شەمسەددین ئەلپ ئەرغون کێ بوو؟
شەمسەددین ئەلپ ئەرغون لە 1259ەوە تا 1274 ئاتابەگی کوردی هەزارئەسپیی لۆڕستانی گەورە بوو و جێگەی براکەی تەکلای گرتەوە؛ ئەوەی هولاگۆخان بەهۆی بەجێهێشتنی سوپای مەغۆل لە ماوەی هەڵمەتی بەغدا لە 1258 ئێعدامی کردبوو. میرنشینێک بۆی مایەوە کە کارەساتبارترین ڕووداوەکانی مێژووی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست هەژاندبووی و ڕووبەڕووی دژوارییەکی گەورە بوو لە بنیاتنانەوەی لە ژێر دەسەڵاتی باڵای ئیلخانە مەغۆلەکاندا.
Encyclopaedia Iranica فەرمانڕەوایییەکەی وەک قۆناغێک وەسف دەکات کە سەرەکیترین جەختی لەسەر «چاککردنەوەی ئەو زیانانە بوو کە هێرشی مەغۆلەکان بە ناو وڵاتدا بەجێی هێشتبوون». زۆربەی کاتی لە خودی لۆڕستان بەسەر دەبرد؛ نیشانەی فەرمانڕەوایەک کە دەیزانی جێگیریی ناوخۆ و وەفاداریی ڕەعیەتە هۆزەکییە کوردەکانی لە سیاسەتی دەربار لە پایتەختە دوورەکانی ئیلخانان بەهاترن. دوو نیشتەجێگەی هاوینە و دوو نیشتەجێگەی زستانەی هەبوو و بەگوێرەی ڕەوتی وەرزیی ئاژەڵداریی بەرزاییەکانی زاگڕۆس لە نێوانیاندا دەجووڵایەوە.
شەمسەددین ئەلپ ئەرغون نوێنەری ئەو نەوەیەی فەرمانڕەوایانی هەزارئەسپییە کە ناچار بوون لەگەڵ دیمەنی سیاسیی گۆڕاوی جیهانی ئیلخانان مامەڵە بکەن؛ باج بدەن، پەیوەندیی کەسی لەگەڵ دەسەڵاتدارە باڵا مەغۆلەکان بپارێزن و لە هەمان کاتدا خەسڵەتی کوردیی میرنشینی لۆڕستان بپارێزن کە واتای بە فەرمانڕەواییی هەزارئەسپی دەبەخشی.
خاڵە سەرەکییەکان
• شەمسەددین ئەلپ ئەرغون لە 1259ەوە تا 1274 وەک ئاتابەگی کوردی هەزارئەسپیی لۆڕستان فەرمانڕەواییی کرد و جێگەی براکەی تەکلای گرتەوە کە هولاگۆخان ئێعدامی کردبوو.
• ئەرکە سەرەکییەکەی بنیاتنانەوەی لۆڕستان بوو دوای وێرانکاریی سەردەمی مەغۆلەکان؛ Encyclopaedia Iranica ئاماژە بەوە دەکات کە جەختی لەسەر «چاککردنەوەی ئەو زیانانە بوو کە هێرشی مەغۆلەکان بە ناو وڵاتدا بەجێی هێشتبوون».
• زۆربەی کاتی لە خودی لۆڕستان بەسەر دەبرد، نەک لە دەربارە مەغۆلییەکان؛ ئەمە پابەندبوونی بەو کۆمەڵگە هۆزەکییە کوردییە دەردەخست کە بنەمای بنەماڵەکە بوو.
• دوو نیشتەجێگەی هاوینە و دوو نیشتەجێگەی زستانەی لە لۆڕستان هەبوو و بە نەریتی ئابووریی ئاژەڵداریی ناوچەکە لە نێوانیاندا دەجووڵایەوە.
• بناغەی بۆ گەشەکردنی دواتری بنەماڵەی هەزارئەسپی لە سەردەمی ئیلخاناندا دانا، لە ژێر فەرمانڕەوایانی وەک یوسف شای یەکەم و نوسرەتەددین ئەحمەد، پاڵپشتی ئەدەب.
زانیارییە خێراکان
پێڕستی ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
ڕیزبەندیی کات و ڕووداوە گرنگەکان
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
شەمسەددین ئەلپ ئەرغون کوڕی مەلیک هەزارئەسپ بوو، ئەو فەرمانڕەوا ناسراوەی ناوی خۆی بە بنەماڵەکە بەخشی؛ بۆیە برای هەردوو عیمادەددین و نوسرەتەددین بوو کە پێش ئەو ئاتابەگی لۆڕستان بوون. لە بەرزاییەکانی زاگڕۆس گەورە بوو، لە قۆناغێکدا کە باوکی گواستنەوەی لە خودموختاریی سەردەمی سەلجووقی بۆ ملکەچبوون بە مەغۆلەکان بەڕێوە دەبرد.
پێگەیشتنی هاوکات بوو لەگەڵ کارەساتبارترین ڕووداوەکانی سەردەمەکە: لەناوبردنی ئیمپراتۆریای خوارەزمی لەلایەن مەغۆلەکانەوە (1231)، هێرشەکانیان بە ناو ئێراندا و لە کۆتاییدا تاڵانکردنی بەغدا و کوشتنی خەلیفەی عەباسی لە 1258. بە ڕاستەوخۆ ئەنجامەکانی بڕیاری براکەی تەکلای بینی لە هاوڕێیەتیی هولاگۆ لە هەڵمەتی بەغدا، و ئێعدامکردنی دواتری تەکلا بەهۆی بەجێهێشتنی سوپا کاتێک خەلیفە کوژرا.
کاتێک لە 1259 پۆستی ئاتابەگیی وەرگرت، هەم دژواریی بنیاتنانەوە و هەم وانە سیاسییەکەی چارەنووسی تەکلای بۆ مایەوە: مامەڵەکردن لەگەڵ هێزی مەغۆلەکان پێویستی بە وریایییەکی نائاسایی هەبوو و نرخی هەڵەی هەژمارکردن مردن بوو.
چوارچێوەی مێژوویی
سەردەمی فەرمانڕەواییی شەمسەددین ئەلپ ئەرغون (1259-1274) قۆناغی سەرەتاییی ئیلخانانی مەغۆل لە ئێران بوو، لە ژێر دەسەڵاتی هولاگۆخان و جێگرەوەکانی. ئیلخانان لە زۆر ڕووەوە پێشکەوتووترین و بەهێزترین حکومەت بوون کە ناوچەکە لە لوتکەی خەلافەتی عەباسییەوە بینیبووی؛ بەڵام هەروەها حکومەتێک بوون کە کاتێک فەرمانڕەوا ملکەچەکان نیشانەی بێوەفایییان دەردەخست، بەبێ دوودڵی ئێعدامی دەکردن.
بۆ هەزارئەسپییەکان، مانەوە لەم ژینگەیەدا پێویستی بە تێکەڵەیەک لە دانی باج، پەیوەندیی کەسی لەگەڵ بەرپرسانی ئیلخانان و نیشاندانی خزمەتی سەربازیی بەسوود هەبوو؛ لە هەمان کاتدا دەبوو خودموختارییەکی ناوخۆییی پێویست لە لۆڕستان بپارێزن بۆ پاراستنی ئەو دامەزراوە کوردییانەی ناسنامەیان بە بنەماڵەکە دەبەخشی. شەمسەددین ئەلپ ئەرغون بۆ پازدە ساڵ ئەم هاوسەنگییەی بەڕێوە برد.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
بنیاتنانەوەی لۆڕستان دوای وێرانکاریی مەغۆلەکان
دژواری و دەستکەوتە سەرەکییەکەی فەرمانڕەواییی شەمسەددین ئەلپ ئەرغون بنیاتنانەوەی بنەمای کشتوکاڵ، نیشتەجێگەکان و دامەزراوە سیاسییەکانی لۆڕستان بوو، دوای ئەوەی هێرشی مەغۆلەکان تێکی دابوون. هەڵمەتە مەغۆلییەکانی دەیەی 1250 بە ناو لۆڕستان یان لە نزیکەوەی تێپەڕیبوون، و ئێعدامکردنی فەرمانڕەوا پێشووەکەی، تەکلا، میرنشینەکەی لە ساتێکی هەستیاردا بەبێ ڕابەر هێشتبووەوە.
وەڵامەکەی، واتە بەسەربردنی زۆربەی کاتی لە خودی لۆڕستان و پاراستنی ڕەوتی نەریتیی ئاژەڵداری بە دوو نیشتەجێگەی هاوینە و دوو نیشتەجێگەی زستانە، فەرمانڕەوایەک دەردەخات کە دەیزانی بوژانەوە پێویستی بە ئامادەبوون هەیە. بە فەرمانڕەوایی لە ناوچە ناوەندییە هۆزەکییە کوردییەکانەوە، نەک لە دەربارە مەغۆلییەکان، هەم پابەندبوونی بە ڕەعیەتەکانی و هەم تێگەیشتنی لەوەی هێزی ڕاستەقینەی بنەماڵەکە لە کوێ بوو نیشان دا.
دامەزراندنی پەیوەندیی جێگیری ملکەچبوون بە ئیلخانان
شەمسەددین ئەلپ ئەرغون ئەو پەیوەندییە جێگیرەی لەگەڵ ئیلخانان دامەزراند کە ڕێگەی بە بنەماڵەی هەزارئەسپی دەدا لە دەیەکانی دواتردا لە ژێر فەرمانڕەواییی یوسف شای یەکەم بگەشێتەوە؛ ئەوەی خوزستان، کۆهگیلویە و خاکەکانی دیکەی بە میرنشینەکە زیاد کرد. بەشێک لە بناغەکانی ئەم دەسەڵاتە فراوانبووەی هەزارئەسپی بە مامەڵەکردنی وریایانەی شەمسەددین لەگەڵ پەیوەندییە مەغۆلی و ئیلخانییەکان دانران.
فەرمانڕەوایییە پازدە ساڵییەکەی ئەوەندە درێژ بوو کە جێگیری دابین بکات و ڕێگە بە دانیشتووانە کوردەکەی لۆڕستان و دامەزراوەکانی بدات دوای تێکچوونەکانی سەردەمی مەغۆلەکان خۆیان بگرنەوە.
ڕیزبەندیی کات و ڕووداوە گرنگەکان
گفتوگۆ، مشتومڕ و پرسیارە مێژووییەکان
ناوی «ئەلپ ئەرغون» ڕەچەڵەکی تورکیی هەیە؛ «ئەلپ» واتای بوێر یان پاڵەوان دەگەیەنێت و «ئەرغون» ناوێکی مەغۆلی و تورکییە. ئەمە هەندێک زانای هان داوە کە گفتوگۆ لەسەر ڕادەی کاریگەریی کولتووریی تورک و مەغۆل لەسەر فەرمانڕەوا هەزارئەسپییەکانی دواتر بکەن، هەرچەندە بنەماڵەکە خەسڵەتە کوردییەکەی و پشتبەستنی بە سوارە کوردەکان پاراست. بەکارهێنانی ناوە تورکییەکان لە نێو فەرمانڕەوا کورد و فارسەکانی سەردەمی ئیلخانان باو بوو کە لەگەڵ کولتووری سیاسیی مەغۆلەکان مامەڵەیان دەکرد.
ناسنامە کوردییەکەی لە ڕێگەی ڕەچەڵەکی بنەماڵەکەیەوە جێگیرە؛ کوڕی مەلیک هەزارئەسپ و ئەندامێکی ڕاستەوخۆی بنەماڵەی کوردیی هەزارئەسپی بوو.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی شەمسەددین ئەلپ ئەرغون ئەو بوژانەوەیەیە کە ئەو بەڕێوەی برد. میرنشینێکی وەرگرت کە سەردەمی مەغۆلەکان و شەرمەزاریی ئێعدامکردنی فەرمانڕەوای پێشووی هەژاندبووی، و بە بنیاتنانەوە گۆڕی بۆ ئەو دەوڵەتە کوردییە جێگیرەی دواتر لە ژێر فەرمانڕەواییی یوسف شای یەکەمدا بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان دەبوو. بەبێ پازدە ساڵ فەرمانڕەواییی وریایانەی ئەو، گەشەکردنی دواتری بنەماڵەی هەزارئەسپی، لەوانە پاڵپشتیی کولتووری و فراوانبوونی خاکی، مومکین نەدەبوو.
ئەو نوێنەری جۆرێکە لە ڕابەر کە بۆ هەر بنەماڵەیەکی درێژخایەن پێویستە: نە دامەزرێنەرە و نە داگیرکەر، بەڵکو بنیاتنەرەوەیە؛ ئەو فەرمانڕەوایەی کاری ئارام و بێ زرق‌وبرقی بنیاتنانەوەی هەلومەرج بۆ شکۆی دواتر دەڕەخسێنێت. مانەوەی بنەماڵەی هەزارئەسپی دوای سەردەمی مەغۆلەکان بە ڕادەیەکی زۆر قەرزداری شەمسەددین ئەلپ ئەرغون بوو.
پەیوەندییەکانی مێژووی کورد
مەلیک هەزارئەسپ؛ باوکی، ناسراوترین فەرمانڕەوای سەرەتای هەزارئەسپییەکان
نوسرەتەددین؛ براکەی کە پێش ئەو ئاتابەگ بوو
عیمادەددین؛ براکەی، ئاتابەگێکی پێشووتری هەزارئەسپی
یوسف شای دووەم (ڕوکنەددین)؛ نەوەی، فەرمانڕەوای هەزارئەسپی لە 1330-1340
ئەبو تاهیر کوڕی عەلی؛ باپیری و دامەزرێنەری بنەماڵەی هەزارئەسپی
پرسیارە باوەکان
شەمسەددین ئەلپ ئەرغون کێ بوو؟
شەمسەددین ئەلپ ئەرغون لە 1259ەوە تا 1274 ئاتابەگی کوردی هەزارئەسپیی لۆڕستانی گەورە بوو. کوڕی مەلیک هەزارئەسپ بوو کە جێگەی براکەی تەکلای گرتەوە (کە هولاگۆخان ئێعدامی کردبوو) و فەرمانڕەوایییەکەی تەرخان کرد بۆ بنیاتنانەوەی لۆڕستان دوای وێرانکاریی مەغۆلەکان.
شەمسەددین ئەلپ ئەرغون زیاتر بە چی ناسراوە؟
زیاتر بە بنیاتنانەوەی لۆڕستان دوای سەردەمی مەغۆلەکان و دامەزراندنی پەیوەندیی جێگیری ملکەچبوون بە ئیلخانان ناسراوە، کە ڕێگەی بە بنەماڵەی هەزارئەسپی دا لە ژێر فەرمانڕەواییی جێگرەوەکەی، یوسف شای یەکەم، بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان بێت.
ئایا شەمسەددین ئەلپ ئەرغون کورد بوو؟
بەڵێ. کوڕی مەلیک هەزارئەسپ و ئەندامێکی ڕاستەوخۆی بنەماڵەی کوردیی هەزارئەسپی بوو کە Encyclopaedia Iranica وەک «بنەماڵەیەکی خۆجێیی بە ڕەچەڵەکی کوردی» وەسفی دەکات. سەرەڕای ناوەکەی کە کاریگەریی تورکیی پێوە دیارە، هەزارئەسپییەکان بە درێژاییی ئەم قۆناغە خەسڵەتە کوردییەکەیان و پشتبەستنیان بە سوارە خۆماڵییە کوردەکان پاراست.
بۆچی زۆربەی کاتی لە لۆڕستان بەسەر دەبرد؟
لە ناو لۆڕستانەوە فەرمانڕەواییی دەکرد و دوو نیشتەجێگەی هاوینە و دوو نیشتەجێگەی زستانەی هەبوو، چونکە دەیزانی بنیاتنانەوە دوای سەردەمی مەغۆلەکان پێویستی بە ئامادەبوون و بەشداری لەو کۆمەڵگە هۆزەکییە کوردییەدا هەیە کە بنەمای بنەماڵەکە بوو. فەرمانڕەوایی لە دەربارە دوورە مەغۆلییەکانەوە واتای پچڕانی پەیوەندیی لەگەڵ بنەمای دەسەڵاتی خۆماڵی دەبوو.
چی بەسەر فەرمانڕەوای پێشووی، تەکلا، هات؟
تەکلا لە هەڵمەتی بەغدا لە 1258 هاوڕێی هولاگۆخان بوو؛ هەڵمەتێک کە شارەکەی تاڵان کرد و خەلیفەی عەباسیی کوشت. کاتێک خەلیفە کوژرا، سوپاکەی بەجێ هێشت؛ وا دیارە بەهۆی سام و تۆقینی ئایینی لەو کردارە. لە کۆتاییدا گیرایەوە و بە فەرمانی هولاگۆ ئێعدام کرا. دواتر شەمسەددین ئەلپ ئەرغون جێگەی گرتەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Encyclopaedia Iranica. 'Atabakan-e Lorestan.' iranicaonline.org. سەردان کراوە لە 2025.
Encyclopaedia Iranica. 'Hazaraspids.' iranicaonline.org. سەردان کراوە لە 2025.
بەشداربووانی Wikipedia. 'Hazaraspids.' Wikipedia، ئینسایکلۆپیدیای ئازاد. سەردان کراوە لە 2025.
Bosworth, C.E. The New Islamic Dynasties. Edinburgh University Press, 1996.