یوسف شای دووەم (ڕوکنەددین) کێ بوو؟
یوسف شای دووەم، بە ناوی فەرمیی ئەلمەلیک ڕوکنەددین یوسف شا کوڕی ئەحمەد، لە 1330ەوە تا 1340 ئاتابەگی کوردی هەزارئەسپیی لۆڕستانی گەورە بوو. کوڕی نوسرەتەددین ئەحمەد بوو کە خۆی پاڵپشتێکی ناسراوی ئەدەبی فارسی بوو، و لە قۆناغی دواتری سەردەمی ئیلخاناندا فەرمانڕەواییی کرد، کاتێک بنەماڵەکە گەیشتبووە گەورەترین فراوانیی خاکی خۆی.
بەرچاوترین دەستکەوتی فراوانکردنێکی گەورەی خاک بوو: لە نیوەی یەکەمی سەدەی چواردەیەمدا شارەکانی شووشتەر، حوەیزە و بەسڕەی بە خاکەکەیەوە لکاند و دەسەڵاتی کوردیی هەزارئەسپییەکانی بەرەو ناوچە قووڵەکانی خوزستان و بەشە سەرەوەکانی ناوچەی کەنداوی فارس درێژ کردەوە. ئەم فراوانبوونە دەستی بنەماڵەکەی بە ناوچە نزمە کشتوکاڵییە زۆر دەوڵەمەندەکان و ڕێگاکانی بازرگانیی ڕووبار گەیاند کە پێشتر لە دەرەوەی دەستی هەزارئەسپییەکان بوون.
یوسف شای دووەم، کە لە نەوەی دوای ناسراوترین پاڵپشتی ئەدەبیی بنەماڵەکەدا فەرمانڕەواییی دەکرد، نیشانی دا کە هەزارئەسپییەکان هەمان توانای فراوانکردنی خاکیان هەیە کە لە دەستکەوتی کولتووریدا هەیانبوو؛ تێکەڵەیەک لە زیندووییی سەربازی و هزری کە لە لوتکەی دەسەڵاتیدا خەسڵەتی بنەماڵەکەی پێناسە دەکرد.
خاڵە سەرەکییەکان
• یوسف شای دووەم (ڕوکنەددین) لە 1330ەوە تا 1340 ئاتابەگی کوردی هەزارئەسپیی لۆڕستان بوو و کوڕی نوسرەتەددین ئەحمەد، پاڵپشتی ئەدەب، بوو.
• بە لکاندنی شووشتەر، حوەیزە و بەسڕە خاکی بنەماڵەکەی بە شێوەیەکی گەورە فراوان کرد و دەسەڵاتی کوردیی هەزارئەسپییەکانی بۆ خوزستان و بەشە سەرەوەکانی کەنداوی فارس درێژ کردەوە.
• فراوانبوونەکەی گەورەترین ڕووبەری خاکی میرنشینە کوردییە هەزارئەسپییەکەی پێک هێنا.
• لە قۆناغی دواتری سەردەمی ئیلخاناندا فەرمانڕەواییی کرد، کاتێک ئیلخانانی مەغۆل لاواز دەبوون و بنەماڵە خۆجێییەکان دەیانتوانی سەربەخۆییی زیاتر بسەپێنن.
• موزەفەڕەددین ئەفراسیابی دووەم جێگەی گرتەوە، کە لە سەردەمی فەرمانڕەواییی ئەودا بنەماڵەکە ڕووبەڕووی دژواریی نوێ لەلایەن موزەفەڕییە سەرهەڵدەرەکانەوە بووەوە.
زانیارییە خێراکان
پێڕستی ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
ڕیزبەندیی کات و ڕووداوە گرنگەکان
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
یوسف شای دووەم کوڕی نوسرەتەددین ئەحمەد بوو، ئەو فەرمانڕەوا هەزارئەسپییەی لە کۆتاییی سەردەمی ئیلخاناندا بوو بە یەکێک لە ناسراوترین پاڵپشتانی ئەدەبی فارسی. فەرمانڕەواییی باوکی (1296-1330) سەردەمێکی جێگیریی ڕێژەیی و گەشەی کولتووری بوو بۆ بنەماڵەکە؛ لەو ماوەیەدا دەرباری هەزارئەسپی شاعیر و زانای بۆ خۆی ڕادەکێشا و میرنشینەکە لە ژێر فەرمانڕەواییی باڵای ئیلخاناندا خودموختاریی خۆی دەپاراست.
یوسف شای دووەم لەم ژینگەیەدا گەورە بوو، لە دەربارێک کە نەریتە سەربازییە کوردییەکانی لەگەڵ پەروەردەی هزریی ڕاستەقینە تێکەڵ دەکرد؛ ئەو تێکەڵەیەی لە سەردەمی مەلیک هەزارئەسپەوە تایبەتمەندیی باشترین فەرمانڕەوایانی بنەماڵەکە بوو. هەم پۆستی باوکی و هەم ئەو بناغە خاکی و دامەزراوەییانەی بۆ مایەوە کە بنەماڵەکە لە ماوەی دوو سەدەدا بنیاتی نابوون.
وەرگرتنی دەسەڵات لەلایەن ئەوەوە لە 1330 لە ساتێکدا بوو کە ئیلخانان دەچوونە قۆناغێکی پارچەپارچەبوون و شەڕی ناوخۆوە. لاوازبوونی دەسەڵاتی ناوەندیی مەغۆلەکان دەرفەتی بۆ فەرمانڕەوا بەهێزە ناوچەییەکان دەڕەخساند و یوسف شای دووەم لە پێگەیەکدا بوو کە سوود لەم دەرفەتە وەربگرێت.
چوارچێوەی مێژوویی
دەیەی 1330 سەردەمێکی خێرابوونی داکشانی ئیلخانان بوو. دوا ئیلخانی کاریگەر، ئەبو سەعید، لە 1335 مردبوو بەبێ جێگرەوەیەکی ڕوون، و دەسەڵاتی ئیلخانان بە خێرایی هەڵوەشایەوە بۆ دەوڵەتە جێگرەوە ڕکابەرەکان. ئەم بۆشایییەی دەسەڵات هەم دەرفەت و هەم مەترسیی بۆ فەرمانڕەوا ناوچەییەکانی وەک هەزارئەسپییەکان دروست کرد.
یوسف شای دووەم بە خێرایی جووڵایەوە بۆ سوودوەرگرتن لە دەرفەتەکە و دەسەڵاتی هەزارئەسپییەکانی بەرەو باشوور، بۆ ناوچە نزمە دەوڵەمەندەکانی خوزستان، درێژ کردەوە؛ ناوچەیەکی زۆر دەوڵەمەند لە ڕووی کشتوکاڵ و بازرگانییەوە. لکاندنی شووشتەر، حوەیزە و تەنانەت بەسڕە دەسەڵاتی بەسەر خاکەکانێکدا بە بنەماڵە کوردییەکە بەخشی کە پێشتر هەرگیز دەستیان پێ نەگەیشتبوو.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
لکاندنی شووشتەر، حوەیزە و بەسڕە
دیارترین دەستکەوتی یوسف شای دووەم فراوانکردنی خاکی میرنشینی هەزارئەسپی بۆ گەورەترین ڕووبەری لە هەموو سەردەمێکدا بوو. بە لکاندنی شووشتەر، شارێکی گرنگی خوزستان کە بە پردە بەنداوەکانی و دەوڵەمەندیی کشتوکاڵی ناسراو بوو، و حوەیزە، فەرمانڕەواییی کوردیی هەزارئەسپییەکانی لە بەرزاییە شاخاوییەکانی لۆڕستانەوە بۆ ناوچە نزمە بەپیتەکانی خوزستان درێژ کردەوە.
لکاندنی بەسڕە تەنانەت بەرچاوتر بوو؛ بەسڕە یەکێک لە شارە گەورەکانی جیهانی ئیسلامی بوو، لە خاڵی یەکگرتنی دیجلە و فورات لە سەرەوەی کەنداوی فارس جێگیر بوو. دەسەڵاتی هەزارئەسپییەکان بەسەر بەسڕەدا، هەرچەندە کاتییش بووبێت، دەستی بنەماڵە کوردییەکەی بە ڕێگا نێودەوڵەتییەکانی بازرگانیی دەریایی گەیاند و ئامادەبوونێکی لە ناوچە ناوەندییەکانی جیهانی عەرەبیدا پێ بەخشی کە هیچ فەرمانڕەوایەکی هەزارئەسپیی پێشوو بەدەستی نەهێنابوو.
پاراستنی بنەماڵەکە لە ماوەی ڕووخانی ئیلخاناندا
یوسف شای دووەم هەروەها ناچار بوو گواستنەوەی سیاسی لە فەرمانڕەواییی باڵای ئیلخانان بۆ ژینگەیەکی نوێ و گۆڕاوتر بەڕێوە ببات، لە کاتێکدا دەسەڵاتی ئیلخانان هەڵدەوەشایەوە. فراوانکردنە خاکییەکانی تا ڕادەیەک مومکین بوون چونکە دەسەڵاتی ناوەندیی مەغۆلەکان ئەوەندە لاواز بووبوو کە نەیدەتوانی داواکارییەکانی بسەپێنێت؛ بەڵام هەمان لاوازی کە دەرفەتەکەی ڕەخساند، مەترسیی لەلایەن هێزە ناوچەییە ڕکابەرەکانیشەوە زیاد کرد.
مامەڵەکردنی سەرکەوتووی ئەو لەگەڵ ئەم گواستنەوەیە، واتە فراوانبوون لە ماوەی ڕووخانی ئیلخاناندا لەگەڵ پاراستنی جێگیریی ناوخۆی میرنشینەکە، ئەو لێهاتووییە سیاسی و سەربازییەی نیشان دا کە تایبەتمەندیی باشترین فەرمانڕەوایانی هەزارئەسپی بوو.
ڕیزبەندیی کات و ڕووداوە گرنگەکان
گفتوگۆ، مشتومڕ و پرسیارە مێژووییەکان
ڕووبەر و ماوەی وردی دەسەڵاتی هەزارئەسپییەکان بەسەر بەسڕەدا لە سەرچاوەکاندا ڕوون نییە. «لکاندن» ڕەنگە دەسەڵاتی هەمیشەیی بە زیادەڕەویی دەرببڕێت؛ سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەم شارانە لە نیوەی یەکەمی سەدەی چواردەیەمدا کەوتنە ژێر کاریگەریی هەزارئەسپییەکان، بەڵام ڕادەی فەرمانڕەواییی ڕاستەوخۆ لە بەرامبەر دەسەڵاتی باڵای ناوەکی هەمیشە ڕوون نییە. Encyclopaedia Iranica ئاماژە بە لکاندنەکان دەکات بەبێ دیاریکردنی ئەوەی دەسەڵاتی ڕاستەوخۆ بۆ چەند ماوەیەک بەردەوام بوو.
ناسنامە کوردییەکەی یوسف شای دووەم لە ڕێگەی ڕەچەڵەکی بنەماڵەکەیەوە جێگیرە، وەک کوڕی نوسرەتەددین ئەحمەد و ئەندامێکی ڕاستەوخۆی بنەماڵەی کوردیی هەزارئەسپی.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی یوسف شای دووەم خاکی و سیاسییە: ڕابەرایەتیی گەورەترین فراوانبوونی لە مێژووی سێ سەدەییی بنەماڵەی کوردیی هەزارئەسپیدا کرد و دەسەڵاتەکەی لە قەڵا شاخاوییەکانی لۆڕستانەوە بۆ کەنارەکانی کەنداوی فارس و شاری بەسڕە درێژ کردەوە. ئەمە لوتکەی گەیشتنی ژێئۆپۆلیتیکیی هەزارئەسپییە کوردەکان دەردەخات.
فەرمانڕەوایییەکەی نیشان دەدات کە هەزارئەسپییەکان تەنها ڕزگاربوو نەبوون کە بە بێ کرداری چالاک زاڵبوونی دەسەڵاتە گەورەترەکان تەحەممول بکەن، بەڵکو لایەنی چالاک بوون کە دەیانتوانی دەرفەتە مێژووییەکان بقۆزنەوە و کاتێک هەلومەرج ڕێگەی دەدا میرنشینە کوردییەکەیان بە شێوەیەکی گەورە فراوان بکەن. وەک ئەو فراوانخوازە لە یاد ماوە کە گەورەترین ڕووبەری جوگرافیی بە بنەماڵەکە بەخشی.
پەیوەندییەکانی مێژووی کورد
موزەفەڕەددین ئەفراسیابی دووەم؛ جێگرەوەی، ئاتابەگی هەزارئەسپی لە 1340-1355
مەلیک هەزارئەسپ؛ باوباپیری کە بنەماڵەکە بە ناوی ئەو ناونراوە
ئەبو تاهیر کوڕی عەلی؛ دامەزرێنەری بنەماڵەی هەزارئەسپی
شا حوسەین؛ فەرمانڕەوایەکی دواتری هەزارئەسپی لە 1417-1424
پرسیارە باوەکان
یوسف شای دووەم (ڕوکنەددین) کێ بوو؟
یوسف شای دووەم، کە بە ڕوکنەددینیش ناسراوە، لە 1330ەوە تا 1340 ئاتابەگی کوردی هەزارئەسپیی لۆڕستانی گەورە بوو. کوڕی نوسرەتەددین ئەحمەد، پاڵپشتی ئەدەب، بوو و ڕابەرایەتیی گەورەترین فراوانبوونی خاکی لە مێژووی بنەماڵەی هەزارئەسپیدا کرد.
یوسف شای دووەم زیاتر بە چی ناسراوە؟
زیاتر بە لکاندنی شووشتەر، حوەیزە و بەسڕە ناسراوە؛ بە درێژکردنەوەی دەسەڵاتی کوردیی هەزارئەسپییەکان لە بەرزاییەکانی زاگڕۆسەوە بۆ ناوچە قووڵەکانی خوزستان و کەنداوی فارس، گەورەترین ڕووبەری خاکی بنەماڵەکەی لە هەموو سەردەمێکدا بەدەست هێنا.
ئایا یوسف شای دووەم کورد بوو؟
بەڵێ. یوسف شای دووەم ئەندامێکی ڕاستەوخۆی بنەماڵەی کوردیی هەزارئەسپی بوو کە Encyclopaedia Iranica وەک «بنەماڵەیەکی خۆجێیی بە ڕەچەڵەکی کوردی» وەسفی دەکات. کوڕی نوسرەتەددین ئەحمەد بوو و ئەو خەسڵەتە تایبەتە کوردییەی بنەماڵەکەی بۆ مایەوە.
بۆچی یوسف شای دووەم توانی ئەوەندە فراوان بێت؟
فراوانبوونەکەی بە تایبەتی بەهۆی ڕووخانی دەسەڵاتی ئیلخانان دوای مردنی ئەبو سەعید لە 1335 مومکین بوو. کاتێک دەسەڵاتی ناوەندیی مەغۆلەکان پارچەپارچە دەبوو، فەرمانڕەوا ناوچەییەکان دەیانتوانی دەسەڵات بەسەر ئەو خاکانەدا بسەپێنن کە پێشتر ئیلخانان زاڵ بوون بەسەریاندا. یوسف شای دووەم بە خێرایی جووڵایەوە بۆ قۆستنەوەی ئەم دەرفەتە.
گرنگیی یوسف شای دووەم لە مێژووی کورددا چییە؟
ئەو نوێنەری بنەماڵەی کوردیی هەزارئەسپییە لە گەورەترین ڕووبەری جوگرافیی خۆیدا؛ فەرمانڕەوایەک کە میرنشینەکەی لە دەوڵەتێکی شاخاوییی زاگڕۆسەوە گۆڕی بۆ دەسەڵاتێکی ناوچە نزمەکان کە دەگەیشتە کەنداوی فارس و بەسڕە. فەرمانڕەوایییەکەی لوتکەی دەستکەوتە خاکییەکانی هەزارئەسپییەکانە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Encyclopaedia Iranica. 'Hazaraspids.' iranicaonline.org. سەردان کراوە لە 2025.
بەشداربووانی Wikipedia. 'Hazaraspids.' Wikipedia، ئینسایکلۆپیدیای ئازاد. سەردان کراوە لە 2025.
IranianTours. 'Hazaraspids.' iraniantours.com. سەردان کراوە لە 2025.
Bosworth, C.E. The New Islamic Dynasties. Edinburgh University Press, 1996.