پێشەکی

بۆ 276 ساڵ، ماوەیەک درێژتر لە تەمەنی ویلایەتە یەکگرتووەکان وەک نەتەوە، بنەماڵەیەکی کورد حوکمی دڵی ناوچە شاخاوییەکانی باشووری ڕۆژئاوای ئێرانی کرد. هەزارئەسپییەکان، کە بە ئەتابەگەکانی لوڕستانی گەورە، ئەتابەکانی لوڕی بزرگ، و بە ناوی فەزلوویەکان یان فەزڵەوەییەکانیش ناسراون بەپێی ناوی ئەو کەسەی ناوە هۆزییەکەیان لێیەوە هاتووە، بنەماڵە مەزنە کورد و لوڕەکەی زاگرۆس بوون لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. ئەبوو تاهیر کوڕی محەمەد، والییەکی سەلغوری کە لە لوڕستان سەربەخۆییی ڕاگەیاند، لە نزیکەی ساڵی 1148 دامەزراندی. بنەماڵەکە ناوی لە کوڕەکەی، مەلیک هەزارئەسپ، وەرگرت کە ناوەکەی دەبوو بە ناوی بنەماڵەکە، «خاوەنی هەزار ئەسپ»، و لە سەردەمەکانی کۆتاییی سەلجوقی و مەغۆلیی ئیلخانی و موزەفەری و تەیمووریدا مایەوە، تا دوا ئەتابەگی، شا حوسێن، لە ساڵی 1424 بە دەستی نەوەی تەیموور، شاڕوخ، لە دەسەڵات لا برا.

دەستکەوتی هەزارئەسپی لە ناو بنەماڵە کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا بێهاوتایە: لە هەموو قەوارە سیاسییە کوردییەکانی دیکەی تەختاییی ئێران زیاتر مانەوە. لە کاتێکدا حەسنەوەییەکان نیو سەدە حوکمیان کردبوو و عەنازییەکان نزیکەی 130 ساڵ حوکمی خاکە سەرەتاییەکانی خۆیان کردبوو، هەزارئەسپییەکان لە نزیکەی 1148 تا 1424 حوکمی لوڕستانی گەورەیان کرد؛ لە هێرشە مەغۆلییەکانی وێرانکەری هەموو دەوڵەتە ناوچەییەکانی دیکە، لە تاعوونی ڕەشی ناوەڕاستی سەدەی چواردەیەم، لە بڵاوبوونەوەی موزەفەری و لە شەپۆلی یەکەمی داگیرکارییە تەیموورییەکان ڕزگاریان بوو. پایتەختەکەیان لە ئیدەج، ئیزەی ئەمڕۆ لە خوزستان لە نزیک بەردە نەخشبەندە عیلامییەکانی کولەفەڕەح، بوو بە یەکێک لە ناوەندە کولتوورییەکانی ئێرانی کۆتاییی سەدەکانی ناوەڕاست و پشتیوانییان لە ئەدەبی فارسی لە سەردەمی نوسرەتەدین ئەحمەد (1296–1330)، یەکێک لە ژینگە ئەدەبییە مەزنەکانی دەربارە ناوخۆییەکانی سەردەمی ئیلخانیی پێک هێنا.

ئەمە چیرۆکی ئەو بنەماڵە کوردەیە کە بۆ نزیکەی سێ سەدە حوکمی لوڕستانی کرد؛ ڕەچەڵەکەکەی لە جیهانە هۆزییە شەبانکارە و فەزلووییەکە، چەسپاندنی لە سەردەمی ئەبوو تاهیر و مەلیک هەزارئەسپ، مانەوەی لە ناو کارەساتە مەغۆلییەکەدا، لوتکە کولتوورییەکەی لە سەردەمی نوسرەتەدین ئەحمەد و داکشانە درێژەکەی تا خرانە ناو دەسەڵاتی تەیمووری.

ڕەچەڵەک: شەبانکارە و فەزلوویەکان و کۆچکردن بۆ لوڕستان

بنەماڵەی هەزارئەسپی ڕەچەڵەکی خۆی بۆ سەرۆکێکی هۆزیی کورد بە ناوی فەزلوویا دەگەڕاندەوە، کە بە فەزلاوی یان فەزڵەوەیهیش دەنووسرێت. لە نەریتی بنەماڵەکەدا دەگوترێت ئەو لە نزیکەی ساڵی 1006ی زایینی سەرکردایەتیی هۆزەکەی کردووە لە باکووری سووریاوە بە مەیافارقین و ئازەربایجانی ئێراندا بۆ لوڕستان و خوزستان. تۆمارە مێژووییەکەی بنەماڵەکە ڕادەگەیەنێت فەزلوویا لە کاتی تێپەڕینیدا بە ئازەربایجاندا هاوپەیمانییەکی لەگەڵ فەرمانڕەوای گیلان پێک هێناوە و لە ساڵی 1006 گەیشتووەتە باکووری لوڕستان؛ هەرچەندە زۆرێک لە وردەکارییەکانی ئەم گێڕانەوەیەی کۆچکردن بە ڕوونی زیادە ڕازاندنەوەی ئەفسانەییی دواترن بە ئامانجی ڕەواییبەخشین بە دەسەڵاتی بنەماڵەکە بەسەر ناوچەکەدا.

بە شێوەیەکی متمانەپێکراوتر، بنەماڵەی هەزارئەسپی پەیوەستە بە شەبانکارە، هاوپەیمانییەکی مەزنی هۆزیی کوردیی باشووری ڕۆژئاوای ئێران کە ناوەکەی لە شەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسیدا وەک یەکێک لە بەشە سەرەکییە هۆزییەکانی کورد دەردەکەوێت. شەبانکارە لە سەدەی یازدەیەمەوە لە سەرانسەری فارس و کرمان نیشتەجێ بووبوون و ڕەچەڵەکی فەزلوویی لەم جیهانە فراوانترە هۆزییە کوردییەدا سەری هەڵدا. ناوی بنەماڵەکە، فەزلوویا / فەزڵەوەیه، کە لە ناوە جێگرەوەکانی بنەماڵەکە، «فەزلوویی» و «فەزڵەوەیی»، پارێزراوە، بە پتەوی دەیانخاتە ناو ئەم ژینگە شەبانکارە و کوردییە.

تا سەرەتای سەدەی دوازدەیەم، ئەبوو تاهیر کوڕی محەمەد، کە لە سەرچاوەکاندا بە نەوەی نۆیەمی فەزلوویا وەسف دەکرێت، لە خزمەتی ئەتابەگە سەلغورییەکانی فارسدا گەیشتبووە پۆستێکی فەرماندەییی سەربازی؛ ئەو بنەماڵە تورکمانەی لە ژێر وابەستەیی بە سەلجوقیدا حوکمی باشووری ئێرانی دەکرد. ئەبوو تاهیر، کە وەک والیی کوهگیلوویە دانرابوو، بە هێواشی دەسەڵاتی خۆی بۆ ناو لوڕستان فراوان کرد و لە نزیکەی ساڵی 1148 سەربەخۆییی خۆی لە فەرمانڕەوا سەلغورییە باڵادەستەکانی ڕاگەیاند. بنەماڵەی هەزارئەسپی دەستی پێ کرد.

دامەزرێنەر: ئەبوو تاهیر کوڕی محەمەد (نزیکەی 1148–1153)


ئەبوو تاهیر کوڕی عەلی کوڕی محەمەد، دامەزرێنەری بنەماڵەکە، پیاوێکی سنووری ئێرانیی کۆتاییی سەردەمی سەلجوقی بوو. وەک فەرماندەیەکی سەربازیی سەلغوری ڕاهێنرابوو و بۆ بەڕێوەبردنی کوهگیلوویە دانرابوو، ئەو ناوچە گرداوییە دژوارەی نێوان فارس و خوزستان. پۆستەکەی بەکار هێنا بۆ بڵاوکردنەوەی دەسەڵاتی خۆی بۆ ناو چیاکانی بەختیاری و تەختاییی لوڕستان. تا کۆتاییی دەیەی 1140ەکان لە سەلغورییەکان جیابووبووەوە، نازناوە شکۆدارەکەی ئەتابەگی بۆ خۆی وەرگرتبوو و میرنشینێکی کوردیی دامەزراندبوو کە لە دامێنەکانی زاگرۆسەوە تا کەناری دەشتی ئیسفەهان درێژ بووەوە.

فەرمانڕەواییی ئەبوو تاهیر کورت بوو، نزیکەی 1148 تا 1153، بەڵام بنەڕەتی بوو. شێوازی دەوڵەتداریی هەزارئەسپیی دیاری کرد: بنەماڵەیەکی هۆزیی کورد کە لە تۆڕێکی قەڵای شاخاوییەوە حوکمی دانیشتووانێکی تێکەڵی کورد و لوڕ دەکات، بە ناو دان بە دەسەڵاتی باڵای سەلجوقی و دواتر ئیلخانیدا دەنێت و لە کرداردا خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیی دەپارێزێت. جێنشینەکەی، یووسف شا I، بۆ ماوەی دیکەی سەدەی دوازدەیەم ئەم کارەی بەردەوام کرد و دەسەڵاتی هەزارئەسپی بەسەر لوڕستانی گەورەدا چەسپاند، لە کاتێکدا دەسەڵاتی سەلجوقی لە سەرانسەری ئێران هەڵدەوەشایەوە و خوارەزمشاکان بەرەو باڵادەستیی ئیمپراتۆری هەڵدەکشان.

ئەو کەسەی ناوی بنەماڵەکە لێیەوە هاتووە: مەلیک هەزارئەسپ (1204–1248) و هاوپەیمانیی خوارەزمشا

بنەماڵەکە ناوی لە نەوەی دامەزرێنەر، مەلیک هەزارئەسپ، وەرگرت کە لە نزیکەی ساڵانی 1204–1248 حوکمی کرد. فەرمانڕەواییی چل و چوار ساڵەکەی کاریگەرترین دەیەکانی مێژووی ئێرانی سەدەکانی ناوەڕاستی دەگرتەوە: هەڵکشانی ئیمپراتۆریای خوارەزمشا، هێرشە مەغۆلییەکان بۆ ئێران، لەناوچوونی دەسەڵاتی خوارەزمشا لە شەڕی ڕووباری ئیندوس (1221)، مەرگی چەنگیزخان (1227) و چەسپاندنی سەرەتاییی مەغۆلی لە سەردەمی ئۆگەدایدا. ناوی مەلیک هەزارئەسپ، کە لە فارسی و کوردیدا واتای «هەزار ئەسپ» دەگەیەنێت، بوو بە ناوی بنەماڵەکە کە پێی دەخرێتەوە یاد.

دوو دەستکەوتە مەزنەکەی مەلیک هەزارئەسپ سەربازی و بنەماڵەیی بوون. هەڵمەتێکی سەرکەوتووی دژ بە فەرمانڕەوا سەلغورییە باڵادەستەکانی پێشووی خۆی لە فارس ئەنجام دا و یەکپارچەییی خاکی هەزارئەسپیی لە بەرامبەر باشووردا پاراست. بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێشتر، هاوپەیمانی لەگەڵ دوا خوارەزمشا، جەلالەدین مەنگوبەردی، پێک هێنا لە بەرەنگاربوونەوە بێئومێدەکەیدا دژ بە مەغۆلەکان؛ سواری لوڕی و پەناگەی شاخاوییی بۆ هێزە خوارەزمییەکان دابین کرد کە لە دەیەکانی 1220ەکان و 1230ەکاندا بە ناو ئێراندا بەرەو ڕۆژئاوا پاشەکشەیان دەکرد. هەرچەندە هاوپەیمانییەکە لە ئامانجە فراوانترەکەیدا شکستی هێنا، جەلالەدین لە ساڵی 1231 لە ئەنادۆڵ کوژرا، قەڵا شاخاوییەکەی هەزارئەسپی لە شەپۆلی یەکەمی مەغۆلی بە زۆری سالم ڕزگاری بوو. کاتێک هۆلاکوخان لە ساڵی 1253 هێرشی دووەمی مەغۆلیی بۆ ئێران دەست پێ کرد، هەزارئەسپییەکان یەکێک بوون لەو ژمارە کەمەی بنەماڵە ئێرانییەکان کە هێشتا هەبوون بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو.

تاقیکردنەوەی مەغۆلی: عیمادەدین و نوسرەتەدین و تەکلا (1248–1259)

دەیە مەغۆلییەکە بۆ بنەماڵەی هەزارئەسپی ئەزموونێکی نزیکبوونەوە لە مەرگ بوو. سێ فەرمانڕەوا بە خێرایی یەک لە دوای یەک ڕووبەڕووی ڕەشەباکە بوونەوە.


عیمادەدین کوڕی هەزارئەسپ، کە لە ساڵانی 1248–1251 حوکمی کرد، جێنشینی باوکی بوو ڕێک لەو کاتەدا کە هۆلاکوخان خۆی بۆ هەڵمەتە مەزنە مەغۆلییەکە ئامادە دەکرد کە دەبوو بەغدا وێران بکات و کۆتایی بە خەلافەتی عەباسی بهێنێت. فەرمانڕەواییە کورتەکەی بە ئامادەکاریی دیپلۆماسی و سەربازی بۆ هێرشێک تێپەڕی کە هەمووان دەیانزانی دێت. لە ساڵی 1251 مرد و ئەندامانی دیکەی بنەماڵەکە بۆ ماوەیەکی کورت جێنشینی بوون.


نوسرەتەدین، کە لە ساڵانی 1252–1257 حوکمی کرد، ڕاستەوخۆ ڕووبەڕووی گەیشتنی مەغۆلەکان بووەوە. خانی مەزن، مۆنگکە، لە ڕەوانەکردنی هۆلاکودا بە تایبەتی فەرمانی پێ دابوو «لوڕ و کورد لاببە، کە بە بەردەوامی لەسەر ڕێگاکانمان کێشەمان بۆ دروست دەکەن و دژمان دەوەستنەوە»؛ دانپێدانانێکی ڕاستەوخۆ کە دانیشتووانە شاخاوییە کورد و لوڕەکان بە ئاستەنگێکی ناسراو دانرابوون بۆ جووڵەی سەربازیی مەغۆلی. بەرگریی نوسرەتەدین لە لوڕستان لە سەرەتای دەیەی 1250ەکاندا خاکە ناوەندییەکەی بنەماڵەکەی پاراست، هەرچەندە تێچووەکەی لە کۆتاییدا ملکەچبوون بوو بۆ فەرمانڕەواییی باڵای مەغۆلی.

جێنشینەکەی، تەکلا (1257–1259)، هەڵبژاردنێکی جیاوازی کرد: لە پێشڕەویی ساڵی 1258 بۆ بەغدادا لەگەڵ هۆلاکو بوو و شایەتیی تاڵانکردنی پایتەختی عەباسی و کوشتنی دوا خەلیفە، ئەلموستەعسیم، بوو. بەپێی ئەو کەسەی تۆمارە مێژووییەکەی ئیبن ئەلئەثیری بەردەوام کرد، تەکلا ئەوەندە بە ئێعدامکردنی خەلیفە بە دەستی مەغۆلەکان نیگەران بوو کە سوپای مەغۆلیی بەجێ هێشت و هەڵهات. گیرا و کەمێک دواتر بە فەرمانی هۆلاکو ئێعدام کرا. ڕووداوەکە یەکێکە لە سەرنجڕاکێشترین نموونەکانی ئەو بارە ئەخلاقییەی فەرمانڕەوا موسڵمانە وابەستەکانی ئیلخانەت هەڵیان دەگرت.

ڕێنێسانسی ئیلخانی: شەمسەدین ئەلپ ئەرغون (1259–1274)

دوای ئێعدامکردنی تەکلا، بووژانەوەی بنەماڵەکە لە سەردەمی شەمسەدین ئەلپ ئەرغوندا دەستی پێ کرد، کە لە ساڵانی 1259–1274 حوکمی کرد. بە تێگەیشتن لە مەحاڵبوونی بەرەنگاربوونەوەی ڕاستەوخۆی دەسەڵاتی ئیلخانی، شەمسەدین فەرمانڕەواییی باڵای مەغۆلیی پەسەند کرد و ماوەی ئاشتیی ڕێژەییی سەردەمی هۆلاکو و کوڕەکەی، ئەباقا، بەکار هێنا بۆ بنیاتنانەوەی دەوڵەتی هەزارئەسپی. قەڵا زیانلێکەوتووەکانی نۆژەن کردەوە، هێزە هۆزییە بانگکراوەکانی ناوچەی بەختیاری و ناوچە فراوانترەکانی لوڕستانی ڕێک خستەوە و ئیدارەی هەزارئەسپیی لە ئیدەج دووبارە دامەزراندەوە.

فەرمانڕەواییەکەی هاوکات بوو لەگەڵ «ڕێنێسانسی فارسی»ی سەرەتای سەردەمی مەغۆلی؛ زیندووبوونەوەی کولتووری لە ژێر پشتیوانیی ئیلخانیدا کە نووسینە مێژووییە مەزنەکانی جوەینی و ڕەشیدەدین و وەسافی بەرهەم هێنا و فارسیی وەک زمانی ئەدەبیی زاڵی جیهانی ڕۆژهەڵاتی ئیسلامی دووبارە چەسپاندەوە. دەرباری هەزارئەسپی لە ئیدەج دەستی بە وەرگرتنی ئەم ڕەوتە فکرییە کرد. کوڕەکەی شەمسەدین، یووسف شا I، کە لە ساڵانی 1274–1288 حوکمی کرد، و نەوەکەی، ئەفراسیاب I، کە لە ساڵانی 1288–1296 حوکمی کرد، بووژانەوەکەیان چەسپاند، جارێکی دیکە خاکی هەزارئەسپییان فراوان کرد و بنەماکانیان بۆ لوتکە کولتوورییەکەی فەرمانڕەواییی دواتر دانا.

لوتکەی کولتووری: نوسرەتەدین ئەحمەد و ئەدەبی فارسی (1296–1330)

نوسرەتەدین ئەحمەد، کە لە ساڵانی 1296–1330 حوکمی کرد، سەرکردایەتیی سەردەمە زێڕینەکەی هەزارئەسپیی کرد. فەرمانڕەواییی سی و چوار ساڵەکەی کۆتاییی سەردەمی ئیلخانی دەگرێتەوە؛ فەرمانڕەواییی غازانخان و ئۆلجایتو و ئەبوو سەعید، کاتێک دەوڵەتی مەغۆلیی جێنشین لە ئێران لە لوتکە کولتوورییەکەیدا بوو. دەربارەکەی لە ئیدەج بوو بە یەکێک لە ناوەندە سەرەکییە ناوچەییەکانی پشتیوانیی ئەدەبی فارسی لە جیهانی ڕۆژهەڵاتی ئیسلامیدا.

توێژینەوە زانستییە نوێیەکان نوسرەتەدین ئەحمەد بە پشتیوانێکی بە تایبەتی گرنگی کولتووری ئەدەبیی فارسیی کۆتاییی سەردەمی ئیلخانی ناساندووە. ئەو مێژوونووس و شاعیرە دەربارییانەی بۆ ئەو دەیاننووسی، بە ڕوونی ڕەچەڵەکی ئەویان بۆ پاشا ئەفسانەییە کەیانییەکانی ئێرانی پێش ئیسلام دەگەڕاندەوە، بنەماڵە پاڵەوانەکەی شانامە، و هەم وەک فەرمانڕەوایەکی ئێرانی لە نەریتی ئیمپراتۆریی ئێرانیدا و هەم وەک ئەتابەگێکی موسڵمانی سوننە لە ژێر دەسەڵاتی بەناوی ئیلخانیدا پێشکەشیان دەکرد. ستراتیژییەکە بە هەژماری سیاسی بوو: نوسرەتەدین ئەحمەد بە بانگەشەی ڕەچەڵەکی کەیانی، لە ناو چوارچێوەی ئیلخانەتدا ڕەواییی بە دەسەڵاتە خۆبەڕێوەبەرەکەی خۆی دەبەخشی و لە هەمان کاتدا جەختی لە سەروەرییەکی ئێرانیی قووڵتر دەکردەوە کە داگیرکەرە مەغۆلەکان نەیاندەتوانی هاوتای بن.

بەرهەمە کولتوورییەکانی فەرمانڕەواییەکەی مێژووی بە زمانی فارسی و ئەدەبی ئامۆژگاری بۆ میران و بەرهەمهێنانی مێژوونووسیی بنەڕەتیی ناوخۆییی لوڕستانی دەگرتەوە. دەقی ئامۆژگاریی نووسراو بۆ «ئەتابەگ ئەحمەدی لوڕستان» بوو بە نموونەیەکی بەرچاوی ئەدەبی فارسیی ئاوێنەی میران لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، کە ئەمڕۆ وەک یادگارێکی تیۆریی سیاسیی ئێرانیی کۆتاییی سەدەکانی ناوەڕاست لێکۆڵینەوەی لەبارەوە دەکرێت. بەشداریی هەزارئەسپی لە ئەدەبی فارسیدا لەم ماوەیەدا بنەماڵەکە دەخاتە هەمان نەریتی پشتیوانیی نەسرەدەولەی مەروانی و وەهسوودانی ڕەوادی و شێوە فراوانترەکەی پشتیوانیی بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکان بۆ کولتووری باڵای ئێرانیی سەدەکانی ناوەڕاست پشتڕاست دەکاتەوە.

لوتکەی فراوانیی خاک: یووسف شا II و لکاندنی بەسرە (1330–1340)

کوڕەکەی نوسرەتەدین ئەحمەد، ڕوکنەدین یووسف شا II، جێنشینی بوو و لە ساڵانی 1330–1340 حوکمی کرد. لە سەردەمیدا میرنشینی هەزارئەسپی گەیشتە فراوانترین سنووری خاکی خۆی. یووسف شا II بە سوودوەرگرتن لە هەڵوەشاندنەوەی کۆتاییی ئیلخانەت دوای مەرگی دوا ئیلخانی مەغۆلی، ئەبوو سەعید، لە ساڵی 1335، دەسەڵاتی هەزارئەسپیی بەرەو ڕۆژئاوا بۆ ناو خاکی عێراق و بەرەو باشووری ڕۆژئاوا تا سەرەوەی کەنداوی فارس فراوان کرد و بۆ ماوەیەکی کورت بەسرەی لە خاکەکانی بنەماڵەکە لەکاند.

ئەمە ساتی ئیمپراتۆریی هەزارئەسپی بوو؛ ئەو دەیە کورتەی بنەماڵەیەکی کورد و لوڕی لوڕستانی گەورە کۆنترۆڵی خاکێکی دەکرد لە چیاکانی بەختیارییەوە تا زەلکاوەکانی باشووری عێراق. لکاندنەکە نەدەکرا بەردەوام بێت: لە ماوەی چەند ساڵێکدا بەسرە جارێکی دیکە لەدەست چوو و هەزارئەسپییەکان گەڕانەوە بۆ ناوچە ناوەندییەکەی خۆیان لە لوڕستان و خوزستان. بەڵام فەرمانڕەواییی یووسف شا II توانای بنەماڵەکەی نیشان دا لە هەلومەرجی سیاسیی گونجاودا بۆ گەیاندنی دەسەڵاتی خۆی بۆ زۆر دوورتر لە بنکە شاخاوییەکەی.

قەیرانی موزەفەری: ئەفراسیاب II و پەشەنگ (1340–1378)

بۆشاییی سیاسیی دوای ئیلخانەت بۆ ماوەیەکی زۆر بە قازانجی هەزارئەسپییەکان نەبوو. لە دەیەی 1340ەکانەوە بنەماڵەیەکی ئێرانیی نوێ سەری هەڵدا، موزەفەرییەکانی یەزد و کرمان، و لە سەردەمی دامەزرێنەرە جەنگاوەرەکەیان، موباریزەدین محەمەد، دەستیان کرد دەوڵەتە بچووکترە ئێرانییەکان بخەنە ناو دەسەڵاتی خۆیان. موزەفەرەدین ئەفراسیاب II، کە لە ساڵانی 1340–1355 حوکمی کرد، ڕاستەوخۆ ڕووبەڕووی تەحەددای موزەفەری بووەوە و بۆ بەرگری لە خاکی هەزارئەسپی زنجیرەیەک هەڵمەتی ئەنجام دا کە ئەنجامێکی یەکلاکەرەوەیان نەبوو.

تا سەردەمی فەرمانڕەواییی جێنشینەکەی، شەمسەدین پەشەنگ (1355–1378)، میرنشینی هەزارئەسپی کەم کرابووەوە بۆ ناوچە ناوەندییەکەی لوڕستان و ئیدەج. زۆربەی ئەو خاکانەی یووسف شا II بۆ ماوەیەکی کورت لەکاندبوونی، لەدەست چووبوون؛ بنەماڵەکە تەنها بەرگریی لە قەڵا شاخاوییەکانی دەکرد دژ بە دەسەڵاتی هەڵکشاوی موزەفەری. بەڵام موزەفەرییەکانیش بە نۆرەی خۆیان نەدەمانەوە: لە ساڵی 1393، تەیموور، تەمەرلان، بە سەرانسەری ئێراندا هێرشی کرد و بنەماڵەی موزەفەریی بە تەواوی لەناو برد. هەزارئەسپییەکان، کە جوگرافیای شاخاوییەکەیان و ئامادەییان بۆ پەسەندکردنی دەسەڵاتی باڵای تەیمووری دەیانپاراست، جارێکی دیکە مانەوە.

دوا ئەتابەگەکان و کۆتاییی تەیمووری (1378–1424)

نیو سەدەی کۆتاییی بنەماڵەکە بەڵگەی زۆری لەبارەوە نییە، بەڵام لە ڕووی سیاسییەوە یەکڕێڕەوە. جێنشینەکانی شەمسەدین پەشەنگ، مەلیک پیر ئەحمەد (1378–1408)، ئەبوو سەعید (1408–1417) و شا حوسێن (1417–1424)، وەک فەرمانڕەوای وابەستە بە تەیمووری حوکمیان کرد و لە لوڕستانی گەورەدا خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیییان پاراست، لە هەمان کاتدا ملکەچیی گشتیی ئیمپراتۆرییان بۆ تەیموور و جێنشینەکەی، شاڕوخ، پەسەند کرد.

فەرمانڕەواییی شا حوسێن لە ساڵی 1424 کۆتایی هات، کاتێک کوڕ و جێنشینەکەی تەیموور، شاڕوخ، لە دەسەڵاتی لا برد و لوڕستانی گەورەی ڕاستەوخۆ خستە ناو سیستەمی ئیداریی تەیمووری. دوای 276 ساڵ، ماوەیەک درێژتر لە هەر بنەماڵەیەکی دیکەی سەرەکیی کوردی لە ئێران جگە لە ئەردەڵانی زۆر دواتر، فەرمانڕەواییی هەزارئەسپییەکان کۆتایی هات. چەند نەوەیەکیان لە سەردەمی کۆتاییی تەیمووری و سەرەتای سەفەویدا تۆمار کراون، دوا کەسایەتییەک بە ناوی غیاسەدین لە هەندێک سەرچاوەدا دەردەکەوێت، بەڵام میرنشینی هەزارئەسپیی لوڕستانی گەورە کۆتایی هاتبوو.

لوڕستانی گەورە جارێکی دیکە حکومەتێکی یەکگرتووی بنەماڵەییی کورد و لوڕی بەدەست نەدەهێنایەوە. لە سەردەمی سەفەویدا ناوچەکە خرایە ژێر دەسەڵاتی والییە دانراوە فارس و تورکەکان؛ لە سەردەمی قاجاردا هاوپەیمانییە هۆزییە بەختیاری و لوڕییەکان بەسەر سیاسەتی ناوخۆییدا زاڵ دەبوون؛ لە دەوڵەتی پەهلەویدا لوڕستان دەبوو بە پارێزگایەکی ئێرانی نوێ. سەردەمی هەزارئەسپی، دوا سەردەمی فەرمانڕەواییی سەربەخۆی بنەماڵەییی کورد و لوڕی لە باشووری ڕۆژئاوای ئێران، نەگەڕاوەتەوە.

میراتی کولتووری: ئیدەج و ئەدەبی فارسی و ناسنامەی کورد و لوڕ

میراتی هەزارئەسپی لە سێ ئاستدا ماوەتەوە.

ئیدەج. پایتەختی هەزارئەسپی لە ئیدەج، ئیزەی ئەمڕۆ لە پارێزگای خوزستان لە نزیک بەردە نەخشبەندە بەناوبانگە عیلامییەکانی کولەفەڕەح و ئەشکەفتی سەلمان، یەکێک بوو لە پایتەختە مەزنە ناوچەییەکانی ئێران لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. شوێنەکە چینەکانی نیشتەجێبوون لە سەردەمی عیلامییەوە بە سەردەمە ساسانی و ئیسلامییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست و سەردەمی نوێدا دەپارێزێت. هەرچەندە بینا ئیدارییە هەزارئەسپییەکان وەک شوێنەواری وەستاو نەماونەتەوە، شوێنی ئیدەج/ئیزە هەر خاڵێکی سەرەکیی ئاماژەی شوێنەوارناسیی بنەماڵەکەیە و پێگەکەی لە دەشتی ڕۆژئاواییی خوزستان، لە خاڵی یەکگەیشتنی چیاکانی بەختیاری و نزمەدەشتەکانی میزۆپۆتامیا، توانای ستراتیژیی بنەماڵەکە ڕوون دەکاتەوە بۆ کۆنترۆڵکردنی ڕێگا بازرگانییەکان و ڕێگاکانی کۆچ لە نێوان ئێران و عێراقدا.

پشتیوانیی ئەدەبی فارسی. بەشداریی هەزارئەسپی لە ئەدەبی فارسیی سەدەکانی ناوەڕاست، بە تایبەتی لە سەردەمی نوسرەتەدین ئەحمەد (1296–1330)، یەکێکە لە دەستکەوتە کولتوورییەکانی کۆتاییی سەردەمی ئیلخانی کە بە شێوەی پێویست دان بە گرنگییاندا نەنراوە. پشتیوانیی بنەماڵەکە لە شیعری فارسی و ئەدەبی ئامۆژگاری و نووسینی مێژوو دەیخاتە هەمان نەریتی پشتیوانیی ڕەوادی لە قەتران تەبرێزی لە تەبرێز؛ بنەماڵە کوردییەکان پشتگیرییان لە ژێرخانی کولتووریی بە زمانی فارسی دەکرد کە دەبوو بە زمانی هاوبەشی کولتووری باڵای ئێرانی.

ناسنامەی کورد و لوڕ. میرنشینی هەزارئەسپی حوکمی دانیشتووانێکی تێکەڵی کورد و لوڕی دەکرد، لە ناوچەیەکدا کە خودی جیاوازیی زمانی و کولتووریی نێوان هەردوو گرووپەکە ئاڵۆزە. لوڕی باکوور، بە تایبەتی شێوەزاری لەکی، لە کوردییەوە زۆر نزیکە و توێژینەوە زانستییە نوێیەکان هەندێک جار لوڕەکان بە لقێکی کوردی دەزانن و هەندێک جار بە گەلێکی ئێرانیی نزیک بە کورد بەڵام جیاواز. خودی هەزارئەسپییەکان بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد بوون لە جیهانە هۆزییە شەبانکارە و فەزلووییەکە، کە حوکمی دانیشتووانێکی ژێردەسەڵاتی کورد و لوڕیان دەکرد. دەستکەوتە سیاسی و کولتوورییەکانیان هەم سەر بە میراتی مێژووییی کورد و هەم سەر بە میراتی لوڕن و مێژوونووسیی نوێی لوڕی و هەروەها کوردی هەزارئەسپییەکان لە بنەماڵە بنەڕەتییەکانی مێژووی باشووری ڕۆژئاوای ئێران دەژمێرن. بە تایبەتی بۆ نەریتی مێژوونووسیی کوردی، هەزارئەسپییەکان درێژخایەنترین بنەماڵەی کوردیی ئێرانی سەدەکانی ناوەڕاستن؛ تۆمارێک کە تەنها زۆر دواتر میرنشینی ئەردەڵانی سنە هاوتای دەبوو.

پێگە لە مێژووی کورددا

هەزارئەسپییەکان لە تۆماری مێژووییی کوردیی سەدەکانی ناوەڕاستدا پێگەیەکی گواستنەوەیان هەیە. لە کاتێکدا شەدادییەکان و مەروانییەکان و حەسنەوەییەکان و عەنازییەکان و ڕەوادییەکان نوێنەرایەتیی پشووە کوردییەکە دەکەن، ئەو کۆمەڵە بنەماڵە کوردییەی سەدەی یازدەیەم کە بۆ ماوەیەکی کورت لە سەرانسەری جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستدا گەشەیان کرد، هەزارئەسپییەکان سەر بە سەردەمی دوای ئەو پشووەن، کاتێک داگیرکارییە مەغۆلی و تورکییەکان دیمەنی سیاسیی تەختاییی ئێرانیان گۆڕیبوو. ئەوان پردی نێوان پشووە کوردییەکەی سەدەی یازدەیەم و میرنشینە کوردییەکانی سەرەتای سەردەمی نوێن، ئەردەڵان و بابان و بۆتان و بەدلیس و سۆران و هەکاری و موکریان، کە دەبوو تا سەدەی نۆزدەیەم حوکمی بەشگەلێکی کوردستان بکەن.

درێژخایەنییان، 276 ساڵ لە نزیکەی 1148 تا 1424، هەرە تایبەتترین ڕاستیی دەربارەی بنەماڵەکەیە. لە هێرشە مەغۆلییەکانی وێرانکەری هەموو دەوڵەتە ناوچەییە ئێرانییەکانی دیکە زیاتر مانەوە. لە تاعوونی ڕەش و بڵاوبوونەوەی موزەفەری ڕزگاریان بوو. بە پەسەندکردنی دەسەڵاتی باڵا لەبری بەرەنگاربوونەوە لە ڕەشەبا تەیموورییەکە تێپەڕین. لە کۆتاییدا درێژخایەنترین بنەماڵەی کوردیی ئێرانی سەدەکانی ناوەڕاست بوون، تەنانەت لە عەنازییە درێژخایەنەکانیش زیاتر مانەوە کە لە هەموو ئەوانی دیکەی پشووە کوردییەکە زیاتر مابوونەوە.

نوێنەرایەتیی شێوەیەکی تایبەتیی مێژووییی کوردیش دەکەن: بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد کە حوکمی دانیشتووانێکی تێکەڵی کورد و لوڕ دەکات، لە ڕێگەی ڕێککەوتن لەگەڵ دەسەڵاتە ئیمپراتۆرییە یەک لە دوای یەکەکانی سەلجوقی و ئیلخانی و موزەفەری و تەیموورییەوە دەوڵەتێکی درێژخایەنی ناوخۆیی بنیاتی دەنێت و بۆ نزیکەی سێ سەدە دەسەڵاتێکی خۆبەڕێوەبەری کوردی و ئێرانی لە چیاکانی زاگرۆسدا دەپارێزێت. نموونەکەیان، سەرکردایەتیی هۆزیی کوردی و جوگرافیای شاخاوی و ڕێککەوتن لەگەڵ دراوسێ ئیمپراتۆرییەکان و پشتیوانیی کولتووری ئەدەبیی فارسی، بە جیاوازیی ناوچەییەوە لەلایەن میرنشینە کوردییەکانی سەرەتای سەردەمی نوێ دووبارە دەبووەوە. بە واتایەکی گرنگ، هەزارئەسپییەکان نموونە سەرەتاییەکەی ئەردەڵان و بابان و بنەماڵە کوردییەکانی دواترن کە دەبوو لە سەدەی شانزدەیەمەوە تا سەدەی نۆزدەیەم حوکمی کوردستان بکەن.

بۆ ناسنامەی هاوچەرخی کورد و لوڕ، گرنگیی هەزارئەسپییەکان لەوەدایە کە بنەماڵەی لوڕستانی گەورەن؛ ئەو میرنشینە درێژخایەنە کورد و لوڕەی سەدەکانی ناوەڕاست کە پشووە بنەڕەتییە کوردییەکە بە میرنشینەکانی سەرەتای سەردەمی نوێ دەبەستێتەوە، دەسەڵاتی بنەماڵەییی کوردی لە ناو کارەساتە مەغۆلییەکەدا دەپارێزێت و لە سەردەمی نوسرەتەدین ئەحمەددا نەریتێکی بەرچاوی پشتیوانیی ئەدەبی فارسی بەرهەم دەهێنێت. دانیشتووانە لوڕییەکانی لوڕستان و خوزستان و کوهگیلوویە و ناوچەی بەختیاریی ئەمڕۆ بەشێک لە میراتە سیاسی و کولتوورییەکەی خۆیان بۆ میرنشینی هەزارئەسپی دەگەڕێننەوە؛ نەریتی مێژوونووسیی کوردی ئەوان لە بنەماڵە کوردییە مەزنەکان دەژمێرێت و پارێزگای لوڕستانی نوێ هێشتا ناوی ئەو میرنشینەی سەدەکانی ناوەڕاستی هەڵگرتووە کە هەزارئەسپییەکان بنیاتیان نا.

هێڵی کات

نزیکەی 1006؛ بەرواری ئەفسانەییی کۆچکردنی فەزلوویا لە سووریاوە بە مەیافارقین و ئازەربایجاندا بۆ لوڕستان. کۆتاییی سەدەی 11–سەرەتای سەدەی 12؛ ڕەچەڵەکی فەزلوویی لە ناو هاوپەیمانیی هۆزیی کوردیی شەبانکارە لە باشووری ڕۆژئاوای ئێران نیشتەجێ دەبێت. نزیکەی 1148؛ ئەبوو تاهیر کوڕی محەمەد سەربەخۆییی خۆی لە سەلغورییەکان ڕادەگەیەنێت؛ بنەماڵەی هەزارئەسپی دامەزرێنرا. 1148–1153؛ فەرمانڕەواییی ئەبوو تاهیر کوڕی محەمەد. کۆتاییی سەدەی 12؛ فەرمانڕەواییی یووسف شا I؛ چەسپاندنی دەسەڵاتی هەزارئەسپی. 1204–1248؛ فەرمانڕەواییی مەلیک هەزارئەسپ؛ هاوپەیمانی لەگەڵ خوارەزمشا جەلالەدین دژ بە مەغۆلەکان؛ بنەماڵەکە ناوەکەی وەردەگرێت. 1227؛ مەرگی چەنگیزخان. 1231؛ مەرگی خوارەزمشا جەلالەدین. 1248–1251؛ فەرمانڕەواییی عیمادەدین کوڕی هەزارئەسپ. 1252–1257؛ فەرمانڕەواییی نوسرەتەدین؛ بەرگری دژ بە یەکەم گەیشتنی هۆلاکو. 1257–1259؛ فەرمانڕەواییی تەکلا؛ لەگەڵ هۆلاکو دەچێت بۆ بەغدا لە ساڵی 1258، دوای ئێعدامکردنی خەلیفە سوپاکە بەجێ دەهێڵێت، دەگیرێت و دەکوژرێت. 1258؛ هۆلاکو بەغدا تاڵان دەکات؛ خەلافەتی عەباسی کۆتایی پێ دێت. 1259–1274؛ فەرمانڕەواییی شەمسەدین ئەلپ ئەرغون؛ بووژانەوەی هەزارئەسپی لە ژێر دەسەڵاتی باڵای ئیلخانیدا. 1274–1288؛ فەرمانڕەواییی یووسف شا I، دووەمی ئەو ناوە. 1288–1296؛ فەرمانڕەواییی ئەفراسیاب I. 1296–1330؛ فەرمانڕەواییی نوسرەتەدین ئەحمەد؛ لوتکەی کولتووری؛ پشتیوانیی ئەدەبی فارسی؛ بانگەشەکانی ڕەچەڵەکی کەیانی. 1330–1340؛ فەرمانڕەواییی ڕوکنەدین یووسف شا II؛ لکاندنی کورتی بەسرە؛ لوتکەی فراوانیی خاک. 1335؛ مەرگی دوا ئیلخان، ئەبوو سەعید. 1340–1355؛ فەرمانڕەواییی موزەفەرەدین ئەفراسیاب II؛ دەستپێکردنی تەحەددای موزەفەری. 1355–1378؛ فەرمانڕەواییی شەمسەدین پەشەنگ. 1378–1408؛ فەرمانڕەواییی مەلیک پیر ئەحمەد؛ سەردەمی تەیمووری دەست پێ دەکات. 1393؛ تەیموور موزەفەرییەکان لەناو دەبات. 1408–1417؛ فەرمانڕەواییی ئەبوو سەعید. 1417–1424؛ فەرمانڕەواییی شا حوسێن؛ دوا ئەتابەگی هەزارئەسپی. 1424؛ شاڕوخ شا حوسێن لە دەسەڵات لا دەبات؛ لوڕستانی گەورە دەخرێتە ناو سیستەمی ئیداریی تەیمووری. بنەماڵەی هەزارئەسپی کۆتایی پێ دێت.

فەرمانڕەواکانی بنەماڵەی هەزارئەسپی

بنەماڵەی هەزارئەسپی لە مێژووە 276 ساڵەکەیدا شانزدە ئەتابەگ یان زیاتر بەرهەم هێنا کە بەڵگەیان لەبارەوە هەیە. Kurdish-History.com ژیاننامەی هەشت لەوانەی تێدایە؛ دامەزرێنەر و ئەو کەسەی ناوی بنەماڵەکە لێیەوە هاتووە و نەوەی تاقیکردنەوەی مەغۆلی و بووژانەوەی ئیلخانی و لووتکەی فراوانیی خاک و قەیرانی موزەفەری و کۆتاییی تەیمووری دەگرێتەوە.

ئەتابەگە سەرەتاییەکان. ئەبوو تاهیر کوڕی محەمەد، دامەزرێنەرەکە (نزیکەی 1148–1153)، فەرماندەی سەلغوری کە بوو بە ئەتابەگێکی سەربەخۆی کوردی. یووسف شا I؛ چەسپاندن لە کۆتاییی سەدەی دوازدەیەم. مەلیک هەزارئەسپ، ئەو کەسەی ناوی بنەماڵەکە لێیەوە هاتووە (1204–1248)، هاوپەیمانی جەلالەدین خوارەزمشا و دامەزرێنەری ناوی بنەماڵەکە.

ئەتابەگەکانی سەردەمی مەغۆلی. عیمادەدین کوڕی هەزارئەسپ (1248–1251). نوسرەتەدین (1252–1257)، بەرگریکەر دژ بە شەپۆلی یەکەمی هۆلاکو. تەکلا (1257–1259)، ئەو ئەتابەگەی دوای بەغدا سوپاکەی هۆلاکوی بەجێ هێشت و ئێعدام کرا.

ڕێنێسانس و لوتکەی ئیلخانی. شەمسەدین ئەلپ ئەرغون (1259–1274)، دوای کارەساتە مەغۆلییەکە دووبارە بنیاتی نایەوە. یووسف شا I (1274–1288). ئەفراسیاب I (1288–1296). نوسرەتەدین ئەحمەد (1296–1330)، پشتیوانی ئەدەبی فارسی و لووتکە کولتوورییەکەی بنەماڵەکە. ڕوکنەدین یووسف شا II (1330–1340)، بەسرەی لەکاند و گەیشتە لووتکەی فراوانیی خاک.

سەردەمی موزەفەری و تەیمووری. موزەفەرەدین ئەفراسیاب II (1340–1355). شەمسەدین پەشەنگ (1355–1378). مەلیک پیر ئەحمەد (1378–1408). ئەبوو سەعید (1408–1417). شا حوسێن (1417–1424)، دوا ئەتابەگ کە شاڕوخ لە دەسەڵاتی لا برد.

پرسیار و وەڵام: تێگەیشتن لە بنەماڵەی هەزارئەسپی

هەزارئەسپییەکان کورد بوون یان لوڕ؟ هەردووکیان، بەو شێوەیەی ناسنامەی کورد و لوڕ لە سەدەکانی ناوەڕاستدا تێکەڵ دەبوون. بنەماڵە فەرمانڕەواکە کورد بوو، لە جیهانە هۆزییە شەبانکارە و فەزلووییەکەوە هاتبوو کە شەرەفنامە و سەرچاوە مێژووییە کوردییەکانی دیکە بە کوردیان دەژمێرن؛ بەڵام ئەو دانیشتووانەی حوکمیان دەکرد تێکەڵێک بوون لە هۆزە کورد و لوڕەکان و خودی جیاوازیی زمانی و کولتووریی نێوان هەردوو گرووپەکە لە باشووری ڕۆژئاوای ئێرانی سەدەکانی ناوەڕاستدا گۆڕاو بوو. شێوەزاری لوڕی باکوور، لەکی، لە کوردییەوە زۆر نزیکە و ئەمڕۆ هەم نەریتی مێژوونووسیی کوردی و هەم لوڕی میرنشینی هەزارئەسپی بە هی خۆیان دەزانن. بە تایبەتی بۆ تۆماری مێژووییی کوردی، هەزارئەسپییەکان بە یەکێک لە بنەماڵە کوردییە مەزنەکانی سەدەکانی ناوەڕاست دەژمێردرێن.

«هەزارئەسپ» واتای چییە؟ «هەزار ئەسپ» لە فارسی و کوردیدا؛ هەزار = هەزار و ئەسپ = ئەسپ. بنەماڵەکە ناوی لە نەوەی دامەزرێنەر، مەلیک هەزارئەسپ، وەرگرت کە لە ساڵانی 1204–1248 حوکمی کرد و فەرمانڕەواییی چل و چوار ساڵەکەی بنەماڵەکەی وەک هێزی زاڵی کورد و لوڕی باشووری ڕۆژئاوای ئێرانی سەدەکانی ناوەڕاست چەسپاند.

پایتەختی هەزارئەسپی لە کوێ بوو؟ ئیدەج، ئیزەی ئەمڕۆ لە پارێزگای خوزستان لە باشووری ڕۆژئاوای ئێران. شوێنەکە لە کەناری ڕۆژئاواییی چیاکانی بەختیاری دایە، لە نزیک بەردە نەخشبەندە بەناوبانگە عیلامییەکانی کولەفەڕەح و ئەشکەفتی سەلمان. لەم بنکەیەوە هەزارئەسپییەکان کۆنترۆڵی لوڕستانی گەورە، لوڕی بزرگ، و کوهگیلوویە و بەشگەلێکی خوزستانیان دەکرد، هەروەها بۆ ماوەیەکی کورت بەسرە لە سەرەوەی کەنداوی فارس، لە لوتکەی فراوانیی خاکەکەیاندا لە سەردەمی یووسف شا II.

هەزارئەسپییەکان چەندە حوکمیان کرد؟ 276 ساڵ، لە نزیکەی 1148 تا 1424. ئەمە دەیانکات بە درێژخایەنترین بنەماڵەی کوردیی ئێرانی سەدەکانی ناوەڕاست، کە لە هەموو قەوارە سیاسییە سەرەکییە کوردییەکانی دیکەی تەختاییی ئێران زیاتر مانەوە، لەوانە عەنازییە درێژخایەنەکان کە نزیکەی 130 ساڵ مانەوە. تەنها میرنشینی ئەردەڵانی سنەی زۆر دواتر، 1169–1865 بەپێی ئەو بەروارەی بەکار دەهێنرێت، لە درێژخایەنیی هەزارئەسپی نزیک دەبێتەوە.

هەزارئەسپییەکان چۆن لە مەغۆلەکان ڕزگاریان بوو؟ بە تێکەڵەیەک لە جوگرافیای شاخاوی و بەرەنگاربوونەوەی سەربازی و ملکەچبوونی کردەیی. نوسرەتەدین لە دەیەی 1250ەکاندا بەرگریی لە خاکە ناوەندییەکە کرد دژ بە شەپۆلی یەکەمی هۆلاکو؛ تەکلا بۆ هەڵمەتی بەغدای ساڵی 1258 پەیوەست بوو بە سوپای مەغۆلی، دوای کوشتنی خەلیفە سوپاکەی بەجێ هێشت و ئێعدام کرا؛ دواتر شەمسەدین ئەلپ ئەرغون لە ساڵی 1259ەوە فەرمانڕەواییی باڵای ئیلخانیی پەسەند کرد و ئەو ئاشتییەی لێی کەوتەوەی بەکار هێنا بۆ بنیاتنانەوەی دەوڵەتی هەزارئەسپی. ئامادەییی بنەماڵەکە بۆ پەسەندکردنی فەرمانڕەواییی باڵای ئیمپراتۆریی یەک لە دوای یەک، سەلجوقی و ئیلخانی و موزەفەری و تەیمووری، لەگەڵ پاراستنی خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیی، کلیلەکەی درێژخایەنیی سەرنجڕاکێشیان بوو.

نوسرەتەدین ئەحمەد کێ بوو؟ ئەتابەگی هەزارئەسپی کە لە ساڵی 1296 تا 1330 حوکمی کرد و سەرکردایەتیی لووتکە کولتوورییەکەی بنەماڵەکەی کرد. توێژینەوە زانستییە نوێیەکان بە یەکێک لە پشتیوانە سەرەکییە ناوچەییەکانی ئەدەبی فارسیی کۆتاییی سەردەمی ئیلخانی ناساندوویانە. مێژوونووسەکانی دەربارەکەی ڕەچەڵەکی ئەویان بۆ پاشا ئەفسانەییە کەیانییەکانی ئێرانی پێش ئیسلام دەگەڕاندەوە؛ دەربارەکەی ئەدەبی ئامۆژگاری و شیعری فارسی و مێژوونووسیی بنەڕەتیی ناوخۆییی لوڕستانی بەرهەم هێنا. هاوتای هەزارئەسپیی کەسایەتییەکانی وەک نەسرەدەولەی مەروانی و وەهسوودانی ڕەوادییە؛ فەرمانڕەوا کوردەکان کە دەربارەکانیان بوون بە ناوەندە سەرەکییەکانی کولتووری باڵای ئێرانی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا.

چی کۆتایی بە بنەماڵەکە هێنا؟ داگیرکردنی تەیمووریی ساڵی 1424. کوڕ و جێنشینەکەی تەیموور، شاڕوخ، دوا ئەتابەگ، شا حوسێنی، لە دەسەڵات لا برد و لوڕستانی گەورەی خستە ناو سیستەمی ئیداریی تەیمووری. دوای 276 ساڵ، میرنشینی هەزارئەسپی وەک قەوارەیەکی سیاسیی سەربەخۆ نەما. لوڕستانی گەورە جارێکی دیکە حکومەتێکی یەکگرتووی بنەماڵەییی کورد و لوڕی نەدەبوو؛ لە سەردەمی سەفەوی و قاجاردا ناوچەکە بە دەستی والییە دانراوەکان بەڕێوە دەچوو و لە دەوڵەتی پەهلەویدا بوو بە پارێزگایەکی ئێرانی نوێ.

میراتی هاوچەرخی هەزارئەسپییەکان چییە؟ میراتی هەزارئەسپی لە سێ ئاستدا ماوەتەوە. لە ڕووی جوگرافییەوە، پارێزگای لوڕستانی ئێرانی نوێ هێشتا ناوی میرنشینەکەی سەدەکانی ناوەڕاستی هەڵگرتووە. لە ڕووی کولتوورییەوە، پشتیوانیی هەزارئەسپی لە ئەدەبی فارسی لە سەردەمی نوسرەتەدین ئەحمەد بەشێکە لە بەشداریی فراوانتری کوردیی سەدەکانی ناوەڕاست بۆ کولتووری باڵای ئێرانی. لە ڕووی سیاسییەوە، نموونەی هەزارئەسپی، بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد و جوگرافیای شاخاوی و ڕێککەوتن لەگەڵ دراوسێ ئیمپراتۆرییەکان کە بۆ چەند سەدە بەردەوام بوو، بوو بە شێوەی میرنشینە کوردییەکانی سەرەتای سەردەمی نوێ، ئەردەڵان و بابان و بۆتان و بەدلیس و سۆران و هەکاری و موکریان، کە دەبوو لە سەدەی شانزدەیەمەوە تا سەدەی نۆزدەیەم حوکمی بەشگەلێکی کوردستان بکەن. هەزارئەسپییەکان نموونەی سەرەتاییی سەدەکانی ناوەڕاستن بۆ میرنشینی کوردیی سەرەتای سەردەمی نوێ.

کۆتایی

بنەماڵەی هەزارئەسپی دەستکەوتە درێژخایەنەکەی ئێرانی کورد و لوڕیی سەدەکانی ناوەڕاست بوو. والییەکی سەلغوری کە لە ئاوا بوونی کۆتاییی سەردەمی سەلجوقیدا سەربەخۆییی ڕاگەیاند، دامەزراندی؛ ناوی لە نەوەیەک وەرگرت کە لەگەڵ دوا خوارەزمشا دژ بە مەغۆلەکان هاوپەیمانیی کرد؛ لە ناو هێرشەکەی هۆلاکودا ئەتابەگەکان ڕایانگرت کە کاتێک توانییان شەڕیان کرد و کاتێک ناچار بوون ملکەچ بوون؛ بە دەوڵەتداریی لەسەرخۆی شەمسەدین ئەلپ ئەرغون لە ژێر دەسەڵاتی باڵای ئیلخانیدا دووبارە بنیاتی نرایەوە؛ بە پشتیوانیی نوسرەتەدین ئەحمەد لە ئەدەبی فارسی بەرز کرایەوە بۆ ئاستی باڵادەستیی کولتووری؛ بە لکاندنی بەسرە لەلایەن یووسف شا II بۆ ماوەیەکی کورت بوو بە ئیمپراتۆری؛ سەرئەنجام دوای 276 ساڵ لە ناو دەسەڵاتی تەیمووریدا تێکەڵ کرا. بنەماڵەکە نوێنەرایەتیی درێژترین دەسەڵاتی سیاسیی بەردەوامی کورد و لوڕیی تەختاییی ئێرانی سەدەکانی ناوەڕاست دەکات.

پایتەختەکەی لە ئیدەج، ئیزەی ئەمڕۆ لە نزیک بەردە نەخشبەندە عیلامییەکانی باشووری ڕۆژئاوای ئێران، میراتە جوگرافییەکەی بنەماڵەکە دەچەسپێنێت. پشتیوانیی ئەدەبی فارسیی میراتە کولتوورییەکەی دەچەسپێنێت. مانەوەی 276 ساڵەکەی میراتە سیاسییەکەی دەچەسپێنێت. پێگەکەی وەک پردی نێوان پشووە کوردییەکەی سەدەی یازدەیەم و میرنشینە کوردییەکانی سەرەتای سەردەمی نوێش جێگەکەی لە ڕێڕەوە درێژەکەی مێژووی کورددا دەچەسپێنێت.

هەزارئەسپییەکان، لەگەڵ شەدادییەکان و مەروانییەکان و حەسنەوەییەکان و عەنازییەکان و ڕەوادییەکان و ئەیووبییەکان، کۆمەڵە بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست پێک دەهێنن. ئەوان درێژخایەنترین لقی ئەم کۆمەڵەیەن؛ بنەماڵە کورد و لوڕەکەی لوڕستانی گەورە کە فەرمانڕەواییی 276 ساڵەکەی بەسەر چیاکانی زاگرۆسدا بوونی پارێزگای لوڕستانی ئێرانی نوێی مومکین کرد و پشتیوانییەکەی لە ئەدەبی فارسی بەشداریی لە بنەما کولتوورییەکانی کۆتاییی سەدەکانی ناوەڕاستی ئێراندا کرد.

سەرچاوەکان و سەرچاوە زانستییەکان

سەرچاوە ڕاستەوخۆکان: Ibn al-Athir و ئەو کەسانەی تۆمارەکەیان بەردەوام کرد، al-Kamil fi'l-Tarikh و پاشکۆکان؛ Hamdullah Mustawfi, Tarikh-i Guzida، سەدەی 14، مێژووە بنەڕەتییە فارسییەکەی سەدەکانی ناوەڕاست کە بە شێوەیەکی ڕێکخراو ئەتابەگە هەزارئەسپییەکان لیست دەکات؛ Hafiz-i Abru, Majma' al-Tawarikh، سەرەتای سەدەی 15؛ Hindushah Sahib Nakhjivani, Tajarib al-Salaf، ئەدەبی ئامۆژگاری بۆ ئەتابەگ ئەحمەدی لوڕستان؛ Ata-Malik Juvayni, Tarikh-i Jahangushay، تۆماری مێژووییی ئیلخانی؛ Sharafkhan Bidlisi, Sharafnama، سەدەی 16؛ Mir-Khwand, Tarikh-i Rawdat al-Safa.

سەرچاوە سەرەکییە زانستییەکان: Bertold Spuler, "Hazaraspids," Encyclopædia of Islam، چاپی 2، و "Atabakan-i Lorestan," Encyclopædia Iranica (1987)؛ V. Minorsky, "Lur-i Buzurg," Encyclopædia of Islam، چاپەکانی 1 و 2؛ Sachiko Kitagawa، وتارەکانی دەربارەی هەڵکشانی ئەتابەگە هەزارئەسپییەکان و شۆڕشەکەی ئەتابەگ ئەفراسیاب (Bunkei Ronsō, 1987–1989)؛ توێژینەوە نوێیەکەی F. Gholām-rezāyi, Tārikh-e Lorestān baʿd az Eslām، تاران، 2017؛ Louise Marlow, "Teaching Wisdom: A Persian Work of Advice for Atabeg Ahmad of Luristan"، لە Mirror for the Muslim Prince، بە سەرپەرشتیی Boroujerdi، Syracuse، 2013؛ George Lane, Early Mongol Rule in Thirteenth-Century Iran، لەندەن، 2003؛ وتارە پەیوەندیدارەکانی Cambridge History of Iran، بەرگەکانی 5 و 6.

ئاماژە هاوپەیوەندەکانی Kurdish-History.com: وتارە گشتییەکە بەستەر دەدات بۆ هەشت بابەتی ژیاننامەییی هەزارئەسپی؛ ئەبوو تاهیر کوڕی عەلی و مەلیک هەزارئەسپ و عیمادەدین و نوسرەتەدین و شەمسەدین ئەلپ ئەرغون و یووسف شا II و موزەفەرەدین ئەفراسیاب II و شا حوسێن، لەگەڵ ئاماژە بۆ وتارە گشتییەکانی پشووە کوردییەکە: شەدادی و مەروانی و حەسنەوەیی و عەنازی و ڕەوادی و ئیمپراتۆریای ئەیووبی.