عیمادەددین کێ بوو؟
عیمادەددین کوڕی هەزارئەسپ ئاتابەگێکی کوردی هەزارئەسپیی لۆڕستانی گەورە بوو کە لە 1248ەوە تا 1251 فەرمانڕەواییی کرد و جێگەی باوکی، مەلیک هەزارئەسپ، گرتەوە. لە یەکێک لە دژوارترین قۆناغەکانی میرنشینە کوردییەکەی چیاکانی باشووری زاگڕۆسدا فەرمانڕەواییی کرد؛ ساڵە سەرەتاییەکانی زاڵبوونی مەغۆلەکان بەسەر ئێراندا، کاتێک ئیلخانان دەسەڵاتی خۆیان بەسەر دەشتی بەرزی ئێراندا پتەو دەکرد.
فەرمانڕەوایییەکەی کورت بوو، تەنها سێ ساڵ، و سەرچاوە مێژووییەکان زانیارییەکی ڕێژەیی کەمیان لەسەر دەستکەوتە تایبەتەکانی هەیە. ئەوەی دڵنیایە ئەوەیە کە سەربەخۆییی بنەماڵەی کوردیی هەزارئەسپیی وەک دەوڵەتێکی ملکەچی فەرمانڕەواییی باڵای مەغۆلەکان پاراست و بەردەوامیی بە ستراتیژیی مانەوە دا کە باوکی پێشەنگی بوو. میرنشینەکەی زاگڕۆسی بە بێ زیان پاراست لە قۆناغێکدا کە زۆر دەوڵەتی بەهێزتر داگیر دەکران یان لەناو دەبران.
براکەی، نوسرەتەددین، جێگەی گرتەوە و کەمێک دواتر براکەی تریان، تەکلا، هات. ئەم زنجیرە خێرایەی گواستنەوەی دەسەڵات نائارامیی سیاسیی سەرەتای سەردەمی مەغۆلەکان لە لۆڕستان دەردەخات؛ کاتێک هێشتا ئەو پرسیارە یەکلایی دەکرایەوە کە کام لە کوڕەکانی مەلیک هەزارئەسپ فەرمانڕەوایی بکات.
خاڵە سەرەکییەکان
• عیمادەددین کوڕی هەزارئەسپ ئاتابەگی کوردی هەزارئەسپیی لۆڕستان بوو لە 1248ەوە تا 1251 و کوڕی مەلیک هەزارئەسپ بوو.
• لە ساڵە سەرەتاییەکانی فەرمانڕەواییی باڵای ئیلخانە مەغۆلەکان بەسەر ئێراندا فەرمانڕەواییی کرد و خودموختاریی هەزارئەسپییە کوردەکانی لە زاگڕۆس پاراست.
• فەرمانڕەوایییەکەی، کە نزیکەی سێ ساڵ بوو، کورت بوو، بەڵام ئەرکێکی چارەنووسسازی لە پاراستنی بەردەوامیی بنەماڵەکەدا بە گواستنەوەی دەسەڵات بەجێ هێنا.
• براکەی نوسرەتەددین جێگەی گرتەوە و بەردەوامیی بە نەریتی هەزارئەسپییەکان دا لە گواستنەوەی فەرمانڕەوایی لە نێو بنەماڵەکەدا.
• وەک باوکی مەلیک هەزارئەسپ پێش خۆی، پشتبەستنی بنەماڵەکەی بە سوارە خۆماڵییە کوردەکان پاراست، نەک سەربازە کۆیلە تورکییەکان.
زانیارییە خێراکان
پێڕستی ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
ڕیزبەندیی کات و ڕووداوە گرنگەکان
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریای کورد
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
عیمادەددین کوڕی مەلیک هەزارئەسپ بوو؛ ناسراوترین فەرمانڕەوای بنەماڵەی کوردیی هەزارئەسپی و ئەو پیاوەی ناوی خۆی بە بنەماڵەکە بەخشی. لە بەرزاییەکانی زاگڕۆسی لۆڕستان گەورە بوو، لە نێو دەربارێکدا کە نەریتە هۆزەکییە کوردییەکانی لەگەڵ ڕێبازە کارگێڕییەکانی میرنشینێکی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست تێکەڵ دەکرد.
گەورەبوونی لە ژێر کاریگەریی قەیرانی مەغۆلەکاندا بوو کە ساڵەکانی کۆتاییی ژیانی باوکی داگرتبوو؛ داگیرکاریی کارەساتباری ئێران کە ئیمپراتۆریای خوارەزمیی لەناو برد و تەواوی دەشتی بەرزی ئێرانی ملکەچی فەرمانڕەواییی مەغۆلەکان کرد. لە جیهانێکدا پێگەیشت کە مانەوەی بنەماڵەی هەزارئەسپی پشت بە بەڕێوەبردنی وریایانەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئیلخانان دەبەست، لەگەڵ پاراستنی ئەو دامەزراوە کوردییە ناوخۆییانەی خەسڵەتی تایبەتیان بە میرنشینەکە دەبەخشی.
کاتێک مەلیک هەزارئەسپ لە 1248 مرد، میرنشینێک بۆ عیمادەددین مایەوە کە لە خراپترین بەشی داگیرکاریی مەغۆلەکان بە بێ زیان ڕزگاری بووبوو، بەڵام هێشتا ڕووبەڕووی دژواریی بەردەوامی مامەڵەکردن لەگەڵ دەسەڵاتی باڵای مەغۆلەکان بوو، بەبێ ئەوەی ئەو خودموختارییە قوربانی بکات کە واتای بە فەرمانڕەواییی کوردی لە لۆڕستان دەبەخشی.
چوارچێوەی مێژوویی
لەو کاتەدا ئیلخانانی مەغۆل لە قۆناغی سەرەتایی و توندوتیژترین قۆناغی پتەوکردنی دەسەڵاتی خۆیاندا بوون. هولاگۆخان، نەوەی چەنگیزخان، لە 1258 هەڵمەتە وێرانکەرەکەی دژی بەغدا دەست پێ دەکرد، خەلافەتی عەباسیی لەناو دەبرد و شێوەی جیهانی ئیسلامیی دەگۆڕی. ساڵەکانی فەرمانڕەواییی عیمادەددین (1248-1251) پێشەکیی نزیکی ئەم کارەساتە بوون.
بۆ هەزارئەسپییەکان، سەردەمی مەغۆلەکان پێویستی بە هاوسەنگییەکی هەستیار هەبوو: دانی باجی پێویست و نیشاندانی وەفاداریی پێویست بۆ خۆپاراستن لەو وێرانکارییەی بەسەر دەسەڵاتە بەرگری‌کەرەکاندا دەهات، لەگەڵ پاراستنی خودموختارییەکی ناوخۆییی پێویست بۆ بەردەوامبوونی فەرمانڕەواییی کوردی لە لۆڕستان. ئەم دژوارییە لە باوکییەوە بۆ عیمادەددین مایەوە و ئەویش بۆ براکەی نوسرەتەددین گواستییەوە.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
پاراستنی بەردەوامیی هەزارئەسپییەکان
دەستکەوتە سەرەکییەکەی عیمادەددین کارێکی بێ شکۆی دەرەکی بەڵام پێویست بوو: پاراستنی بەردەوامیی بنەماڵەی هەزارئەسپی بە جێگرتنەوەیەکی سەرکەوتووی باوکی، مەلیک هەزارئەسپ. لە ژینگەی سیاسیی پڕئاژاوەی ئێرانی ژێر دەسەڵاتی مەغۆلەکاندا، گواستنەوەیەکی ئارامی دەسەڵات لە نێو بنەماڵەدا خۆی دەستکەوتێک بوو.
لە ماوەی سێ ساڵ فەرمانڕەوایییدا بەبێ ئەوەی ببێتە هۆی دەستێوەردانی مەغۆلەکان یان ڕاپەڕینی ناوخۆ فەرمانڕەواییی کرد؛ بەمە میرنشینە کوردییەکەی لۆڕستانی لە کارکردن بەردەوام هێشتەوە و بە بێ زیان سپاردی بە براکەی نوسرەتەددین.
پاراستنی فەرمانڕەواییی کوردی لە زاگڕۆس
بە درێژاییی فەرمانڕەوایییە کورتەکەی، عیمادەددین نەریتی هەزارئەسپییەکانی پاراست لە بەڕێوەبردنی لۆڕستان بە دامەزراوە خۆماڵییە کوردییەکان و سوارە کوردەکان؛ ئەو خەسڵەتە تایبەتەی بنەماڵەکە کە لە دەوڵەتەکانی جیهانی مەغۆل بە زاڵبوونی تورکەکان جیای دەکردەوە.
بەرزاییەکانی زاگڕۆسی لۆڕستانی گەورە لە ژێر فەرمانڕەواییی هەزارئەسپییەکاندا ناوچەیەکی بەردەوامیی کولتووری و سیاسیی کوردی بوون، لە سەردەمێکدا کە زۆربەی جیهانی دەوروبەر لە ژێر زاڵبوونی مەغۆل و تورکەکاندا لە نوێوە ڕێک دەخرایەوە. پاراستنی ئەم نەریتە لەلایەن عیمادەددینەوە، هەرچەندە فەرمانڕەوایییەکەی کورت بوو، بەشداریی لە بەردەوامیی سێ سەدەییی بنەماڵەکەدا کرد.
ڕیزبەندیی کات و ڕووداوە گرنگەکان
گفتوگۆ، مشتومڕ و پرسیارە مێژووییەکان
مشتومڕە مێژووییە سەرەکییەکە دەربارەی عیمادەددین پەیوەندیی بە ڕیزبەندیی جێگرتنەوەی دەسەڵاتەوە هەیە دوای مردنی مەلیک هەزارئەسپ. Encyclopaedia Iranica ئاماژە بە نادڵنیایی دەکات دەربارەی ئەوەی ئایا تەکلا جێگەی هەردوو براکەی، عیمادەددین و نوسرەتەددین، گرتەوە، یان تەکلا ڕاستەوخۆ جێگەی مەلیک هەزارئەسپی گرتەوە و عیمادەددین و نوسرەتەددین بە ڕیزبەندییەکی جیاواز دواتر هاتن. ئەو بەروارانەی لە وێنەی شاشەکەدا دراون (عیمادەددین 1248-1251، نوسرەتەددین 1252-1257) ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەوان پێش تەکلا بوون.
ناسنامە کوردییەکەی لە ڕێگەی بنەماڵەکەیەوە جێگیرە؛ هەزارئەسپییەکان بنەماڵەیەکی کوردی بوون و عیمادەددین کوڕی ڕاستەوخۆی ناسراوترین فەرمانڕەوای بنەماڵەکە بوو.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی عیمادەددین بە پێوەرەکانی مێژوو بچووکە، بەڵام لە نەریتی هەزارئەسپییەکاندا گرنگە. لە قۆناغێکی هەستیاری گواستنەوەدا میرنشینە کوردییەکەی لۆڕستانی یەکگرتوو هێشتەوە و بە جێگرتنەوەیەکی سەرکەوتووی دەسەڵات بەردەوامیی بنەماڵەکەی پاراست.
لە چیرۆکە سێ سەدەیییەکەی بنەماڵەی کوردیی هەزارئەسپیدا، هەر فەرمانڕەوایەک کە بڵێسەکەی بەردەوام هێشتەوە، هەرچەندە بۆ ماوەیەکی کورتیش، بەشداریی لەو خۆڕاگرییە بەرچاوەدا کرد کە تایبەتمەندیی ناساندنی بنەماڵەکەیە. عیمادەددین یەکێکە لەو فەرمانڕەوایانە.
پەیوەندییەکانی مێژووی کورد
مەلیک هەزارئەسپ؛ باوکی و ناسراوترین فەرمانڕەوای سەرەتای هەزارئەسپییەکان
ئەبو تاهیر کوڕی عەلی؛ باپیری و دامەزرێنەری بنەماڵەی هەزارئەسپی
نوسرەتەددین؛ براکەی و جێگرەوەی، فەرمانڕەوای هەزارئەسپی لە 1252-1257
شەمسەددین ئەلپ ئەرغون؛ برازاکەی، فەرمانڕەوای هەزارئەسپی لە 1259-1274
پرسیارە باوەکان
عیمادەددین کوڕی هەزارئەسپ کێ بوو؟
عیمادەددین ئاتابەگێکی کوردی هەزارئەسپیی لۆڕستانی گەورە بوو کە لە 1248ەوە تا 1251 فەرمانڕەواییی کرد. کوڕی مەلیک هەزارئەسپ بوو و میرنشینە کوردییەکەی باشووری زاگڕۆسی لە ژێر فەرمانڕەواییی باڵای سەرەتاییی ئیلخانە مەغۆلەکاندا پاراست.
عیمادەددین چەند ساڵ فەرمانڕەواییی کرد؟
عیمادەددین نزیکەی سێ ساڵ (1248-1251) فەرمانڕەواییی کرد؛ یەکێک لە فەرمانڕەوایییە کورتترەکانی بنەماڵەی هەزارئەسپی. براکەی نوسرەتەددین جێگەی گرتەوە.
ئایا عیمادەددین کورد بوو؟
بەڵێ. عیمادەددین کوڕی مەلیک هەزارئەسپ و ئەندامێکی ڕاستەوخۆی بنەماڵەی کوردیی هەزارئەسپی بوو. Encyclopaedia Iranica و کتێبە سەرچاوە سەرەکییەکانی دیکە بە ڕوونی هەزارئەسپییەکان وەک بنەماڵەیەکی کوردی وەسف دەکەن.
بارودۆخی سیاسی لە سەردەمی فەرمانڕەواییی عیمادەددیندا چۆن بوو؟
لە ساڵە سەرەتاییەکانی فەرمانڕەواییی باڵای ئیلخانە مەغۆلەکان بەسەر ئێراندا فەرمانڕەواییی کرد؛ لە ساڵەکانی ڕاستەوخۆ پێش وێرانکردنی بەغدا لەلایەن هولاگۆخانەوە لە 1258. هەزارئەسپییەکان وەک ملکەچانی دەسەڵاتی باڵاتر مانەوە و لەگەڵ دانی باج بە مەغۆلەکان، خودموختاریی کوردیی ناوخۆییان پاراست.
بۆچی عیمادەددین لە ڕووی مێژووییەوە گرنگە؟
ئەو نوێنەری توانای بنەماڵەی هەزارئەسپییە لە گواستنەوەی جێگیری دەسەڵات لە نێو بنەماڵەدا، تەنانەت لە ژێر فشارە زۆرەکانی زاڵبوونی مەغۆلەکانیشدا؛ توانایەک کە بۆ مانەوەی سێ سەدەییی بنەماڵەکە پێویست بوو. فەرمانڕەوایییە کورتەکەی بەشداریی لەو بەردەوامییەدا کرد کە دەستکەوتە ناسێنەرەکەی هەزارئەسپییەکانە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Encyclopaedia Iranica. 'Hazaraspids.' iranicaonline.org. سەردان کراوە لە 2025.
Encyclopaedia Iranica. 'Atabakan-e Lorestan.' iranicaonline.org. سەردان کراوە لە 2025.
بەشداربووانی Wikipedia. 'Hazaraspids.' Wikipedia، ئینسایکلۆپیدیای ئازاد. سەردان کراوە لە 2025.
Bosworth, C.E. The New Islamic Dynasties. Edinburgh University Press, 1996.