پێشەکی

لە ناوەڕاستی سەدەی دەیەمەوە تا کۆتاییی سەدەی یازدەیەم، بنەماڵەیەکی کوردبوو بە ڕەچەڵەکی تێکەڵی عەرەبی و ئێرانی، لە پایتەختەکەی لە تەبرێزەوە حوکمی ناوچەی ئازەربایجانی ئێرانی دەکرد. ڕەوادییەکان، کە لە تۆمارە مێژووییە کوردییەکاندا بە ڕەوەدی و ڕەڤادی و ڕەوەندیش دەنووسرێن، میرە کوردەکانی تەبرێز و مەراگە و ئەردەبیل و قەڵاکانی چیای سەهەند بوون. لە یەکێک لە کاریگەرترین سەدەکانی مێژووی ئێراندا حوکمی ئازەربایجانیان کرد؛ ئەو سەردەمەی تورکمانە ئۆغوزەکان یەکەم جار چوونە ناو ئێران، ئیمپراتۆریای سەلجوقی لەدایک بوو و پەیوەندییە هۆزییە هەزبانییە کوردییەکان، کە دواتر سەلاحەدین و ئیمپراتۆریای ئەیووبییان لێ سەر هەڵدەدا، یەکەم جار لە سنووری دیجلەی سەروو شێوەیان وەرگرت.

بەناوبانگترین فەرمانڕەوای بنەماڵەکە، ئەبوو مەنسور وەهسوودان کوڕی مەملان، کە لە ساڵانی 1019–1054 حوکمی کرد، یەکێکە لە میرە کوردەکانی سەدەکانی ناوەڕاست کە زانیاریی مێژووییی زۆر باش لەبارەیانەوە تۆمار کراوە؛ بابەتی شەست قەسیدەی ستایشئامێزی ماوەی شاعیرە مەزنە فارسییە ئێرانییەکە، قەتران تەبرێزی، و میوانداری یەکەم تورکمانە ئۆغوزەکان بوو کە گەیشتنە ڕۆژئاوای ئێران، هەروەها ئەو میرە بوو کە شارەکەی لە بوومەلەرزە کارەساتبارەکەی تەبرێز لە ساڵانی 1042–43 وێران بوو. دوای ئەوەی سوڵتانی سەلجوقی، توغرول بەگ، میرنشینەکەی لە ساڵی 1054 داگیر کرد و ئەلپ ئەرسلان لە ساڵی 1071 بە فەرمی بنەماڵەکەی لە دەسەڵات دوور خستەوە، ڕەچەڵەکی ڕەوادی بۆ سەدەیەک و نیوی دیکە لە ڕێگەی لقی مەراگەوە بەردەوام بوو؛ ئەتابەگە ئەحمەدیلییەکان، کە لەگەڵ خاچپەرەستان شەڕیان کرد، لە ژێر فەرمانڕەواییی باڵای سەلجوقیدا حوکمی باکووری ڕۆژئاوای ئێرانیان کرد و تا هێرشی مەغۆلیی ساڵی 1227 مانەوە.

ڕەوادییەکان، لەگەڵ شەدادییەکانی قەفقاز و مەروانییەکانی دیاربەکر و حەسنەوەییەکانی زاگرۆسی ناوەندی و عەنازییەکانی حوڵوان و ئەیووبییەکانی میسر و سووریا، ئەو کۆمەڵە بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەی سەدەکانی ناوەڕاست پێک دەهێنن کە مێژوونووسان ناوی پشووە کوردییەکەی لێ دەنێن. ڕەوادییەکان لقی ئازەربایجانیی ئەو کۆمەڵەیەن؛ ئەو بنەماڵەیەی لە سەدەکانی دەیەم و یازدەیەمدا تەبرێزی کرد بە پایتەختێکی ژێر فەرمانڕەواییی کورد و ئازەربایجانی ئێرانی کرد بە ناوچەیەکی ناوەندیی دەسەڵاتی سیاسیی کوردی.

ڕەچەڵەک: لە ڕەوادییە عەرەبەکانەوە بۆ ڕەوادییە کوردبووەکان

چیرۆکی ڕەچەڵەکی ڕەوادی لە مێژووی کوردی سەدەکانی ناوەڕاستدا نائاساییە: بنەماڵەکە ڕەچەڵەکی بۆ بنەماڵەیەکی بە ڕەچەڵەک عەرەب دەگەڕێتەوە کە لە ماوەی دوو سەدەدا لە جیهانی هۆزیی کوردیی ئازەربایجاندا تێکەڵ بوو. تۆماری مێژووییی ڕاستگۆیانە داوا دەکات دان بە هەردوو نیوەی چیرۆکەکەدا بنێین.

قۆناغی عەرەبی. سەرەتاییترین ڕەوادییەکان بنەماڵەیەک بوون لە هاوپەیمانیی هۆزیی عەرەبیی ئەزدی کە لە نزیکەی ساڵی 758ی زایینی لە سەردەمی عەباسیدا گەیشتنە ناوچەی تەبرێز. سەرکردە هۆزییەکەیان، ڕەواد کوڕی موسەننا ئەلئەزدی، لە نزیکەی ساڵی 815 وەک والیی عەباسیی تەبرێز خزمەتی کرد و نەوەکانی بۆ سەدەیەک و نیوی دواتر وەک کەسایەتییە ناوخۆییە دیارە عەرەبەکان لە باکووری ڕۆژئاوای ئازەربایجان بەردەوام بوون. لەم ماوەیەدا ڕەوادییەکان بە بێ هیچ ناڕوونییەک بنەماڵەیەکی عەرەب بوون لە خزمەتی عەرەبیی خەلافەتی عەباسیدا.

بەکوردبوون. لە ناوەڕاستی سەدەی نۆیەمەوە تا ناوەڕاستی سەدەی دەیەم، تۆماری مێژووییی ڕەوادییەکان لە کرداردا ون دەبێت. کاتێک بنەماڵەکە لە کۆتاییی سەدەی دەیەمدا دووبارە دەردەکەوێتەوە، گۆڕاوە. ئێستا نەوەکان ناوی کەسیی کوردی بەکار دەهێنن؛ مەملان بۆ محەمەد و ئەحمەدیل بۆ ئەحمەد، و لە سەرچاوە عەرەبی و فارسییەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا وەک فەرمانڕەوای کورد و سەرکردەی هێزە هۆزییە کوردەکان وەسف دەکرێن. میکانیزمەکە لە سەرچاوەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا بە باشی بەڵگەدارە: هاوسەرگیری لەگەڵ هاوپەیمانیی هۆزیی کوردیی هەزبانی کە دەسەڵاتی بەسەر ناوچەی دەوروبەری تەبرێز و مەراگەدا هەبوو. لە سەردەمی دامەزرێنەری بنەماڵەکە، محەمەد کوڕی حوسێن ئەلڕەوادی، کە لە دەیەکانی 940ەکان و 950ەکاندا چاڵاک بوو، ڕەوادییەکان لە ڕووی کردارەوە بنەماڵەیەکی هۆزیی کورد بوون، تەنانەت ئەگەر شاعیری دەرباری تەبرێز، قەتران تەبرێزی، کە لە دەیان قەسیدەی ماوەدا ستایشی کردبوون، هێشتا دەیتوانی ڕەچەڵەکی عەرەبییان بهێنێتەوە یاد و خودی وەهسوودانی فەرمانڕەوای ڕەوادی دانی بە ڕەچەڵەکە تێکەڵە عەرەبی و ئێرانییەکەیدا نابوو.

ناسنامەی کوردی. یەکدەنگیی زانستیی سەدەکانی ناوەڕاست و سەردەمی نوێ ڕەوادییەکانی دواتر، بنەماڵەکە لە محەمەد کوڕی حوسێن ئەلڕەوادییەوە بەدواوە، بە بنەماڵەیەکی کورد دەزانێت. ئیبن خەلیکان و ئیبن ئەلئەثیر و شەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسی و ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام، بە نووسینی سی. ئی. بۆسوەرث، و ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا و مێژووی ئێرانی کەمبریج و مێژووە بنەڕەتییەکەی هیۆ کەنەدی بۆ بنەماڵە فەرمانڕەواکانی سەرەتای ئیسلام، هەموویان ڕەوادییەکانی پشووە کوردییەکە وەک بنەماڵەیەکی کورد وەسف دەکەن. ڕوونترین دەربڕین لە خودی بنەماڵەکەوە دێت: میری ڕەوادی، ئەحمەدیل کوڕی ئیبراهیم، کە لە ساڵی 1110 دژ بە خاچپەرەستان شەڕی کرد و لە ساڵی 1117 بە دەستی حەشاشینە ئیسماعیلییەکان تیرۆر کرا، ناوی خۆی بە ئەحمەدیل کوڕی ئیبراهیم کوڕی وەهسوودان ئەلڕەوادی ئەلکوردی واژۆ دەکرد؛ «ئەحمەدیل کوڕی ئیبراهیم کوڕی وەهسوودان، ڕەوادییەکە، کوردەکە».

ئەمە شێوە مێژووییەکەیە: بنەماڵەیەکی بەشێکی عەرەبی و بەشێکی ئێرانی، کە لە ڕێگەی هاوسەرگیریی هۆزی و ناساندنی خۆیەوە کورد بوو. بەپێی پێوەرەکانی ناسنامەی بنەماڵە فەرمانڕەوا ئیسلامییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست، کە ڕەچەڵەک لە هێڵی باوکانەوە دەهات بەڵام وابەستەییی کولتووری هۆزی و سیاسی بوو، ڕەوادییەکانی سەدەکانی دەیەم و یازدەیەم بەشێکن لە مێژووی کورد.

دامەزرێنەر: محەمەد کوڕی حوسێن ئەلڕەوادی (نزیکەی دەیەی 940ەکان–نزیکەی 953)

قۆناغی کوردبووی بنەماڵەکە بە محەمەد کوڕی حوسێن ئەلڕەوادی دەست پێ دەکات؛ مێژوونووسی سەردەمی عوسمانی، مونەجیم باشی، بە سوودوەرگرتن لە تەریخ ئەلباب وەلئەبوابەکەی سەدەی دوازدەیەم کە ئێستا ون بووە، ئەوی بە یەکەم فەرمانڕەوای بنەماڵە کوردبووەکە داناوە. مونەجیم باشی وەک «فەرمانڕەوای هەندێک ناوچەی ئەرمەنستان» وەسفی دەکات، کە ئەوە دەگەیەنێت دەسەڵاتی ڕەوادی لەم قۆناغە هەرە سەرەتاییەدا لەگەڵ بڵاوبوونەوەی بۆ ناوچەکانی پشتەوەی تەبرێز لە باکوور، بەرەو ڕۆژئاوا بۆ سنووری ئەرمەنییش درێژ بووبووەوە.

محەمەد کوڕی حوسێن لە دەیەی 940ەکان و سەرەتای دەیەی 950ەکاندا حوکمی کرد. ڕیزبەندیی کاتەکان ناڕوونە؛ بەپێی مونەجیم باشی، لە کاتێکدا لە نێوان 342/953 و 345/956 مردووە. تا کاتی مەرگی، کوڕەکەی حوسێن کوڕی محەمەد دەسەڵاتی ئەوی بە میرات وەرگرتبوو و بنەماڵەکە بە پتەوی وەک بنەماڵەی فەرمانڕەوای هۆزیی کوردیی ناوچەی تەبرێز چەسپابوو. میرنشینی ڕەوادیی ئازەربایجان دەستی پێ کردبوو.

چەسپاندنی سەرەتایی: حوسێن I و مەملان I و حوسێن II (955–1019)

حوسێن کوڕی محەمەد، فەرمانڕەوای دووەمی بنەماڵەکە کە لە داڕشتنەوە نوێیەکانی مێژوودا زۆرجار حوسێن Iی پێ دەوترێت، لە ساڵی 956 تەبرێزی گرت و لە نزیکەی ساڵی 961 شاری کرد بە پایتەختەکەی. هەڵبژاردنەکە ستراتیژی بوو: تەبرێز پێشتر گرنگترین ناوەندی شارنشینیی ئازەربایجانی ئێران بوو، خاڵی یەکگەیشتنی ڕێگا بازرگانییەکانی ئەنادۆڵ و قەفقاز و تەختاییی ئێران. لە سەردەمی حوسێن Iدا ڕەوادییەکان دەسەڵاتی خۆیان بەسەر تەبرێز و مەراگە و ناوچە شاخاوییەکانی دەوروبەری سەهەنددا چەسپاند.

لە نزیکەی ساڵی 988 کوڕەکەی حوسێن I جێنشینی بوو، کە زیاتر بە ناوە کوردییەکەی، مەملان، ناسراوە؛ شێوە کوردبووەکەی ناوی محەمەد. ئەم مەملان Iە تا نزیکەی ساڵی 1000 حوکمی کرد. لە هەندێک سەرچاوەدا بە ئەبوولهەیجاش تۆمار کراوە؛ کونیەیەک کە لە نەوەکانی دواتری بنەماڵەکەدا دووبارە دەبووەوە. لە سەردەمی مەملان Iدا گرنگترین دەستکەوتی بنەماڵەکە داگیرکردنی خاکەکانی فەرمانڕەوای موسافیری، ئیبراهیم I کوڕی مەروەزبان، بوو لە ساڵی 979؛ هەڵمەتێک کە هەموو ئازەربایجانی خستە ژێر دەسەڵاتی ڕەوادی و ڕکابەرە سەرەکییە ناوچەییەکەی بنەماڵەکەی لا برد، موسافیرییە دەیلەمییە ئێرانییەکانی تارۆم.

لە نزیکەی ساڵی 1000، ئەبوو نەسر حوسێن II جێنشینی مەملان I بوو و بۆ نزیکەی دوو دەیە حوکمی کرد. لە سەرچاوەکاندا بەڵگەی زۆر لەبارەی فەرمانڕەواییی حوسێن IIەوە نییە؛ زۆربەی ئەوەی دەیزانین لە ئاماژە ڕەچەڵەکییەکانی دواترەوە دێت، بەڵام لە ناو سیاسەتە ناسەقامگیرەکانی سەرەتای سەدەی یازدەیەمدا خاکی ڕەوادییەکانی یەکگرتوو ڕاگرت. لەو کاتەدا دەسەڵاتی بوێهی لە ڕۆژئاوای ئێران هەڵدەوەشایەوە، بنەماڵەی مەروانی لە دیاربەکر لە سەردەمی نەسرەدەولەدا لە لوتکەی شکۆی خۆیدا بوو و پێشڕەوە هەرە سەرەتاییەکانی تورکمانی ئۆغوز لە سنوورە ڕۆژهەڵاتییەکانی ئێراندا دەستیان بە دەرکەوتن دەکرد. حوسێن II لە ساڵی 1019 مرد. کوڕەکەی، وەهسوودان، تەختی بە میرات وەرگرت، لەگەڵ سەردەمە زێڕینەکەی بنەماڵەکە.

سەردەمی زێڕین: وەهسوودان کوڕی مەملان (1019–1054)

ئەبوو مەنسور وەهسوودان کوڕی مەملان ئەو فەرمانڕەوا ڕەوادییەیە کە بەڵگەی مێژووییی هەرە زۆری لەبارەوە هەیە و بەناوبانگترینیانە. فەرمانڕەواییی سی و پێنج ساڵەکەی، لە ساڵی 1019ەوە تا داگیرکردنی سەلجوقیی ساڵی 1054، لوتکەی فراوانیی خاکی بنەماڵەکە و لووتکە کولتوورییەکەی و کارەساتە مەزنە شارنشینییەکەی و ئەو گۆڕانە سیاسییانە دەگرێتەوە کە دەبوو بنەماڵەکە ببەنە کۆتایی. تۆماری مێژووییی وەهسوودان بە شێوەیەکی نائاسایی دەوڵەمەندە، چونکە شاعیرە مەزنە فارسییە ئێرانییەکە، قەتران تەبرێزی، شەست قەسیدەی ستایشئامێزی بۆ نووسی؛ شیعرە پارێزراوە دەستنووسەکان کە مێژوونووسە ئێرانییە هاوچەرخەکە، ئەحمەد کەسرەوی، بەکاری هێنان بۆ داڕشتنەوەی گێڕانەوەی سیاسیی فەرمانڕەواییی ئەو. میراتی ئەبوو مەنسور وەهسوودان و شوێنی ناشتنی ئیمامزادە چەهارمەنار لە تەبرێز هێشتا بوونی ڕەوادی لە یادەوەریی هاوچەرخی شارەکەدا دەچەسپێنێت.

کۆنترۆڵی خاک. لە سەردەمی وەهسووداندا میرنشینی ڕەوادی گەیشتە فراوانترین سنووری خۆی. کۆنترۆڵی تەبرێز، پایتەختەکە، و مەراگە، شاری دووەم لە ناوچە شاخاوییەکانی سەهەند، و ئەردەبیلی دەکرد، کە کوڕەکەی مەملان II قەڵایەکی تێدا بنیاتی نا، هەروەها قەڵاکانی زنجیرەچیای سەهەند. دەسەڵاتی خۆی بەسەر فەرمانڕەوای موغان، سپاهبۆد، لە نزمەدەشتەکانی دەریای قەزوین بڵاو کردەوە، کە ناچار کرا ملکەچی هەڵمەتێکی ڕەوادی بێت. لە ڕۆژئاوا، لە بەشگەلێکی ئەرمەنستان و دەوروبەری دەریاچەی وان دان بە دەسەڵاتی ڕەوادییەکاندا دەندرا؛ لە باشوور، هاوسنووری خاکە حەسنەوەییەکان بوون لە دەوروبەری هەمەدان؛ لە باکوور، سنوورێکی هاوبەشیان لەگەڵ میرە شەدادییەکانی گەنچە و دوین هەبوو.

پەنابەرە ئۆغوزەکان. لە ساڵی 1028 شۆڕشێکی مەزنی تورکمانی ئۆغوز دژ بە سوڵتان مەحموودی غەزنەوی لە خوراسان، نزیکەی دوو هەزار بنەماڵەی ئۆغوزی بەرەو ڕۆژئاوا هەڵهێنا. وەهسوودان پێشوازیی لێ کردن، زەویی پێیان بەخشی و ئەوانی کرد بە وابەستەکانی خۆی؛ بڕیارێک بە هەژماری سیاسی کە ئامانجی سوودوەرگرتن بوو لە سوارەی ئۆغوز دژ بە دوژمنە ناوخۆییەکانی وەهسوودان و ئیمپراتۆریای بیزەنتی لە ئەوبەری سنووری ڕۆژئاوا. بەپێی ئیبن ئەلئەثیر، وەهسوودان تەنانەت هاوپەیمانییەکی هاوسەرگیریی لەگەڵ سەرکردایەتیی ئەم گرووپە یەکەمەی ئۆغوزدا پێک هێنا. بڕیاری پێشوازیکردن لە پەنابەرە تورکەکان لە ڕووی ستراتیژییەوە عەقڵانی بوو؛ لە درێژخایەنیشدا بۆ بنەماڵەکە کوشندە دەردەچوو.

لە ساڵی 1029 وەهسوودان یارمەتیی هاوپەیمانە هۆزییە کوردە هەزبانییەکانی لە مەراگە دا بۆ شکستپێهێنانی هێزێکی جیاوازی هێرشبەری ئۆغوز. لە ساڵانی 1037–38 شەپۆلێکی دووەمی ئۆغوز گەیشت؛ دوای تاڵانکردنی مەراگە، وەهسوودان ناکۆکییەکانی لەگەڵ ئەبوولهەیجا، کوڕی برا یان خوشکی و میری بەرکاری لە کەناری دەریاچەی وان، خستە لاوە بۆ ئەنجامدانی هێرشێکی پێچەوانەی هاوبەشی کوردی و تورکەکانی بەرەو باشوور بۆ ڕەی و ئیسفەهان و هەمەدان دەرکرد. گرووپێکی ماوە لە ورمێ نیشتەجێ بوو. وەڵامی ڕەوادی لە کورتخایەندا کاریگەر بوو، بەڵام ئۆغوزەکان پێشڕەوی ئەو کۆچە سەلجوقییە بوون کە بە زوویی بەسەر ئێراندا زاڵ دەبوو.

سیاسەتی بنەماڵە و سنووری بیزەنتی. بنەماڵەی ڕەوادی هەمیشە یەکگرتوو نەبوو. پەیوەندیی وەهسوودان لەگەڵ ئەبوولهەیجا کوڕی ڕەبیبەدەولە، کوڕی برا یان خوشکی و میری بەرکاری، خراپ بوو و لە ساڵی 1033، بەپێی ئەوەی ڕاگەیەنراوە، ئیمپراتۆریای بیزەنتی هان دا بەرکاری لە کوڕی برا یان خوشکی بگرێت. خەلیفەی عەباسی، ئەلقائیم، دەستوەردانی کرد بۆ ناوبژیوانیی بەرەیەکی یەکگرتووی ڕەوادی، بەڵام بەرکاری هەر بیزەنتی مایەوە. ڕووداوەکە سیاسەتە سنوورییە ئاڵۆزەکانی پشووە کوردییەکە ڕەنگ دەداتەوە: میرە کوردەکان دژ بە یەکتر مانۆڕیان دەکرد و لە هەمان کاتدا بەرەنگاریی فشارە دەرەکییە بیزەنتی و تورکییەکان بوونەوە.

پشتیوانیی کولتووری. دەرباری وەهسوودان لە تەبرێز ناوەندێکی سەرەکیی شیعر و زانستی بە زمانی فارسی بوو. قەتران تەبرێزی، کە لە نزیکەی ساڵی 1072 مرد، یەکێک لە شاعیرە دامەزرێنەرە فارسییەکانی ئازەربایجانی ئێران، وەک شاعیری دەرباری وەهسوودان خزمەتی کرد و ئەو شەست قەسیدە ماوەیەی بەرهەم هێنا کە فەرمانڕەواییەکە تۆمار دەکەن. گەشتیارە فارسەکە، ناسر خوسرەو، چەند ساڵێک دوای بوومەلەرزە مەزنەکەی ساڵانی 1042–43 بە تەبرێزدا تێپەڕی و گێڕانەوەیەکی ستایشکەرانەی لەبارەی گەشەی شارەکەوە تۆمار کرد. دەرباری ڕەوادی بە شێوەیەک پشتیوانیی لە ئەدەبی بە زمانی فارسی کرد کە پێشئاماژەیەک بوو بۆ گەشە کولتوورییە مەزنە فارسی و ئازەربایجانییەکەی کۆتاییی سەدەکانی ناوەڕاست؛ نیزامیی گەنچە و خاقانی و ژینگە ئەدەبییەکەی تەبرێز لە سەردەمی سەفەوی.

بوومەلەرزەی تەبرێزی ساڵانی 1042–43

بەناوبانگترین ڕووداوی تاکی فەرمانڕەواییی وەهسوودان کارەساتێکی سروشتی بوو. لە شەوی 28ی ڕەبیعی دووەمی 434، کە لە ڕۆژژمێری یولیانیدا بەرامبەرە بە 12ی کانوونی یەکەمی 1042، بوومەلەرزەیەکی مەزن تەبرێزی گرت. لەرزەکە زۆربەی شارەکەی وێران کرد: دیوار و خانوو و بازاڕ و بەشە مەزنەکانی کۆشکی ڕەوادی ڕووخان. بەپێی ئیبن ئەلئەثیر، پەنجا هەزار کەس مردن؛ بەپێی ناسر خوسرەو، کە چوار ساڵ دواتر بە شارەکەدا تێپەڕی، ژمارەی مردووان چل هەزار بوو. بە هەر کام لەو هەژمارانەش، بوومەلەرزەی تەبرێزی ساڵانی 1042–43 یەکێک بوو لە کوشندەترین بوومەلەرزەکانی جیهانی ئیسلامی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا.

خودی وەهسوودان تەنها بەهۆی ئەوەوە ڕزگاری بوو کە بە ڕێکەوت لە کاتی بوومەلەرزەکەدا لە باخێک بوو لە دەرەوەی دیوارەکانی شار. تەبرێز دووبارە بنیاتی نرایەوە و ناسر خوسرەو تۆماری کرد کە تا سەردانەکەی لە ساڵی 1046 شارەکە جارێکی دیکە گەشەی کردبوو؛ بەڵام کارەساتەکە دەوڵەتی ڕەوادیی لاواز کردبوو ڕێک لەو کاتەدا کە تورکمانە سەلجوقییەکان خۆیان بۆ پێشڕەویی یەکلاکەرەوەیان بۆ ناو ئازەربایجانی ئێران ئامادە دەکرد.

داگیرکردنی سەلجوقی: توغرول و ئەلپ ئەرسلان (1054–1071)

تورکمانە سەلجوقییەکان کە دەبوو میرنشینی ڕەوادی لەناو ببەن، بەشێکیان نەوەی هەمان ئەو ئەندامە هۆزییە ئۆغوزانە بوون کە وەهسوودان لە دەیەکانی 1020ەکان و 1030ەکاندا پێشوازیی لێ کردبوون. دژوازییە مێژووییەکە توندە: ئەو میرە کوردەی یەکەم پەنابەرە تورکمانەکانی لە ڕۆژئاوای ئێران میوانداری کردبوو، ئەوەندە ژیا کە ببینێت جێنشینەکانیان بنەماڵەکەی خۆی لەناو دەبەن.

لە ساڵی 1054 سوڵتانی سەلجوقی، توغرول بەگ، سوپاکەی بردە ناو ئازەربایجان. شکستی بە وەهسوودان هێنا، تەبرێزی گرت و کوڕەکەی وەهسوودان، ئەبوو نەسر مەملان II، برد بۆ دەرباری سەلجوقی؛ دووەمیان وەک بارمتە و یەکەمیان وەک فەرمانڕەوای وابەستە. وەهسوودان لە نزیکەی هەمان کاتدا مرد و مەملان II وەک فەرمانڕەوایەکی باجگەری وابەستە بە سەلجوقی جێنشینی بوو. میرنشینی ڕەوادی مایەوە، بەڵام وەک قەوارەیەکی وابەستە بە ئیمپراتۆریای سەلجوقیی هەڵکشاو، لەبری دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی.

لە ساڵی 1071، دوای سەرکەوتنە یەکلاکەرەوەکەی بەسەر ئیمپراتۆری بیزەنتی، ڕۆمانۆس IV، لە شەڕی مەلازگیردا، ئەو شەڕەی ئەنادۆڵی بۆ نیشتەجێبوونی تورکەکان کردەوە و ڕێڕەوی مێژووی دەریای ناوەڕاستی گۆڕی، سوڵتانی سەلجوقی، ئەلپ ئەرسلان، بە ئازەربایجاندا گەڕایەوە و بە فەرمی مەملان IIی لە دەسەڵات لا برد. بنەماڵەی سەربەخۆی ڕەوادیی تەبرێز کۆتایی پێ هات. سەدەیەک و حەڤدە ساڵ بەسەر گرتنی شارەکە بە دەستی حوسێن I لە ساڵی 956دا تێپەڕیبوو.

بەردەوامی لە مەراگە: ئەتابەگە ئەحمەدیلییەکان (1071–1227)

بەڵام بنەماڵەکە بە تەواوی ون نەبوو. لقی مەراگەی بنەماڵەی ڕەوادی، کە ڕەچەڵەکی بۆ ئەحمەد، کوڕی وەهسوودان، دەگەڕایەوە، لە ژێر فەرمانڕەواییی باڵای سەلجوقیدا بەردەوام بوو. گرنگترین کەسایەتیی ئەم بەردەوامییە ئەحمەدیل کوڕی ئیبراهیم کوڕی وەهسوودان ئەلڕەوادی ئەلکوردی بوو، کە لە کۆتاییی سەدەی یازدەیەم و سەرەتای سەدەی دوازدەیەمدا وەک میری مەراگەی هاوپەیمانی سەلجوقی خزمەتی کرد و وەک کەسایەتییەکی گرنگ لە شەڕەکانی خاچپەرەستاندا سەری هەڵدا.

لە ساڵی 1110 ئەحمەدیل پەیوەست بوو بە سوڵتانی سەلجوقی، محەمەد I کوڕی مەلیکشا، لە هەڵمەتێکی مەزن بۆ ناو سووریا دژ بە دەوڵەتە خاچپەرەستەکان. هەڵمەتەکە گەمارۆی تەل بەشیری دا؛ تیلبەشاری ئەمڕۆ لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، باشووری ڕۆژهەڵاتی گازی عەنتەب، قەڵایەکی خاچپەرەستان کە لە دەستی ژۆسلین دە کورتەنایدا بوو، کۆنتی داهاتووی ئەدیسا. ژۆسلین ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئەحمەدیل وتووێژی پەیمانێکی ئاشتیی کرد و دانی بە گرنگیی ئەو لە ناو هێزە هاوپەیمانە موسڵمانەکاندا نا. ئەمە یەکێکە لە سەرەتاییترین ڕووبەڕووبوونەوە بەڵگەدارەکانی میرێکی کورد و خاچپەرەستان، حەفتا و حەوت ساڵ پێش گرتنەوەی قودس بە دەستی سەلاحەدین، و ڕۆڵی سەرکردایەتیی سەربازیی کوردی لە وەڵامە سەرەتاییە موسڵمانەکەی هەڵمەتەکانی خاچپەرەستاندا نیشان دەدات.

ڕێڕەوی ژیانی ئەحمەدیل بە توندوتیژی کۆتایی هات. لە ساڵی 1117، لە لووتکەی کاریگەریی سیاسییدا، لە بەغدا بە دەستی حەشاشینە ئیسماعیلییەکان تیرۆر کرا؛ قوربانیی هەمان ئەو تۆڕە نهێنییەی تیرۆر کە دەبوو لە سەرانسەری جیهانی ئیسلامیدا تۆقاندن بخاتە دڵی فەرمانڕەوا سوننەکانی سەدەی دوازدەیەم. دوای مەرگی، نەوەکانی وەک ئەتابەکانی مەراگە، «ئەتابەگەکانی مەراگە» یان ئەتابەگە ئەحمەدیلییەکان، بەردەوام بوون و لە ژێر فەرمانڕەواییی باڵای سەلجوقی و دواتر خوارەزمیدا حوکمی مەراگە و بەشگەلێکی تەبرێزیان کرد، تا هێرشی مەغۆلیی ساڵی 1227 کە سەرئەنجام دوا میرنشینی ڕەوادیی لە ئازەربایجانی ئێران لەناو برد.

بەم شێوەیە، تەواوی بوونی ڕەوادی لە ئازەربایجان زیاتر لە دوو سەدە و نیو دەگرێتەوە؛ لە هەڵکشانی محەمەد کوڕی حوسێن لە دەیەی 940ەکان تا وێرانکردنی ئەتابەگەکانی مەراگە بە دەستی مەغۆلەکان لە ساڵی 1227. بە هەر هەژمارێکی معقولیش، ئەمە ڕەوادییەکان دەکات بە یەکێک لە درێژخایەنترین بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی جیهانی ئیسلامی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا.

میراتی کولتووری: تەبرێز و قەتران و پەیوەندیی هەزبانی

میراتی ڕەوادی لە مێژووی کوردی و مێژووی فراوانتری ئێراندا لە سێ ئاستدا کار دەکات.

تەبرێز وەک شارێکی ژێر فەرمانڕەواییی کورد. ڕەوادییەکان تەبرێزیان بۆ زیاتر لە سەدەیەک کرد بە پایتەختێکی سیاسیی کوردی. هەرچەندە تەبرێز لە سەردەمی سەلجوقی و بنەماڵەکانی دواتردا لە ڕووی زمانەوە دەبوو بە تورکیی ئازەربایجانی، سەردەمە ڕەوادییەکەی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بوونە قووڵە مێژووییە کوردییەکە لە ئازەربایجانی ئێراندا دەچەسپێنێت؛ بوونێک کە ئەمڕۆش لە دانیشتووانە کوردەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا، ناوچەکانی موکریانی و خۆی، بەردەوامە، هەروەها لە نەریتی مێژوونووسیی کوردیی ئێرانیدا کە بنەماڵەی ڕەوادی بە بەشێکی بنەڕەتیی کوردی لە مێژووی شارەکە دەزانێت.

شیعری فارسی و نەریتی قەتران. دەرباری ڕەوادی لە تەبرێز ناوەندێکی سەرەکیی شیعری سەرەتاییی فارسیی ئێرانی بوو. شەست قەسیدە ماوەکەی قەتران تەبرێزی تەنها سەرچاوەی مێژووییی بنەماڵەکە نین؛ بەرهەمە بنەڕەتییەکانی نەریتی شیعری فارسیی نوێن، کە لەو کاتەدا نووسران کە فارسی وەک زمانێکی ئەدەبی لە سەرانسەری جیهانی ئێرانیدا دەچەسپا. دەرباری تەبرێزی ژێر فەرمانڕەواییی کورد پشتیوانیی لەو زمانە و ئەو فۆرمە کولتوورییانە کرد کە بۆ نۆ سەدەی دواتر دەبوون بە زمانی هاوبەشی کولتووری باڵای ئێرانی. ئەمە یەکێکە لە بەشدارییەکانی بنەماڵەکانی پشووە کوردییەکە کە بە شێوەی پێویست دان بە گرنگییاندا نەنراوە: پشتیوانیی مەروانییەکان لە ئەدەبی عەرەبی لە مەیافارقین، پشتیوانیی ڕەوادییەکان لە شیعری فارسی لە تەبرێز، پشتیوانیی حەسنەوەییەکان لە زانستی سوننە و شیعە لە دینەوەر و پشتیوانیی شەدادییەکان لە تەلارسازی لە ئانی؛ هەموویان بەشێکن لە پشتیوانییەکی فراوانتری کوردی بۆ زانستە ئیسلامییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست.

پەیوەندیی هەزبانی و ئەیووبییەکان. بەکوردبوونی ڕەوادییەکان لە ڕێگەی هاوسەرگیری لەگەڵ هاوپەیمانیی هۆزیی کوردیی هەزبانییەوە هات. هەمان هۆزی هەزبانی، کە لە سەرانسەری ئازەربایجانی ئێران و ناوچەی مەراگە و سنووری دیجلەی سەروو نیشتەجێ بوو، دواتر بنەماڵەی نەجمەدین ئەیووب و ئەسەدەدین شێرکۆی لێ سەر هەڵدەدا. شادی کوڕی مەروان، باپیری سەلاحەدین، پێش کۆچکردنی بەرەو باشوور بۆ تکریت لە جیهانە هۆزییە هەزبانی و ڕەوادییەکەوە هاتبوو. بەردەوامییەکی ڕاستەوخۆی ڕەچەڵەکی و هۆزی لە نێوان کوردە ڕەوادییەکانی تەبرێز و دامەزراندنی ئیمپراتۆریای ئەیووبیدا هەیە، سەدەیەک دواتر لە میسر. ڕەچەڵەکی بنەماڵەی سەلاحەدین لە دوین و دیجلەی سەروو سەر بە هەمان ئەو جیهانە سیاسی و هۆزییەیە کە ڕەوادییەکان لە تەبرێز و مەراگە حوکمیان دەکرد. ڕەوادییەکان و ئەیووبییەکان لە ڕووی هۆزییەوە هەمان خەڵکی کوردن؛ لقێک حوکمی ئازەربایجانی سەدەکانی ناوەڕاستی کرد، ئەوی دیکە ئیمپراتۆریایەکی ئیسلامی دامەزراند.

پێگە لە مێژووی کورددا

ڕەوادییەکان لە کۆمەڵە بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا پێگەیەکی تایبەتیان هەیە. لقی ئازەربایجانیی پشووە کوردییەکەن؛ ئەو بنەماڵەیەی حوکمی ناوچەی سنووری ئێرانی و قەفقازی و ئەنادۆڵی دەکرد لە کاتێکدا شەدادییەکان حوکمی قەفقازی باشووریان دەکرد، مەروانییەکان دیجلەی سەروو، حەسنەوەییەکان زاگرۆسی ناوەندی، عەنازییەکان سنووری ئێران و عێراق و ئەیووبییەکانیش دواتر شام و میسر.

لە ناو ئەم بنەماڵانەدا ڕەوادییەکان بە چەند هۆکارێک جێی سەرنجن. یەکەم، سەرکەوتووترین نموونەی بەکوردبوونن لە مێژووی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستدا؛ بنەماڵەیەکی بەشێکی عەرەب کە لە ڕێگەی هاوسەرگیریی هۆزی و ناساندنی خۆیان و وابەستەییی سیاسییەوە بە تەواوی کورد بوون و لە بەرهەمە بنەڕەتییەکانی مێژوونووسیی کوردیدا وەک یەکێک لە بنەماڵە فەرمانڕەوا مەزنە کوردەکان دەخرێنەوە یاد. شەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسی بە ناوە کوردییەکەیان، ڕەوەند، ناویان دەبات و بە بێ هیچ مەرجێک بە کوردیان دەزانێت. دووەم، ئەو بنەماڵەیەن کە بوونە قووڵە کوردییەکە لە ئازەربایجانی ئێراندا نیشان دەدات؛ ناوچەیەک کە دانیشتووانە هاوچەرخەکەی بە زۆرینە تورکزمانن، بەڵام مێژووە سیاسییەکەی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە بە دەسەڵاتی هۆزیی کوردی شێوەی وەرگرت. سێیەم، لە خاڵی پەیوەندیی ڕەچەڵەکیدا وەستاون لە نێوان بنەماڵە کوردییەکانی دیجلەی سەروو و ئەیووبییەکانی شام و ئەو بەردەوامییە هۆزییە دابین دەکەن کە دەستکەوتە مێژووییە جیهانییەکەی ئەیووبییەکانی کرد بە شتێکی مومکین.

بۆ ناسنامەی هاوچەرخی کوردی، گرنگیی ڕەوادییەکان لەوەدایە کە بنەماڵەی تەبرێزن؛ ئەو شارەی لە خاڵی یەکگەیشتنی مێژووی کوردی و ئێرانی و تورکی و قەفقازیدا وەستاوە و هێشتا گەورەترین ناوەندی شارنشینیی ناوچەی فراوانتری باکووری ڕۆژئاوای ئێرانە کە دانیشتووانی کورد هێشتا تێیدا کەمینەیەکی بەرچاون. بوونی ڕەوادی لە مەراگە و ئەردەبیل و ناوچە شاخاوییەکانی سەهەنددا پارێزراوە لە یادەوەریی مێژووییی دانیشتووانە کوردەکانی ڕۆژئاوای ئێران، لە مێژوونووسیی هاوچەرخی ئازەربایجانی ئێرانی کە بنەماڵەکە بە بەشێک لە میراتی ناوچەکە دەزانێت، هەروەها لە نەریتی فراوانتری مێژوونووسیی کوردیدا کە ڕەوادییەکان لەگەڵ مەروانی و شەدادی و حەسنەوەیی و عەنازی و ئەیووبییەکان بە یەکێک لە دەستکەوتە مەزنە کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست دەژمێرێت.

هێڵی کات

نزیکەی 758ی زایینی؛ بەنوو ڕەوادی عەرەب وەک والییە عەباسییەکان دەگەنە ناوچەی تەبرێز. نزیکەی 815؛ ڕەواد کوڕی موسەننا ئەلئەزدی وەک والیی عەباسیی تەبرێز خزمەت دەکات. ناوەڕاستی سەدەی 9–ناوەڕاستی سەدەی 10؛ ڕەوادییەکان لە تۆماری مێژوویی ون دەبن؛ بنەماڵەکە لە ڕێگەی هاوسەرگیری لەگەڵ هۆزی کوردیی هەزبانییەوە کورد دەبێت. نزیکەی دەیەی 940ەکان–953؛ محەمەد کوڕی حوسێن ئەلڕەوادی، یەکەم ڕەوادیی کوردبوو، حوکمی ناوچەگەلێکی ئەرمەنستان و ناوچەی تەبرێز دەکات. 956؛ حوسێن I تەبرێز دەگرێت؛ لە نزیکەی 961 دەیکات بە پایتەختەکەی. 979؛ ڕەوادییەکان شکست بە فەرمانڕەوای موسافیری، ئیبراهیم I کوڕی مەروەزبان، دەهێنن؛ ئازەربایجان لە ژێر دەسەڵاتی ڕەوادیدا یەک دەخرێت. 988؛ مەملان I، محەمەد / ئەبوولهەیجا، جێنشینی حوسێن I دەبێت. 1000؛ ئەبوو نەسر حوسێن II جێنشینی مەملان I دەبێت. 1019؛ وەهسوودان کوڕی مەملان جێنشینی حوسێن II دەبێت؛ سەردەمە زێڕینەکەی بنەماڵەکە دەست پێ دەکات. 1028؛ وەهسوودان پێشوازی لە یەکەم پەنابەرە تورکمانە ئۆغوزەکان دەکات کە لە هەڵمەتەکانی مەحموودی غەزنەوی لە خوراسان هەڵدێن. 1029؛ وەهسوودان یارمەتیی کوردە هەزبانییەکانی مەراگە دەدات بۆ شکستپێهێنانی هێرشێکی دووەمی ئۆغوز. 1033؛ وەهسوودان بیزەنتییەکان هان دەدات بەرکاری لە ئەبوولهەیجا، کوڕی برا یان خوشکی، بگرن. 1037–38؛ شەپۆلی دووەمی ئۆغوز دەگات؛ وەهسوودان و ئەبوولهەیجا یەک دەگرن بۆ دەرکردنیان. 12ی کانوونی یەکەمی 1042؛ بوومەلەرزەیەکی کارەساتبار لە تەبرێز؛ 40,000–50,000 مردوو؛ وەهسوودان بە ڕێکەوت ڕزگاری دەبێت. 1054؛ سوڵتانی سەلجوقی، توغرول بەگ، میرنشینەکە داگیر دەکات؛ وەهسوودان شکست دەهێنێت؛ مەملان II دەبرێت بۆ دەرباری سەلجوقی. 1071؛ دوای مەلازگیرد، ئەلپ ئەرسلان بە فەرمی مەملان II لە دەسەڵات لا دەبات؛ بنەماڵەی سەربەخۆی ڕەوادی کۆتایی پێ دێت. 1110؛ ئەحمەدیل کوڕی ئیبراهیم ئەلڕەوادی ئەلکوردی پەیوەست دەبێت بە هەڵمەتە سوورییەکەی سوڵتان محەمەد I دژ بە خاچپەرەستان؛ پەیمان لەگەڵ ژۆسلین لە تەل بەشیر. 1117؛ ئەحمەدیل لە بەغدا بە دەستی حەشاشینە ئیسماعیلییەکان تیرۆر دەکرێت. 1117–1227؛ ئەتابەگە ئەحمەدیلییەکانی مەراگە لە ژێر فەرمانڕەواییی باڵای سەلجوقی و خوارەزمیدا ڕەچەڵەکی بنەماڵەکە بەردەوام دەکەن. 1227؛ هێرشی مەغۆلی کۆتایی بە بوونی ڕەوادی لە مەراگە دەهێنێت؛ بنەماڵەکە دوای نزیکەی 270 ساڵ لەناو دەچێت.

فەرمانڕەواکانی بنەماڵەی ڕەوادی

شەش فەرمانڕەوای سەرەکی قۆناغە سەربەخۆ 117 ساڵەکەی بنەماڵە ڕەوادییە کوردبووەکە دەگرنەوە، لەگەڵ بەردەوامیی ئەتابەگەکانی مەراگە. Kurdish-History.com ژیاننامەی چوار لەو فەرمانڕەوایانەی تێدایە.

سوڵتانە سەربەخۆ ڕەوادییەکانی تەبرێز. محەمەد کوڕی حوسێن ئەلڕەوادی، دامەزرێنەرەکە، کە لە دەیەی 940ەکاندا چاڵاک بوو و لە نزیکەی 953 مرد؛ یەکەم ڕەوادیی کوردبوو و فەرمانڕەوای ناوچەگەلێکی ئەرمەنستان. حوسێن I (956–988)؛ تەبرێزی گرت و کردی بە پایتەختی بنەماڵەکە. مەملان I / ئەبوولهەیجا (988–1000)؛ شکستی بە موسافیرییەکان هێنا و ئازەربایجانی یەک خست. ئەبوو نەسر حوسێن II (1000–1019)؛ لە ناو ناسەقامگیریی سەرەتای سەدەی یازدەیەمدا بنەماڵەکەی یەکگرتوو ڕاگرت. ئەبوو مەنسور وەهسوودان کوڕی مەملان (1019–1054)؛ پشتیوانە مەزنەکەی قەتران تەبرێزی و بەناوبانگترین فەرمانڕەوای بنەماڵەکە، کە نەریتی گۆڕخانەکەی لە بابەتەکەی دەربارەی ئەبوو مەنسور وەهسوودان و ئیمامزادە چەهارمەناردا پارێزراوە. ئەبوو نەسر مەملان II (1054–1071)؛ دوا سوڵتانی سەربەخۆی ڕەوادی، کە ئەلپ ئەرسلان دوای شەڕی مەلازگیرد لە دەسەڵاتی لا برد.

بەردەوامی لە مەراگە: ئەتابەگە ئەحمەدیلییەکان. ئەحمەدیل کوڕی ئیبراهیم ئەلڕەوادی ئەلکوردی، کە لە ساڵی 1117 مرد؛ میری سەردەمی خاچپەرەستان کە لە بەغدا تیرۆر کرا. ئەتابەگە ئەحمەدیلییە یەک لە دوای یەکەکان تا ساڵی 1227 حوکمی مەراگەیان کرد.

پرسیار و وەڵام: تێگەیشتن لە بنەماڵەی ڕەوادی

ڕەوادییەکان کورد بوون یان عەرەب؟ هەردووکیان، یەک لە دوای یەک. بنەماڵەی سەرەتاییی ڕەوادی عەرەبی ئەزدی بوو و لە نزیکەی ساڵی 758ی زایینی گەیشتە تەبرێز. تا ناوەڕاستی سەدەی دەیەم، دوای نزیکەی دوو سەدە هاوسەرگیری لەگەڵ هاوپەیمانیی هۆزیی کوردیی هەزبانی، بنەماڵەکە بە تەواوی کورد بووبوو؛ ناوە کەسییە کوردییەکانی مەملان و ئەحمەدیل بەکار دەهێنا، سەرکردایەتیی هێزە هۆزییە کوردەکانی دەکرد و خۆی بە کورد دەناساند. ئەندامی خودی بنەماڵەکە، ئەحمەدیل کوڕی ئیبراهیم، خۆی بە «ئەلڕەوادی ئەلکوردی»، «ڕەوادییەکە، کوردەکە»، واژۆ دەکرد. سەرچاوە عەرەبی و فارسییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست، ئیبن ئەلئەثیر و ئیبن خەلیکان و شەرەفخانی بەدلیسی، هەروەها سەرچاوە زانستییە نوێیەکان، ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام و ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا و مێژووی ئێرانی کەمبریج و هیۆ کەنەدی، ڕەوادییەکانی دواتر بە کورد دەزانن.

پایتەختی ڕەوادی لە کوێ بوو؟ تەبرێز، لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژهەڵاتی ئەمڕۆ. حوسێن I لە ساڵی 956 شاری گرت و لە نزیکەی ساڵی 961 کردی بە پایتەختی بنەماڵەکە. پایتەختی دووەم مەراگە بوو، لە ناوچە شاخاوییەکانی سەهەند لە باشووری دەریاچەی ورمێ. ئەردەبیل و دەشتی موغان لە سەردەمی فەرمانڕەواییی وەهسووداندا لە دەیەکانی 1020ەکان و 1030ەکان کەوتنە ژێر دەسەڵاتی ڕەوادی.

بەناوبانگترین فەرمانڕەوای ڕەوادی کێ بوو؟ وەهسوودان کوڕی مەملان، کە لە ساڵی 1019 تا 1054 حوکمی کرد. فەرمانڕەواییی سی و پێنج ساڵەکەی لووتکەی فراوانیی خاکی بنەماڵەکە و سەردەمە زێڕینە کولتوورییەکەی نیشان دەدات. لە ساڵی 1028 پێشوازیی لە یەکەم پەنابەرە تورکمانە ئۆغوزەکان کرد، بە هاوپەیمانی لەگەڵ کوردە هەزبانییەکان شکستی بە هێرشە تورکییەکانی دواتر هێنا، لە بوومەلەرزە کارەساتبارەکەی تەبرێز لە ساڵانی 1042–43 ڕزگاری بوو و پشتیوانیی لە شاعیرە مەزنە فارسییەکە، قەتران تەبرێزی، کرد؛ شەست لە قەسیدەکانی لە ستایشی وەهسووداندا ماونەتەوە و سەرچاوە سەرەکییەکەمانن بۆ فەرمانڕەواییەکە.

بوومەلەرزەی تەبرێزی ساڵانی 1042–43 چی بوو؟ یەکێک لە کوشندەترین بوومەلەرزەکانی جیهانی ئیسلامی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. لە 12ی کانوونی یەکەمی 1042 بوومەلەرزەیەکی مەزن زۆربەی تەبرێزی وێران کرد و بەپێی خەمڵاندنەکانی سەدەکانی ناوەڕاست 40,000–50,000 کەسی کوشت. زۆربەی کۆشکی ڕەوادی وێران بوو و وەهسوودان تەنها بەهۆی ئەوەوە ڕزگاری بوو کە لە کاتی بوومەلەرزەکەدا لە باخێک بوو لە دەرەوەی دیوارەکانی شار. تەبرێز لە ماوەی چەند ساڵێکدا دووبارە بنیاتی نرایەوە و گەشتیارە فارسەکە، ناسر خوسرەو، تۆماری کرد کە تا ساڵی 1046 جارێکی دیکە گەشەی کردبوو، بەڵام کارەساتەکە بنەماڵەکەی لاواز کرد ڕێک لەو کاتەدا کە تورکمانە سەلجوقییەکان خۆیان بۆ پێشڕەوی ئامادە دەکرد.

بنەماڵەی ڕەوادی چۆن کۆتایی هات؟ لە ڕێگەی داگیرکردنی سەلجوقییەوە لە دوو قۆناغدا. لە ساڵی 1054 سوڵتانی سەلجوقی، توغرول بەگ، شکستی بە وەهسوودان هێنا و تەبرێزی گرت و ڕەوادییەکانی کرد بە فەرمانڕەوای وابەستە. لە ساڵی 1071، دوای سەرکەوتنەکەی لە شەڕی مەلازگیردا، ئەلپ ئەرسلان بە فەرمی مەملان IIی لە دەسەڵات لا برد و کۆتایی بە بنەماڵە سەربەخۆکە هێنا. لقی مەراگە، ئەتابەگە ئەحمەدیلییەکان، کە ڕەچەڵەکیان بۆ ئەحمەد، کوڕی وەهسوودان، دەگەڕایەوە، وەک فەرمانڕەوای وابەستە بە سەلجوقی تا هێرشی مەغۆلیی ساڵی 1227 مانەوە.

پەیوەندیی ڕەوادییەکان و سەلاحەدین چییە؟ پەیوەندیی هۆزیی هەزبانی. بەکوردبوونی ڕەوادییەکان لە سەدەکانی نۆیەم و دەیەم لە ڕێگەی هاوسەرگیری لەگەڵ هاوپەیمانیی هۆزیی کوردیی هەزبانییەوە هات. هەمان هۆزی هەزبانی دواتر شادی کوڕی مەروان، باپیری سەلاحەدینی، لێ سەر هەڵدا، کە لە سنووری قەفقاز و ئازەربایجانەوە بەرەو باشوور بۆ تکریت کۆچی کرد و نەوەکانی ئیمپراتۆریای ئەیووبییان دامەزراند. ڕەوادییەکان و ئەیووبییەکان لە ڕووی هۆزییەوە هەمان خەڵکی کوردن؛ لقێک لە تەبرێزەوە حوکمی ئازەربایجانی سەدەکانی ناوەڕاستی کرد، ئەوی دیکە لە قاهیرەوە ئیمپراتۆریایەکی ئیسلامی دامەزراند.

بۆچی ڕەوادییەکان پێشوازییان لە ئۆغوزەکان کرد؟ وەهسوودان لە ساڵی 1028 هەژماری کرد کە پەنابەرە تورکمانە ئۆغوزەکانی خوراسان دەکرێت وەک هێزی سەربازیی یارمەتیدەر سوودیان هەبێت دژ بە دوژمنە ئێرانی و ئەرمەنی و بیزەنتییەکانی و کوردە ڕکابەرەکانی. زەویی پێیان بەخشی، ئەوانی کرد بە فەرمانڕەوای وابەستە و تەنانەت هاوپەیمانییەکی هاوسەرگیریی لەگەڵ سەرکردایەتییاندا پێک هێنا. لە کورتخایەندا لۆژیکە ستراتیژییەکە عەقڵانی بوو؛ سوارەی ئۆغوز هێزی سەربازیی ڕەوادیی بەهێز کرد، بەڵام لە درێژخایەندا پێشڕەوی ئۆغوز بوو بە پێشەنگی ئەو کۆچە سەلجوقییەی لە ناوەڕاستی سەدەی یازدەیەمدا بەسەر ئێراندا زاڵ بوو. ئەو میرە کوردەی پێشوازیی لە یەکەم تورکمانەکان کردبوو، ئەوەندە ژیا کە ببینێت جێنشینەکانیان بنەماڵەکەی خۆی داگیر دەکەن.

میراتی هاوچەرخی ڕەوادییەکان چییە؟ میراتی ڕەوادی لە سێ ئاستدا کار دەکات. لە ڕووی جوگرافییەوە، تەبرێزیان بۆ زیاتر لە سەدەیەک کرد بە پایتەختێکی ژێر فەرمانڕەواییی کورد و بوونە قووڵە مێژووییە کوردییەکەیان لە ئازەربایجانی ئێراندا چەسپاند. لە ڕووی کولتوورییەوە، پشتیوانییان لە قەتران تەبرێزی دەرباری ڕەوادیی کرد بە ناوەندێکی بنەڕەتیی شیعری فارسیی سەدەکانی ناوەڕاست. لە ڕووی ڕەچەڵەکەوە، پێکهاتە هۆزییە ڕەوادی و هەزبانییەکە تەنها خودی بنەماڵەکەی لێ سەر نەهەڵدا، بەڵکوو ڕەچەڵەکی ئەو بنەماڵەیەشی لێ سەر هەڵدا کە سەلاحەدین و ئەیووبییەکان لێیەوە سەر هەڵدەدان. گرنگیی ڕەوادییەکان لەوەدایە کە ئەو بنەماڵەیەن کە قووڵیی مێژووی کورد لە ئازەربایجانی ئێران و ئەو بەردەوامییە هۆزییە نیشان دەدەن کە قەوارە سیاسییە کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست بە دەستکەوتە ئیمپراتۆرییەکەی ئەیووبییەکانەوە دەبەستێتەوە.

کۆتایی

بنەماڵەی ڕەوادی لقی ئازەربایجانیی پشووە کوردییەکە بوو. لە سەرهەڵدانی محەمەد کوڕی حوسێن ئەلڕەوادی وەک سەرۆکێکی کوردبوو لە دەیەی 940ەکان تا وێرانکردنی ئەتابەگەکانی مەراگە بە دەستی مەغۆلەکان لە ساڵی 1227، بوونی بنەماڵەکە لە ئازەربایجانی ئێران نزیکەی سێ سەدە دەگرێتەوە. قۆناغە سەربەخۆکەی، لە گرتنی تەبرێز لە ساڵی 956 تا لابردنی مەملان II بە دەستی ئەلپ ئەرسلان لە ساڵی 1071، 115 ساڵ دەسەڵاتی هۆزیی کوردی بەسەر یەکێک لە ستراتیژیترین ناوچەکانی جیهانی ئیسلامی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا دەگرێتەوە.

دەستکەوتە کولتوورییەکانی بنەماڵەکە بەرچاو بوون: دەربارێکی تەبرێز کە پشتیوانیی لە شاعیری سەردەمی دامەزراندنی شیعری فارسی، قەتران تەبرێزی، کرد، لقێکی مەراگە کە لە سەرەتای سەدەی دوازدەیەمدا ڕاستەوخۆ ڕووبەڕووی خاچپەرەستان بووەوە و پەیوەندییەکی هەزبانی کە پردی لە نێوان جیهانی کوردیی ئازەربایجانی و دەستکەوتە ئیمپراتۆرییەکەی ئەیووبی لە میسر و سووریادا دروست کرد. ڕەوادییەکان ئەو بنەماڵەیەن کە هەم قووڵی و هەم جۆراوجۆریی ئەزموونی سیاسیی کوردیی سەدەکانی ناوەڕاست دەسەلمێنن؛ بنەماڵەیەکی بەشێکی عەرەبی و بەشێکی ئێرانی، کە لە ڕێگەی هاوسەرگیریی هۆزییەوە کورد بوو، لە دەربارێکی فارسزمانەوە حوکمی کرد، لە هەموو سنوورەکاندا لەگەڵ دوژمنە بیزەنتی و تورکەکانی شەڕی کرد و هەم نەریتی پشتیوانیی ئەدەبیی تەبرێز و هەم ئەو ڕەچەڵەکە هۆزییەی سەلاحەدینی لێ سەر هەڵدەدا بۆ مێژووی کوردیی دواتر بە میرات بەجێ هێشت.

ڕەوادییەکان، لەگەڵ شەدادییەکان و مەروانییەکان و حەسنەوەییەکان و عەنازییەکان و ئەیووبییەکان، کۆمەڵە بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست پێک دەهێنن. ئەو شارانەی حوکمیان کردن، تەبرێز و مەراگە و ئەردەبیل، هێشتا لە ناوەندە مەزنە شارنشینییەکانی باکووری ڕۆژئاوای ئێرانن و میراتە مێژووییە کوردییەکەیان لە تۆمارە مێژووییەکانی بنەماڵە فەرمانڕەواکانی شەرەفخانی بەدلیسی، لە توێژینەوە لێکدراوە زانستییەکانی بۆسوەرث و مینۆرسکی و لە بەرهەمە بنەڕەتییە فراوانترەکانی مێژوونووسیی کوردیدا پارێزراوە، کە ڕەوادییەکانی تەبرێز لەو بنەماڵە فەرمانڕەوایانە دەژمێرن کە جیهانی سیاسیی کوردییان لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بنیاتی نا.

سەرچاوەکان و سەرچاوە زانستییەکان

سەرچاوە ڕاستەوخۆکان: Ibn al-Athir, al-Kamil fi'l-Tarikh; Ibn Khallikan, Wafayat al-Ayan; Munajjim Bashi, Jami al-Duwal، بە سوودوەرگرتن لە Tarikh al-Bab wa'l-Abwabی سەدەی دوازدەیەم کە ون بووە؛ شەست قەسیدە ماوەکەی قەتران تەبرێزی؛ Nasir Khusraw, Safarnama، گێڕانەوەی شایەتیی ڕاستەوخۆ لەبارەی تەبرێزی دوای بوومەلەرزەکە؛ Sharafkhan Bidlisi, Sharafnama، سەدەی 16؛ تۆماری دراوسازیی ئەرمەنی کە Aram Vardanyan شیکاریی کردووە.

سەرچاوە سەرەکییە زانستییەکان: C. E. Bosworth, "Rawwādids," Encyclopædia of Islam، چاپی 2؛ D. Hirschler و کەسانی دیکە، "Rawwadids," Encyclopædia Iranica; Ahmad Kasravi, Shahriyaran-i Gumnam، توێژینەوە نوێیە بنەڕەتییە ئێرانییەکە لەبارەی بنەماڵەکە بە سوودوەرگرتن لە قەسیدەکانی قەتران؛ V. Minorsky, A Mongol Decree of 720/1320 to the Family of Shaykh Zahid (Bulletin of SOAS, 1954) و "Daylam" لە Encyclopædia of Islamدا؛ Hugh Kennedy, The Prophet and the Age of the Caliphates؛ وتارەکانی W. Madelung لەبارەی بنەماڵە فەرمانڕەوا ئێرانییەکان؛ Cambridge History of Iran، بەرگی 4، بە سەرپەرشتیی R. N. Frye.

ئاماژە هاوپەیوەندەکانی Kurdish-History.com: وتارە گشتییەکە بەستەر دەدات بۆ چوار بابەتی ژیاننامەییی ڕەوادی؛ محەمەد کوڕی حوسێن ئەلڕەوادی و ئەبوو نەسر حوسێن II و ئەبوو مەنسور وەهسوودان و ئەبوو نەسر مەملان II، لەگەڵ ئاماژە بۆ وتارە گشتییەکانی بنەماڵە هاوسەردەمەکانی پشووە کوردییەکە: شەدادی و مەروانی و حەسنەوەیی و عەنازی و ئیمپراتۆریای ئەیووبی.