نوسرەتەددین (هەزارئەسپی) کێ بوو؟
نوسرەتەددین، بە ناوی فەرمیی ئەلمەلیک نوسرەتەددین، ئاتابەگی لۆڕستانی گەورە، فەرمانڕەوایەکی کوردی هەزارئەسپی بوو کە لە 1252ەوە تا 1257 لۆڕستانی بەڕێوە برد. کوڕی مەلیک هەزارئەسپ و برای عیمادەددین بوو و لە یەکێک لە مەترسیدارترین قۆناغەکانی تەواوی مێژووی میرنشینەکانی زاگڕۆسدا فەرمانڕەواییی کرد: ساڵەکانی ڕاستەوخۆ پێش وێرانکردنی بەغدا لەلایەن هولاگۆخانەوە لە 1258.
فەرمانڕەوایییەکەی هەم لە ڕووی سەربازییەوە و هەم لە ڕووی کولتوورییەوە گرنگیی مێژووییی هەیە. بنەماڵەی هەزارئەسپی لە ژێر بەڕێوەبردنی بنەماڵەکەیدا ئەو خەسڵەتە تایبەتە کوردییەی فەرمانڕەواییی خۆی پاراست؛ سوارە خۆماڵییە کوردەکان، پێکهاتە سیاسییە هۆزەکییەکان و کولتووری دەربارێک کە زانستی ئیسلامیی لەگەڵ میراتی کوردیی بەرزاییەکانی لۆڕستان تێکەڵ دەکرد.
تۆمارە زانستییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە فەرمانڕەوایەکی هەزارئەسپی بە ناوی نوسرەتەددین پاڵپشتێکی گرنگی ئەدەبی فارسی بوو. هەرچەندە بەڵگەی هەرە زۆری پاڵپشتیی ئەدەبی پەیوەستە بە نوسرەتەددین ئەحمەدی دواترەوە (فەرمانڕەوایی 1296-1330)، بەڵام ئەو پەیوەندییە کولتوورییە بە ئەدەب و زانست لە هەر ئەم سەردەمە پێشووترەوە بە نێو بنەماڵەکەدا بەردەوامە.
خاڵە سەرەکییەکان
• نوسرەتەددین ئاتابەگی کوردی هەزارئەسپیی لۆڕستان بوو لە 1252ەوە تا 1257 و کوڕی مەلیک هەزارئەسپ بوو.
• لە ساڵەکانی ڕاستەوخۆ پێش وێرانکردنی خەلافەتی عەباسی لە بەغدا لەلایەن هولاگۆخانەوە لە 1258 فەرمانڕەواییی کرد.
• لە توندترین قۆناغی پتەوکردنی دەسەڵاتی مەغۆلەکان لە ئێراندا فەرمانڕەواییی کوردیی هەزارئەسپییەکانی لە باشووری زاگڕۆس پاراست.
• تەکلا، یەکێکی دیکە لە براکانی، جێگەی گرتەوە؛ ئەو لە هەڵمەتی بەغدادا هاوڕێی هولاگۆ بوو، بەڵام کاتێک خەلیفە کوژرا، بەهۆی بەجێهێشتنی سوپا ئێعدام کرا.
• نەریتی کولتووریی پاڵپشتیی ئەدەب، کە دواتر دەبووە تایبەتمەندیی هەزارئەسپییەکان، لە سەردەمی ئەم نەوەیەی فەرمانڕەوایاندا دەستی بە شێوەگرتن کرد.
زانیارییە خێراکان
پێڕستی ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
ڕیزبەندیی کات و ڕووداوە گرنگەکان
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریای کورد
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
نوسرەتەددین یەکێک لە کوڕەکانی مەلیک هەزارئەسپ بوو، ناسراوترین فەرمانڕەوای بنەماڵەی کوردیی هەزارئەسپی. برای بچووکترەکەی عیمادەددین بوو کە پێش ئەو ئاتابەگ بوو، و لە دەرباری ئیداج، پایتەختە شاخاوییەکەی لۆڕستان، گەورە بوو؛ شارێک کە شوێنەکەی لە زاگڕۆس هەم بەرگریی سروشتی و هەم پەیوەندیی بە ڕێگاکانی بازرگانییەوە پێ دەبەخشی کە فارس، خوزستان و بەرزاییەکانی ئێرانیان پێکەوە دەبەستەوە.
فێربوون و گەورەبوونی لە چوارچێوەی داگیرکردنی ئێران لەلایەن مەغۆلەکانەوە بوو؛ ڕووداوێک کە ئەو جیهانە سیاسییەی گۆڕیبوو کە هەزارئەسپییەکان تێیدا کار دەکردن. باوکی، مەلیک هەزارئەسپ، گواستنەوەی لە سەربەخۆییی سەردەمی سەلجووقی بۆ ملکەچبوون بە مەغۆلەکان بەڕێوە بردبوو، و نوسرەتەددین هەم ئەو لێهاتووییە سیاسییە و هەم ئەو ستراتیژییەی مانەوەی بۆ مایەوە کە لەم مامەڵەکردنەدا پەیدا بووبوون.
کاتێک براکەی عیمادەددین لە 1251 مرد، نوسرەتەددین پۆستی ئاتابەگیی لۆڕستانی وەرگرت و بەرپرسیارێتیی پاراستنی خودموختاریی کوردی لە چوارچێوەی ئیمپراتۆریای مەغۆلدا بۆ مایەوە.
چوارچێوەی مێژوویی
سەردەمی فەرمانڕەواییی نوسرەتەددین (1252-1257) قۆناغێکی قەیرانی توند بوو بۆ جیهانی ئیسلامی. هولاگۆخان گەورەترین سوپای مەغۆلی دوای چەنگیزخانی کۆ دەکردەوە بۆ هەڵمەتێک کە ئەوەی لە دەسەڵاتی سیاسیی ئیسلامی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست مابوو لەناو دەبرد. لە 1258، تەنها یەک ساڵ دوای کۆتاییی فەرمانڕەواییی نوسرەتەددین، هێزەکانی هولاگۆخان بەغدایان تاڵان دەکرد، خەلیفەی عەباسییان دەکوشت و بە کردەوە کۆتایییان بە دامەزراوەی خەلافەت دەهێنا کە بۆ شەش سەدە ناوەندی هێماییی جیهانی ئیسلامی بووبوو.
بۆ هەزارئەسپییەکان، کە لە زاگڕۆس لە نێوان ناوچە ناوەندییەکانی مەغۆلەکان لە باکوور و ڕۆژهەڵات و جیهانی عەرەبی لە باشوور و ڕۆژئاوا جێگیر بوون، ئەمانە ساڵانی مەترسیی زۆر بوون. پرسیارەکە ئەوە نەبوو کە ئایا مەغۆلەکان بە ناوچەکەدا تێدەپەڕن، بەڵکو ئەوە بوو کە میرنشینە کوردییەکەی لۆڕستان بە چ مەرجێک لەم تێپەڕینە ڕزگاری دەبێت.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
پاراستنی لۆڕستان لە قەیرانی مەغۆلەکاندا
دەستکەوتە سەرەکییەکەی نوسرەتەددین پاراستنی میرنشینە کوردییە هەزارئەسپییەکە بە بێ زیان بوو لە ساڵەکانی ڕاستەوخۆ پێش هەڵمەتی هولاگۆخان بۆ بەغدا؛ مەترسیدارترین قۆناغ کە بنەماڵەکە دوای یەکەم داگیرکاریی مەغۆلەکان ڕووبەڕووی بووبووەوە. فەرمانڕەوایییەکەی چوارچێوەی دامەزراوەییی دەسەڵاتی هەزارئەسپی و خودموختاریی کوردیی لۆڕستانی لەو قەیرانەدا پاراست کە هەڕەشەیەک بوو بۆ بوونی جیهانی ئیسلامی.
ئەوەی هەزارئەسپییەکان لەم قۆناغەدا مانەوە، لە کاتێکدا خەلافەتی عەباسی، پاشماوەکانی سەلجووقییەکان و زۆربەی میرنشینەکانی ئێران لەناو بران یان ملکەچ کران، شایەتیی ئەو لێهاتووییە دیپلۆماسییە و پێگە ستراتیژییە دەدات کە بنەماڵەکەی نوسرەتەددین بە درێژاییی سێ نەوە گەیاندبووی بە لوتکەی پێگەیشتن.
بەردەوامیی کولتووری و دامەزراوەیی
لە ژێر فەرمانڕەواییی نوسرەتەددیندا، دەرباری هەزارئەسپی لە ئیداج ئەو نەریتە کولتوورییانەی پاراست کە لە دامەزراندنی بنەماڵەکەوە تایبەتمەندیی ئەو بوون. بەکارهێنانی سوارە خۆماڵییە کوردەکان، کولتووری زانستیی ئیسلامیی دەربار و پێکهاتە کارگێڕییەکانی میرنشینەکە هەموویان لە سەردەمی فەرمانڕەواییی ئەودا پارێزرا بوون.
نەریتی هەزارئەسپییەکان لە پاڵپشتیی زانست و فێربوونی فارسی و ئیسلامی، کە دواتر لە سەردەمی نوسرەتەددین ئەحمەددا دەگەیشتە ناسراوترین دەربڕینی خۆی، ڕەگی لە کولتووری ئەو دەربارەدا بوو کە ئەم نەوەیەی فەرمانڕەوایان بەردەوامیان هێشتبووەوە.
ڕیزبەندیی کات و ڕووداوە گرنگەکان
گفتوگۆ، مشتومڕ و پرسیارە مێژووییەکان
لە سەرچاوەکاندا هەندێک نادڵنیایی هەیە دەربارەی ڕیزبەندیی جێگرتنەوەی دەسەڵات لە نێو کوڕەکانی مەلیک هەزارئەسپدا. Encyclopaedia Iranica دەڵێت: «ڕوون نییە ئایا سەرەتا دوو کوڕی مەلیک هەزارئەسپ جێگەیان گرتەوە، عیمادەددین لە 1248-49 و نوسرەتەددین لە 1251-52، و تەنها دواتر تەکلا... یان تەکلا ڕاستەوخۆ جێگەی گرتەوە.» بەروارەکانی سەرچاوە بەردەستەکان پشتگیری لەم ڕیزبەندییە دەکەن: عیمادەددین → نوسرەتەددین → تەکلا.
ناسنامە کوردییەکەی بە تەواوی جێگیرە، وەک کوڕی مەلیک هەزارئەسپ و ئەندامێکی ڕاستەوخۆی بنەماڵەی کوردیی هەزارئەسپی.
میرات و کاریگەریی کولتووری
نوسرەتەددین میرنشینە کوردییەکەی لۆڕستانی لە یەکێک لە مەترسیدارترین ماوە پێنج‌ساڵییەکانی مێژووی بنەماڵەکە و جیهانی ئیسلامیدا پاراست. پاراستنی بەردەوامیی هەزارئەسپی لەلایەن ئەوەوە ڕێگەی بە بنەماڵەکە دا تا سەردەمی فەرمانڕەواییی جێگرەوەکەی، شەمسەددین ئەلپ ئەرغون، بمێنێتەوە؛ ئەوەی دواتر دوای وێرانکاریی ئێعدامکردنی تەکلا و هێرشی مەغۆلەکان بە ناو لۆڕستاندا دەستی بە بنیاتنانەوە دەکرد.
ئەو نوێنەری ئەو نەوەیەی فەرمانڕەوایانی هەزارئەسپییە کە لە نێوان فەرمانڕەواییی ناسراوی مەلیک هەزارئەسپ و گەشەکردنی دواتری بنەماڵەکە لە سەردەمی ئیلخاناندا بڵێسەکەیان بەردەوام هێشتەوە؛ بەستەرێکی پێویست لە زنجیرەی بەردەوامیی سیاسیی کوردی لە باشووری زاگڕۆسدا.
پەیوەندییەکانی مێژووی کورد
مەلیک هەزارئەسپ؛ باوکی و ناسراوترین فەرمانڕەوای سەرەتای هەزارئەسپییەکان
عیمادەددین؛ براکەی کە پێش ئەو ئاتابەگ بوو (1248-1251)
شەمسەددین ئەلپ ئەرغون؛ برازاکەی کە دوای ئێعدامکردنی تەکلا جێگەی گرتەوە
ئەبو تاهیر کوڕی عەلی؛ باپیری و دامەزرێنەری بنەماڵەی هەزارئەسپی
پرسیارە باوەکان
نوسرەتەددینی هەزارئەسپییەکان کێ بوو؟
نوسرەتەددین ئاتابەگێکی کوردی هەزارئەسپیی لۆڕستانی گەورە بوو کە لە 1252ەوە تا 1257 فەرمانڕەواییی کرد. کوڕی مەلیک هەزارئەسپ بوو و لە ساڵە هەستیارەکانی ڕاستەوخۆ پێش وێرانکردنی بەغدا لەلایەن هولاگۆخانەوە لە 1258 فەرمانڕەواییی کرد.
نوسرەتەددین زیاتر بە چی ناسراوە؟
بە پاراستنی میرنشینە کوردییە هەزارئەسپییەکەی لۆڕستان ناسراوە لە مەترسیدارترین قۆناغی فراوانبوونی مەغۆلەکان لە ئێراندا، لە ساڵەکانی ڕاستەوخۆ پێش تاڵانکردنی بەغدا.
ئایا نوسرەتەددین کورد بوو؟
بەڵێ. نوسرەتەددین کوڕی مەلیک هەزارئەسپ و ئەندامێکی ڕاستەوخۆی بنەماڵەی کوردیی هەزارئەسپی بوو. Encyclopaedia Iranica و سەرچاوە سەرەکییەکانی دیکە بە ڕوونی هەزارئەسپییەکان وەک بنەماڵەیەکی کوردی دەناسێنن.
کێ جێگەی نوسرەتەددینی گرتەوە؟
تەکلا، یەکێکی دیکە لە براکانی، جێگەی گرتەوە؛ ئەو لە هەڵمەتی هولاگۆخان بۆ بەغدا لە 1258 هاوڕێی بوو، بەڵام کاتێک خەلیفە کوژرا، سوپاکەی بەجێ هێشت و دواتر هولاگۆ ئێعدامی کرد. دواتر شەمسەددین ئەلپ ئەرغون دەسەڵاتی وەرگرت (1259-1274).
چوارچێوەی سیاسیی فەرمانڕەواییی نوسرەتەددین چی بوو؟
لە ساڵانی 1252-1257دا فەرمانڕەواییی کرد، کاتێک ئیلخانانی مەغۆل فەرمانڕەواییی خۆیان بەسەر ئێراندا پتەو دەکرد و ئامادەکارییان بۆ هەڵمەتی بەغدا دەکرد. ئەمە توندترین سەردەمی فشاری سیاسیی مەغۆلەکان بوو لەسەر میرنشینەکانی بەرزاییەکانی زاگڕۆس.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Encyclopaedia Iranica. 'Hazaraspids.' iranicaonline.org. سەردان کراوە لە 2025.
Encyclopaedia Iranica. 'Atabakan-e Lorestan.' iranicaonline.org. سەردان کراوە لە 2025.
بەشداربووانی Wikipedia. 'Hazaraspids.' Wikipedia، ئینسایکلۆپیدیای ئازاد. سەردان کراوە لە 2025.
Brill Journal of Persianate Studies. 'The Hazaraspid Dynasty's Legendary Kayanid Ancestry.' بەرگی 12، ژمارەی 2، 2019.