بنەماڵەی عەنازی، کە بە بەنوو عەناز یان عەیارییەکانیش ناسراوە، ڕۆڵێکی گرنگی لە مێژووی گەلی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا هەبوو. ئەم بنەماڵە موسڵمانە سوننییە لە ماوەیەکی نزیکەی 130 ساڵدا، لە دەوروبەری ساڵی 990ەوە تا کۆتاییی سەدەی 12ەم، دەسەڵاتی بەسەر خاکێکدا هەبوو کە سنوورەکانی دەگۆڕان و بە درێژاییی سنووری ئێستای ئێران و عێراق هەڵکەوتبوو. چیرۆکەکەیان چیرۆکی ڕکابەریی توند و هاوپەیمانیی ستراتیژی و دەسەڵاتی گۆڕاوە کە لە سەردەمێکی پڕ ئاژاوەدا دیمەنی سیاسیی ناوچەکەیان داڕشت.
!دیمەنێک لە ئاستی چاوەوە بۆ کەلاوەکانی قەڵا کۆنەکە لە ناوچەی کرماشان
بنەچە و ناوی عەنازییەکان
ناوی «عەنازی» مشتومڕی لە نێوان مێژوونووساندا دروست کردووە. بەپێی مێژوونووسی سەدەکانی ناوەڕاست عەلی ئیبن ئەلئەسیر، ناوەکە لە وشە عەرەبییەکەی عەنزەوە هاتووە، بە واتای «بزنی مێ»، کە لەوانەیە ئاماژە بە پەیوەندییەک بە شوانی یان بازرگانیی بزنەوە بکات. بەڵام مێژوونووسە کوردەکانی وەک شەرەفخانی بەدلیسی و حەمدوڵڵا موستەوفی پێیان وایە ناوی «بەنوو عەیار» وردترە. وشە عەرەبییەکەی عەیار واتە «ژیر» یان «زیرەک»، و نازناوێکە کە لە نێو خێزانە کورد و فارسەکاندا بە فراوانی بەکاردەهات. جێی سەرنجە کە نە عەنز و نە عەناز لە فەرهەنگە کوردییەکاندا دەردەکەون؛ ئەمەش پشتگیری لە لێکدانەوەی دووەم دەکات.
ئەم مشتومڕە ڕیشەناسییە ژینگە کولتووری و زمانییە ئاڵۆزەکە دەردەخات کە عەنازییەکان تێیدا سەریان هەڵدا؛ نەریتە کوردییەکانی لەگەڵ کاریگەرییە فراوانترە ئیسلامی و فارسییەکان تێکەڵ دەکرد.
جوگرافیا و گرنگیی ستراتیژی
عەنازییەکان دەسەڵاتیان بەسەر شار و ناوچە سەرەکییەکاندا هەبوو کە بۆ بازرگانی و هێزی سەربازی زۆر گرنگ بوون. خاکەکەیان ئەمانەی دەگرتەوە:
کرماشان
حوڵوان
دینەوەر
شارەزوور
داقووق
دەسکەرە
مەندەلی
نوعمانیە
ئەم ناوچانە بە درێژاییی سنووری ئێران و عێراقی ئێستا هەڵکەوتوون، لە شوێنی یەکگەیشتنی کولتوور و ئیمپراتۆرییەکاندا. دەسەڵات بەسەر ئەم ناوچانەدا ڕێگەی بە عەنازییەکان دەدا کاریگەری لەسەر ڕێگا بازرگانییەکان هەبێت و ناوچەیەکی حائلی نێوان هێزە گەورەترەکانی وەک بوەیهییەکان و سەلجوقییەکان بپارێزن.
دامەزراندنی بنەماڵەکە
ئەبولفەتح محەممەد کوڕی عەناز لە دەوروبەری ساڵی 990دا بنەماڵەکەی دامەزراند. لە حوڵوانەوە فەرمانڕەوایی دەکرد و بە ئەگەری زۆر لەژێر دەسەڵاتی بەهائوددەولەدا پەیوەندیی بە کارگێڕیی بنەماڵەی بوەیهییەوە هەبووبێت. لە سەرەتای فەرمانڕەواییەکەیدا، ئەبولفەتح هەڵمەتی سەربازیی دژ بە هۆز و بنەماڵە دراوسێکان ئەنجام دا، لەوانە بەنوو عوقەیل و بەنوو مەزیەد. بۆ ماوەیەکی کورت داقووقی گرت و لە دەوروبەری خانەقین شەڕی کرد و دەسەڵاتی خۆی لە ناوچەکەدا سەپاند.
لە ساڵی 1006دا، حەسنەوەیهییەکان بە سەرکردایەتیی بەدر کوڕی حەسنەوەیه و ئەبولحەسەن عەلی کوڕی مەزیەد، بە 10,000 سەرباز هێرشێکی گەورەیان بۆ سەر عەنازییەکان دەست پێ کرد. ئەمە ئەبولفەتحی ناچار کرد لەلای بوەیهییەکان لە بەغدا پەنا بگرێت. پەیماننامەیەک لە هەمان ساڵدا ئەبولفەتحی کرد بە فەرمانڕەوایەکی تابعی حەسنەوەیهییەکان؛ ئەمەش سەرەتای ڕکابەرییەکی توند بوو لە نێوان ئەو دوو بنەماڵە کوردییەدا.
لووتکەی دەسەڵاتی عەنازییەکان
کوڕەکەی ئەبولفەتح، حوساموددەولە ئەبولشەوک، تا دەوروبەری ساڵی 1046 فەرمانڕەوایی کرد. فەرمانڕەواییەکەی بە ململانێ ناوخۆیی و هەڕەشەی دەرەکی دیار بوو، بەڵام هەوڵی چەسپاندنی دەسەڵاتیشی تێدا بوو. عەنازییەکان بە زۆری پشتیان بە کوردە شادەنجانییەکان دەبەست؛ گرووپێکی هۆزی کە پشتیوانیی سەربازیی دەکردن و یارمەتیی پاراستنی دەسەڵاتیان بەسەر خاکەکانیاندا دەدا.
لەم سەردەمەدا، عەنازییەکان مامەڵەیان لەگەڵ پەیوەندییە ئاڵۆزەکانی هێزە دراوسێکاندا دەکرد. لە هاوپەیمانی و ململانێکاندا هاوسەنگییان لە نێوان بوەیهییەکان و سەلجوقییەکان و بنەماڵە کوردییەکانی تر ڕادەگرت. ڕەواییی دەسەڵاتیان بەشێکی لە پەیوەندییان بە بەهائوددەولەوە سەرچاوەی دەگرت؛ ئەمەش یارمەتییان دەدا سەرەڕای گۆڕانی دیمەنی سیاسی، ئاستێک لە خۆبەڕێوەبردن بپارێزن.
داکشان و میرات
بە درێژاییی چەند نەوەیەک، دەسەڵاتی عەنازییەکان بەهۆی ناکۆکیی ناوخۆیی و فشارە دەرەکییەکان لاواز بوو. سەرەڕای ئەم داکشانە، بنەماڵەکە بە تەواوی ون نەبوو. لە کۆتاییی سەدەی 12ەمدا، سوڕخابی III کوڕی عەناز لە لورستان فەرمانڕەوایی دەکرد؛ ئەمەش نیشان دەدات کە خێزانەکە هێشتا هەندێک کاریگەریی ناوچەییی پاراستبوو.
میراتی عەنازییەکان لە ڕۆڵیاندا بەرجەستە دەبێت وەک یەکێک لە بنەماڵە کوردییە سەرەتاییەکان کە سیاسەتی سەدەکانی ناوەڕاستیان لە ناوچە سنوورییەکانی ئێران و عێراقدا داڕشت. چیرۆکەکەیان ئەو تەحەددایانە ڕوون دەکاتەوە کە فەرمانڕەوا کوردەکان لە پاراستنی خۆبەڕێوەبردن لە نێوان ئیمپراتۆرییە گەورەترەکان و بنەماڵە ڕکابەرەکاندا ڕووبەڕوویان دەبوونەوە.
خاڵە سەرەکییەکان لە مێژووی بنەماڵەی عەنازی
عەنازییەکان دەسەڵاتیان بەسەر ناوچەیەکی سنووریی گرنگ لە ڕووی ستراتیژییەوە هەبوو و کاریگەرییان لەسەر بازرگانی و کاروباری سەربازی هەبوو.
ناوەکەیان تێکەڵبوونی کولتووریی نەریتە کوردی و عەرەبی و فارسییەکان دەردەخات.
دەسەڵاتی بنەماڵەکە پەیوەندییەکی نزیکی بە هاوپەیمانی لەگەڵ ئیمپراتۆرییە گەورەترەکانی وەک بوەیهییەکانەوە هەبوو.
ڕکابەری لەگەڵ بنەماڵە کوردە دراوسێکان، بە تایبەتی حەسنەوەیهییەکان، چارەنووسی سیاسییان داڕشت.
سەرەڕای داکشان، عەنازییەکان شوێنەوارێکی بەردەوامیان لە مێژووی کورد و جووڵەکانی ناوچەکەدا بەجێ هێشت.
مێژووی بنەماڵەی عەنازی تێگەیشتنێکی بەنرخ لە ئاڵۆزییەکانی فەرمانڕەواییی کوردی لە سەدەکانی ناوەڕاست و ململانێ ژیۆسیاسییە فراوانترەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەو سەردەمەدا پێشکەش دەکات. تێگەیشتن لە سەرهەڵدان و ڕووخانیان یارمەتیی ڕوونکردنەوەی تەحەددا بەردەوامەکان و خۆڕاگریی پێکهاتە سیاسییە کوردییەکان دەدات.