە ساڵی 1049 دوای هات، شارەکەی سەدەکانی ناوەڕاستیان وێران کرد؛ ئەمڕۆ شوێنەکە شاری هاوچەرخی سەرپێڵی زەهاوە لە پارێزگای کرماشان، لە سنووری ئێران و عێراق و نزیک نەخشە بەردینە بەناوبانگەکانی لولوبی لە سەرپێڵی زەهاو. ناوی شارەکە گۆڕاوە؛ ڕۆڵە ستراتیژییەکەی لە نێوان کوردستانی ئێران و کوردستانی عێراق نەگۆڕاوە.
هۆزی بزنەوان لە یادەوەریی هاوچەرخدا. ناوی عەنازی، کە لە وشە عەرەبییەکەی عەنز بە واتای «بزن»ەوە هاتووە، لە ناوی هۆزیی هاوچەرخی کوردی و تورکمانیی قەرەکەچیلی ماوەتەوە، کە بە تورکی واتای «بەخێوکەری بزنی ڕەش»ە. قەرەکەچیلییەکان ئەمڕۆ لە دەوروبەری سیڤەرەک لە پارێزگای شانلی ئورفا و ناوچەی قەرەجەداغ و دەشتی باکووری حەلەب چڕ بوونەتەوە. یادەوەرییەکی هۆزی دەپارێزن کە لە ڕێگەی بەردەوامیی زمانەوانی و ناوناسییەوە بە شازەنجانی عەنازیی سەدەکانی ناوەڕاستەوە پەیوەستە. ئەمە یەکێکە لە چەند نموونەیەک کە دەتوانرێت ناونانی هۆزیی کوردیی هاوچەرخ ڕاستەوخۆ بۆ بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست بگەڕێندرێتەوە؛ بیرخستنەوەیەکی بەسوودە کە ڕابردووی کورد کتێبێکی داخراو نییە، بەڵکو نەریتێکی زیندووە.
بەردەوامی بەرەو لوڕستان و هەزارەسپییەکان. بوونی عەنازی لە لوڕستان لە کۆتاییی سەدەی دوازدەیەمدا، کە لە کەسایەتیی سورخاب III کوڕی عەنازدا پارێزراوە، پشووە کوردییەکە بە قۆناغی دواتری مێژووی کورد و لوڕەوە دەبەستێتەوە. هەزارەسپییەکان، ئەتابەگەکانی لوڕستان کە لە سەرەتای سەدەی سێزدەیەم تا پازدەیەم فەرمانڕەوایییان کرد، لە هەمان دیمەنی سیاسی و هۆزییەوە سەریان هەڵدا کە عەنازییەکانی کۆتایی تێیدا ژیابوون. ئاوا بوونی عەنازی چیرۆکی ونبوون نییە، چیرۆکی گۆڕانە: بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد کە لە ناو پێکهاتە فراوانترەکەی سیاسەتی کوردی و لوڕی ئێران لە سەدەکانی ناوەڕاستدا هێواش هێواش تواوە، یەکێک لەو ڕەچەڵەکانەی پێک هێنا کە بنەماڵە ناوچەییەکانی دواتر لێیانەوە سەریان هەڵدەدا.
جێگە لە مێژووی کورددا
عەنازییەکان چوارەم بنەماڵەی مەزنی فەرمانڕەوای کوردن لە جیهانی ئیسلامیی سەدەی یازدەیەمدا. لەگەڵ حەسنەوەییەکانی زاگرۆسی ناوەندی و مەروانییەکانی دیاربەکر و شەدادییەکانی قەفقاز، پایەی سیاسیی ئەوە پێک دەهێنن کە مێژوونووسان بە «پشووە کوردییەکە» ناوی دەبەن؛ ماوەی نزیکەی ساڵانی 950 تا 1150 ز، کاتێک بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکان کۆنترۆڵی بەشە زۆر فراوانەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستیان دەکرد.
لە نێوان ئەم چوارەدا، عەنازییەکان بە درێژیی تەمەنیان بەرچاون. لە حەسنەوەییەکان زیاتر مایەوە کە جێنشینیان بوون، هەروەها لە مەروانییەکان زیاتر مایەوە کە سی ساڵ دوای ئەوان بەردەوام بوون. تەنها شەدادییەکانی ئانی دواتر مانەوە و ئەویش تەنها بەوەی بوون بە فەرمانڕەوای وابەستە بە گورجستان. عەنازییەکان بۆ لانیکەم 130 ساڵ لە نیشتیمانە سەرەتاییەکەیان لە زاگرۆس فەرمانڕەوایییان کرد؛ دەستکەوتێک کە بە تێکەڵەیەک لە جوگرافیای شاخاوی و نەرمونیانیی هۆزی و ئامادەیی بۆ قبووڵکردنی فەرمانڕەواییی باڵای حەسنەوەیی و بوەیهی و سەرئەنجام سەلجوقی، لەگەڵ پاراستنی دەسەڵاتی ناوخۆییی کوردی، مومکین بوو.
هەروەها نوێنەرایەتیی جۆرێکی تایبەتی ناسنامەی سیاسیی کوردی دەکەن؛ سوننە بوون لەبری شیعە، هۆزی بوون لەبری شارنشینی، فیدراڵ بوون لەبری ناوەندگەرایی و سنووری بوون لەبری ئیمپراتۆریایی. کاتێک حەسنەوەییەکان کتێبخانە و مزگەوتیان لە دینەوەر دروست دەکرد، عەنازییەکان لە شارێکی قەڵابەندی سەر دەربەندێکی شاخاوییەوە حوکمیان دەکرد. کاتێک مەروانییەکان پشتیوانییان لە پزیشکە مەسیحییەکان و شاعیرە فارسەکان دەکرد، عەنازییەکان شەڕیان لەگەڵ عەرەبە بەدەوی و بوەیهییە ئێرانی و ئۆغوزە تورکییەکان دەکرد. کاتێک شەدادییەکان مزگەوتی مەنۆچەهریان لە ئانی بنیاتی دەنا، عەنازییەکان بەرگرییان لە قەڵای سیروان دەکرد لەسەر ڕووباری دیالە. بنەماڵەی فەرمانڕەوای کوردی سنوور بوون و بەهۆی ئەوەوە مانەوە.
بۆ ناسنامەی کوردیی هاوچەرخ، عەنازییەکان وەک بنەماڵەی فەرمانڕەوای سنووری زاگرۆسی ڕۆژئاوا گرنگن؛ حەڵوان و خانەقین و شارەزوور و دۆڵی سەرووی دیالە، خاکێک کە ئەمڕۆ لە هەردوو لای سنووری ئێران و عێراقدایە و لە هەردوو لا بە زۆری دانیشتووانی کوردی هەیە. ئەو شارانەی حوکمیان دەکرد، سەرپێڵی زەهاو و هەڵەبجە لە شارەزوور و خانەقین و مەندەلی، ئەمڕۆش ناوەندی شارنشینیی کوردین. میراتە هۆزییەکەی شازەنجان لە قەرەکەچیلی و ڕەچەڵەکە کوردی و تورکمانییە هاوچەرخەکانی دیکەدا ماوەتەوە. میراتی عەنازی لە جوگرافیا و یادەوەریی هۆزی و بەردەوامیی درێژی سیاسیی سنووری کوردیدایە.
ڕیزبەندیی کاتی
نزیکەی 990/991 ز — ئەبوولفەتح محەمەد کوڕی عەناز حەڵوان دەگرێت و وەک هاوپەیمانی بوەیهی بنەماڵەکە دادەمەزرێنێت. 998 — ئەبوولفەتح داقوق لە بەنوو عوقەیل دەگرێت. 1006 — هاوپەیمانیی حەسنەوەیی و مەزیەدی شکست بە ئەبوولفەتح دەهێنێت؛ بۆ بەغدا هەڵدێت و وابەستەبوون بە حەسنەوەیی قبووڵ دەکات. 1010/11 — مەرگی ئەبوولفەتح؛ حوسامەدەولە ئەبوولشەوک لە حەڵوان جێی دەگرێتەوە؛ موهەلهەل حوکمی شارەزوور دەکات و سورخاب I حوکمی بەندەنیجین. 1014 — مەرگی بەدری حەسنەوەیی؛ عەنازییەکان بەشێکی زۆری خاکی حەسنەوەیی دەخەنە ناو خۆیان. نزیکەی 1016 — تاهیر کوڕی هیلال دژ بە ئەبوولشەوک ڕەوانە دەکرێت؛ ئاشتەوایی؛ تاهیر دواتر بە دەستی ئەبوولشەوک دەکوژرێت. 1029 — ئەبوولشەوک شکست بە شەمسەدەولە و یەکەم تاڵانکەرە ئۆغوزەکان دەهێنێت؛ هەمەدان و دینەوەر و ئەسەدئاباد و داقوق دەگرێت. 1030 — داقوق لە بەنوو مەزیەد دەگیرێت. 1038/39 — کرماشان لە فەرمانڕەوا کوردە قوهیدییەکەی دەگیرێت. 1040 — ئەبوولفەتح کوڕی ئەبوولشەوک بە دەستی مامی، موهەلهەل، دەگیرێت. 1045 — تۆغرولبەگ ئیبراهیم ئیناڵ ڕەوانەی خاکی کوردی دەکات؛ پاشەکشەی عەنازی دەست پێ دەکات. 1046 — ئیناڵ حەڵوان دەسووتێنێت؛ ئەبوولشەوک لە سیروان دەمرێت؛ سەعدی کوڕی فارس دەچێتە پاڵ سەلجوقییەکان. 1048/49 — پەتا ئۆغوزەکان ناچار بە کشانەوە دەکات؛ عەنازییەکان لە هەندێک خاکدا وەک فەرمانڕەوای وابەستە بە سەلجوقی دەگەڕێندرێنەوە. نزیکەی 1055 — مەرگی موهەلهەل لە زیندانی سەلجوقییەکاندا. کۆتاییی سەدەی 11 — سورخاب II کوڕی بەدر بە شێوەی ناوخۆیی فەرمانڕەوایی دەکات؛ لە نزیکەی 1107 دەمرێت. سەرەتای سەدەی 12 — ئەبوو مەنسور کوڕی سورخاب لقەکە بەردەوام دەکات. کۆتاییی سەدەی 12 — سورخاب III کوڕی عەناز وەک فەرمانڕەوای لوڕستان دەردەکەوێت؛ بنەماڵەکە لە ناو دیمەنی فراوانترەکەی سیاسیی کورد و لوڕدا هێواش هێواش دەتوێتەوە کە هەزارەسپییەکان دواتر لێیەوە سەر هەڵدەدەن.
فەرمانڕەواکانی بنەماڵەی عەنازی
هەشت فەرمانڕەوای عەنازی یان زیاتر کە بەڵگەیان هەیە، لە ماوەی لانیکەم حەوت نەوەدا مێژووی نزیکەی 130 ساڵەی بنەماڵەکە دەگرنەوە. Kurdish-History.com وتارێکی گشتیی لەبارەی بنەماڵەکە لەخۆ دەگرێت: سەرهەڵدان و کەوتنی بنەماڵەی عەنازی لە مێژووی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، کە تەواوکەری ئەو وتارە گشتییەیە کە ئێستا دەیخوێنیتەوە.
فەرمانڕەوا سەرەکییەکان، بە ڕیزبەندیی کاتی: ئەبوولفەتح محەمەد کوڕی عەناز، دامەزرێنەر (990/991–1010/11)، کە بنکەکەی لە حەڵوان بوو. حوسامەدەولە ئەبوولشەوک فارس کوڕی محەمەد (1011–1046)، کوڕە مەزنە فراوانخوازەکە. موهەلهەل کوڕی محەمەد (1011–نزیکەی 1055)، برای ئەبوولشەوک، کە حوکمی شارەزووری دەکرد. سورخاب I کوڕی محەمەد (1011–1046)، برای ئەبوولشەوک، کە حوکمی بەندەنیجینی دەکرد. سەعدی کوڕی فارس (فەرمانڕەواییی جاروبار لە نزیکەی 1050–1055)، کوڕی ئەبوولشەوک کە چووە پاڵ سەلجوقییەکان. سورخاب II کوڕی بەدر (?–1107)، کە تا کۆتاییی سەدەی یازدەیەم دەسەڵاتی ناوخۆییی عەنازیی ڕاگرت. ئەبوو مەنسور کوڕی سورخاب (1107–?)، بەردەوامکەری سەرەتای سەدەی دوازدەیەم. سورخاب III کوڕی عەناز (کۆتاییی سەدەی دوازدەیەم)، دوا عەنازی کە بەڵگەی هەیە و حوکمی بەشەکانی لوڕستانی دەکرد.
پرسیار و وەڵام: تێگەیشتن لە بنەماڵەی عەنازی
ئایا عەنازییەکان کورد بوون؟ بەڵێ. ئەبوولفەتح محەمەد کوڕی عەناز، دامەزرێنەری بنەماڵەکە، لە هاوپەیمانیی هۆزیی کوردیی شازەنجان هاتبوو. ناسنامەی کوردیی بنەماڵەکە لە سەرچاوە ڕاستەوخۆکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا تۆمار کراوە، ئیبن ئەلئەثیر و تۆمارە مێژووییە فارسییەکان، هەروەها لە نەریتی کوردیزماندا، شەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسی، و لە توێژینەوە زانستییە هاوچەرخەکاندا، لەوانە وتاری کەمال مەزهەر ئەحمەد لە ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا و ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام.
ئایا عەنازییەکان سوننە بوون یان شیعە؟ سوننە. بە پێچەوانەی حەسنەوەییەکانی زاگرۆسی ناوەندی کە شیعەی دوازدە ئیمامی بوون، عەنازییەکان موسڵمانی سوننە بوون. ئەم جیاوازییە بەشێک لە ڕکابەریی نێوان هەردوو بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکەی داڕشت و فرەییی مەزهەبیی فراوانتری قەوارە سیاسییە کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ڕەنگ دەدایەوە؛ بنەماڵەیەکی سوننە لە دیاربەکر، مەروانی؛ بنەماڵەیەکی شیعە لە زاگرۆسی ناوەندی، حەسنەوەیی؛ بنەماڵەیەکی سوننە لە سنووری ئێران و عێراق، عەنازی؛ و بنەماڵەیەکی سوننە لە قەفقاز، شەدادی.
حەڵوان لە کوێ بوو؟ حەڵوان، پایتەختی عەنازی، شارێکی کۆنی سەر ڕێگای خوراسان بوو کە کۆنترۆڵی دەربەندی پەیتاکی دەکرد لە نێوان دەشتە نزمییەکانی میزۆپۆتامیا و تەختاییی ئێراندا. ئەمڕۆ بە شاری سەرپێڵی زەهاو لە پارێزگای کرماشانی ئێران، نزیک سنووری عێراق، دەناسرێتەوە. شارەکەی سەدەکانی ناوەڕاست لە ساڵی 1046 بە دەستی سەلجوقییەکان وێران کرا و بوومەلەرزەی ساڵی 1049 تەواوی کرد؛ سەرپێڵی زەهاوی هاوچەرخ هەرگیز گەشە و ئاوەدانیی حەڵوانی کۆنی بەدەست نەهێنایەوە.
بۆچی ناوی عەنازی وەک «بزنەوانەکان» نووسراوە؟ ئیبن ئەلئەثیر، مێژوونووسە عەرەبەکە، عەنازی لە وشە عەرەبییەکەی عەنز («بزنی مێ»)ەوە هێناوە و ڕای وایە ناوی بنەماڵەکە ئاماژە بە خاوەن بزن یان شوانی بزن دەکرد. شەرەفخانی بەدلیسی، تۆمارنووسە مێژووییە کوردەکە، ئەگەرێکی جیاوازی پێشنیار کرد: بەنوو عەیار («زیرەکەکان»)، کە بە تێپەڕبوونی کات عەرەبی کراوە. هەردوو نەریتەکە پاشخانی هۆزی و ئاژەڵداریی بنەماڵەکە ڕەنگ دەدەنەوە. هۆزی هاوچەرخی کوردی و تورکمانیی قەرەکەچیلی، «بەخێوکەرانی بزنی ڕەش»، هەمان یادەوەریی زمانەوانی لە ناوناسیی هاوچەرخدا دەپارێزێت.
پەیوەندیی عەنازییەکان لەگەڵ حەسنەوەییەکان چۆن بوو؟ ڕکابەر و جێنشین بوون. هەردوو بنەماڵەکە لە ڕێگەی هاوسەرگیری و وابەستەییە هۆزییە هاوبەشەکانەوە پەیوەست بوون، بەڵام بەردەوام بۆ کۆنترۆڵی زاگرۆسی ناوەندی شەڕیان دەکرد. لە ساڵی 1006 هاوپەیمانیی حەسنەوەیی و مەزیەدی شکست بە دامەزرێنەری عەنازی هێنا و ناچاری کرد وابەستەی حەسنەوەیی بێت. دوای مەرگی بەدر کوڕی حەسنەوەیه لە ساڵی 1014 پەیوەندییەکە پێچەوانە بووەوە: عەنازییەکان بەشێکی زۆری خاکە حەسنەوەییەکانیان خستە ناو خۆیان و فەرمانڕەوا عەنازییەکان میراتگرە حەسنەوەییە زیندووەکانیان کوشت یان زیندانی کرد. عەنازییەکان لە کرداردا جێنشینی سیاسیی حەسنەوەییەکان بوون لە زاگرۆسی ڕۆژئاوا.
چی کۆتایی بە بنەماڵەی عەنازی هێنا؟ لەبری هەڵوەشاندنەوەیەکی کارەساتبار، بە هێواشی لاواز بوون. هەڵمەتی سەلجوقیی ساڵانی 1045–46 لە ژێر سەرکردایەتیی ئیبراهیم ئیناڵدا باڵادەستیی خاکی بنەماڵەکەی لە ناو برد، بەڵام خودی بنەماڵەکە وەک تۆڕێکی میرنشینە ناوخۆییە کوردییەکان لە ژێر فەرمانڕەواییی باڵای سەلجوقیدا مایەوە. دوا عەنازی کە بەڵگەی هەیە سورخاب III کوڕی عەنازە، فەرمانڕەوای لوڕستان لە نیوەی دووەمی سەدەی دوازدەیەم. دوای ئەوە، ڕەچەڵەکی بنەماڵەکە لە ناو دیمەنی فراوانترەکەی سیاسیی کورد و لوڕدا دەتوێتەوە، کە هەزارەسپییەکان و بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی دیکەی دواتری سەدەکانی ناوەڕاست لێیەوە سەریان هەڵدا.
بنەماڵەی عەنازی چەندە مایەوە؟ نزیکەی 130 ساڵ، بەپێی ئەو بەروار دیاریکردنەی هەم لە شەرەفنامەی سەدەکانی ناوەڕاست و هەم لە سەرچاوە زانستییە هاوچەرخەکاندا بەکار هاتووە؛ لە نزیکەی 990 تا نزیکەی 1117، یان تەنانەت تا کۆتاییی سەدەی دوازدەیەم، بەپێی ئەوەی بەردەوامیی ناوخۆییی لوڕستان چۆن دەژمێردرێت. بەمە درێژخایەنترین بنەماڵەن لە نێوان چوار بنەماڵە فەرمانڕەوا سەرەکییە کوردییەکەی پشووە کوردییەکەدا؛ تەنها شەدادییەکان زیاتر ماونەتەوە ئەگەر لقی ئانیی شەدادی لە ژێر فەرمانڕەواییی باڵای گورجستاندا بژمێردرێت.
میراتی هاوچەرخی عەنازییەکان چییە؟ میراتی عەنازی لە سێ ئاستدا ماوەتەوە: جوگرافیای سنووری کوردیی ئێران و عێراق، کە ناوەندەکەی شاری هاوچەرخی سەرپێڵی زەهاوە، حەڵوانی سەدەکانی ناوەڕاست؛ ناوی هۆزیی هاوچەرخی قەرەکەچیلی کە ڕەچەڵەکی «بزنەوان»ی شازەنجان و عەنازی دەپارێزێت؛ و بەردەوامیی سیاسی بەرەو لوڕستان، کە عەنازییەکانی کۆتایی بوون بە بەشێک لەو ڕەچەڵەکەی ئەتابەگە هەزارەسپییەکانی لوڕ دواتر لێیەوە سەریان هەڵدەدا. عەنازییەکان وەک بنەماڵەی فەرمانڕەوای کوردی درێژخایەنی زاگرۆسی ڕۆژئاوا گرنگن؛ ئەو بنەماڵەیەی پشووە کوردییەکەی بە قەوارە سیاسییە کوردییەکانی دواتری سەدەکانی ناوەڕاستەوە بەستەوە.
ئەنجام
بنەماڵەی عەنازی ڕاکەری دوورمەودای پشووە کوردییەکە بوو. ئەبوولفەتح محەمەد کوڕی عەناز لە نزیکەی ساڵی 990 لە حەڵوان دامەزراندی؛ دوای ساڵی 1014 لە سەردەمی کوڕەکەی، حوسامەدەولە ئەبوولشەوک، بەرەو زاگرۆسی ناوەندی فراوان بوو؛ ئیبراهیم ئیناڵی سەلجوقی لە ساڵانی 1045–46 وێرانی کرد؛ بە شێوەی پارچەپارچە لە ماوەی لانیکەم حەوت نەوەدا مایەوە تا دەردەکەوتنی سورخاب III لە لوڕستانی کۆتاییی سەدەی دوازدەیەم. بەنوو عەناز لە هەر بنەماڵەیەکی سەرەکیی دیکەی فەرمانڕەوای کوردی سەردەمەکە زیاتر مایەوە، جگە لە شەدادییەکان؛ ئەوانیش تەنها بەوەی لە ئانی بوون بە فەرمانڕەوای وابەستە بە گورجستان.
بنەماڵەی فەرمانڕەوای کوردی سنووری زاگرۆسی ڕۆژئاوا بوون؛ ناوچە دژوارە سنوورییەکەی ئێران و عێراق کە لە سەردەمی ئەوانەوە تا ئەمڕۆ لە زمان و ناسنامەدا هەر کوردی ماوەتەوە. لە ناوچەیەکدا سوننە بوون کە حەسنەوەییە شیعەکان پێش ئەوان حوکمیان کردبوو. بە شێوەیەک هۆزی بوون کە مەروانییە شارنشینەکانی دیاربەکر وا نەبوون. فیدراڵ و مشتومڕکەر و لە ناوخۆدا ناکۆک و بە قووڵی ناوخۆیی بوون؛ بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوا کە هێزەکەی لە هاوپەیمانیی هۆزیی شازەنجان و جوگرافیای شاخاوییەکەیەوە وەردەگرت و بە قبووڵکردنی فەرمانڕەواییی باڵای دەرەکی و پاراستنی دەسەڵاتی کوردی لەسەر زەوی مایەوە.
لە ڕەوتە درێژەکەی مێژووی کورددا، عەنازییەکان نوێنەرایەتیی شتێکی تایبەت دەکەن: بەردەوامیی دەسەڵاتی سیاسیی هۆزیی کورد لە چیاکانی زاگرۆس، کە بۆ زیاتر لە سەدەیەک لە بەرامبەر فشاری بوەیهی و سەلجوقی و ئۆغوزدا ڕاگیرا و پشووە کوردییەکەی بە سەرهەڵدانی قەوارە سیاسییە کوردییەکانی دواتری سەدەکانی ناوەڕاست لە لوڕستان و موکریان و ئەردەڵانەوە بەستەوە. «بزنەوانە» عەنازییەکانی حەڵوان بیرمان دەخەنەوە کە مێژووی کورد لەوە کۆنتر و قووڵتر و بەردەوامترە کە نەخشە سیاسییەکانی هەر سەدەیەکی تاک پێشانی دەدەن.
سەرچاوە و بەرهەمە زانستییەکان
سەرچاوە ڕاستەوخۆکان: Ibn al-Athir, al-Kamil fi'l-Tarikh؛ Hamdallah Mustawfi, Tarikh-i Guzida؛ Sharafkhan Bidlisi, Sharafnama (سەدەی 16، بەرهەمە بنەڕەتییەکەی مێژووی بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکان بە زمانی کوردی)؛ زانیارییەکانی عەنازی لە ئاماژە پەرتەوازەکانی تۆمارە مێژووییە عەرەبی و فارسییەکانی سەدەکانی یازدەیەم و دوازدەیەمدا پارێزراون.
سەرچاوە زانستییە سەرەکییەکان: Kamal Mazhar Ahmad, "Annazids," Encyclopædia Iranica (1985)؛ "Annazid dynasty," Encyclopædia Britannica؛ C. E. Bosworth, "Annazids," Encyclopædia of Islam (چاپی 2)؛ Kurt Franz، توێژینەوە زانستییە هاوچەرخەکانی لەبارەی بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست؛ بەرهەمە بنەڕەتییەکانی سەرچاوەی زانیاریی مێژووی ئێران لە سەدەکانی ناوەڕاست (Cambridge History of Iran, Cambridge History of Islam) و مێژووی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا.
بەستەرە پەیوەندیدارەکانی Kurdish-History.com: وتارە گشتییەکە بەستەر دەدات بۆ سەرهەڵدان و کەوتنی بنەماڵەی عەنازی و وتارە گشتییە هاوسەردەمەکانی پشووە کوردییەکە: حەسنەوەیی و مەروانی و شەدادی.