شا حوسێن کێ بوو؟
شا حوسێن لە 1417 تا 1424 ئەتابەگی کوردی هەزارئەسپیی لوڕستانی گەورە و یەکێک لە دوا فەرمانڕەوایانی بنەماڵەکە بوو. لە دوا ساڵەکانی میرنشینێکی کوردیی سێسەدەییدا فەرمانڕەواییی کرد کە لە دەست سەلجوقییەکان، ئاژاوەی خوارەزمی، داگیرکاریی مەغۆل، سەرهەڵدانی موزەفەڕییەکان و هێرشی تەیمووریی خودی تەیموور ڕزگاری بووبوو؛ بەڵام لە کۆتاییدا لە 1424 بە دەستی کوڕ و جێنشینی تەیموور، شاهرۆخ میرزا، کۆتایی پێ هات.
پێشینی ئەبو سەعید بوو، کە لە 1408-1417 فەرمانڕەواییی کرد، و غیاسەدین بۆ ماوەیەکی کورت جێگەی گرتەوە؛ ئەو دوا فەرمانڕەوای هەزارئەسپی بوو کاتێک شاهرۆخ میرزا لە 1424 بنەماڵەکەی لەناو برد. بەمە شا حوسێن لە بەشی پێش کۆتاییی چیرۆکی هەزارئەسپییەکاندا فەرمانڕەواییی کرد؛ فەرمانڕەوایەک کە بنەماڵەیەکی بۆ مابووەوە کە پێشتر هەڵوێستی بەرگریکارانەی گرتبووەبەر و لە کاتێکدا فەرمانڕەواییی دەکرد کە دەسەڵاتی تەیمووری لە سەرانسەری ئێراندا پتەو دەبوو.
گرنگییەکەی لە خۆڕاگریدا بوو، نەک لە فراوانبوون یان داگیرکاریدا؛ لەوەدا کە نەریتی کوردیی هەزارئەسپییەکانی لە کاتێکدا بەردەوام کرد کە زۆربەی دەسەڵاتە هاوسەردەمەکانی بنەماڵەکە لە مێژ بوو تێهەڵکێشرابوون یان لەناو چووبوون. ئەو سێ سەدە فەرمانڕەواییی کوردییەی لوڕستان کە بۆی مابووەوە، بەخۆیان یادگارێکی ناوازەی مانەوەی سیاسیی کورد بوون.
خاڵە سەرەکییەکان
• شا حوسێن لە 1417 تا 1424 ئەتابەگی کوردی هەزارئەسپیی لوڕستان و یەکێک لە دوا فەرمانڕەوایانی بنەماڵەکە بوو.
• لە سەردەمی دوای مەغۆلدا، لە کاتێکدا فەرمانڕەواییی کرد کە دەسەڵاتی تەیمووری لە ژێر فەرمانڕەواییی شاهرۆخ میرزا، کوڕی تەیموور، لە سەرانسەری ئێراندا پتەو دەبوو.
• ئەتابەگی پێش کۆتاییی هەزارئەسپی بوو؛ بنەماڵەکە لە کۆتاییدا لە 1424 بە دەستی شاهرۆخ میرزا لەناو چوو، کاتێک دوا فەرمانڕەوا، غیاسەدین، ڕووخێنرا.
• فەرمانڕەواییی نزیکەی حەوت ساڵەکەی نەریتی دامەزراوەییی کوردیی هەزارئەسپییەکانی لە لوڕستان تا کۆتاییی بنەماڵەکە پاراست.
• ئەو بنەماڵەی هەزارئەسپییەی نوێنەرایەتیی دەکرد، زیاتر لە سێ سەدە مابووەوە؛ یەکێک لە درێژخایەنترین بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی مێژووی سەدەکانی ناوەڕاست.
زانیاریی خێرا
ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
پەیوەندییەکان بە مێژووی کوردەوە
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
شا حوسێن لە دوا سەردەمی موزەفەڕییەکاندا لە بنەماڵەی فەرمانڕەوای هەزارئەسپیدا لەدایک بوو؛ سەردەمێک کە بنەماڵەکە ڕووبەڕووی سەختترین بەربەرەکانێیە خاکییەکانی موزەفەڕییەکان بووبووەوە و دواتر مامەڵەی لەگەڵ تێپەڕینی وێرانکەری تەیموور بە ناوچەکەدا کردبوو. باوکی، ئەبو سەعید، لە سەردەمی یەکسەر دوای هەڵمەتەکانی تەیمووردا فەرمانڕەواییی کردبوو و بنەماڵەکەی وەک دەسەڵاتێکی بچووککراوە، بەڵام کارا و ژێردەستی تەیموورییەکان پاراستبوو.
شا حوسێن لە دوای داگیرکارییەکانی تەیمووردا گەورە بوو و ئەو جیهانە شێوەی پێ دا کە تێیدا مانەوەی بنەماڵەی هەزارئەسپی بە تەواوی بەستراوە بوو بە توانای ڕازیکردنی داواکارییە تەیموورییەکان: خەراج، ملکەچی و نیشاندانی وەفاداری؛ لە هەمان کاتدا دەبوو بەشی پێویست لە بەڕێوەبردنی ناوخۆی کوردی بپارێزن، کە ناسنامە و کارکردنی میرنشینەکەی دیاری دەکرد.
لە 1417 ئەتابەگایەتییەکەی گرتە دەست و ئەم میرنشینە کوردییە ناسەقامگیرە، بەڵام هێشتا کارایەی لە بەرزاییەکانی زاگرۆس بۆ مایەوە. بۆ نزیکەی حەوت ساڵ فەرمانڕەواییی کرد، پێش ئەوەی ئەرکەکە بداتە غیاسەدین، دوا فەرمانڕەوای بنەماڵەکە.
پاشخانی مێژوویی
سەرەتای سەدەی پازدەیەم سەردەمی پتەوبوونی تەیموورییەکان بوو. شاهرۆخ میرزا، کوڕ و جێنشینی تەیموور، پایتەختەکەی لە هەرات دامەزراندبوو و بە شێوەیەکی ڕێکخراو میرنشینە سەربەخۆ و نیوەسەربەخۆ ماوەکانی ئێرانی دەخستە ژێر دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی تەیمووری. بە پێچەوانەی باوکی کە بەبێ بنیاتنانی دامەزراوەی بەردەوام هێرشی دەکرد و وێرانی دەکرد، شاهرۆخ فەرمانڕەوایەکی ڕێکخراوتر بوو کە هەوڵی پتەوکردن دەدا، نەک تەنیا وێرانکردن.
بۆ هەزارئەسپییەکان، ئەم پتەوبوونی تەیموورییە لە کۆتاییدا کوشندە بوو. هەرچەند تەیموور بە خاکەکەیاندا تێپەڕی و خەراجی لێ وەرگرتن، بەڵام لە شوێنی خۆیان هێشتیەوە، شاهرۆخ کەمتر بە میرنشینە خۆبەڕێوەبەرەکان ڕازی دەبوو. لە 1424 غیاسەدینی ڕووخاند و کۆتایی بە بنەماڵەکە هێنا؛ میرنشینێکی کوردیی لەناو برد کە زیاتر لە سێ سەد ساڵ مابووەوە.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
پاراستنی نەریتی هەزارئەسپی لە دوا ساڵەکانیدا
دەستکەوتی شا حوسێن پاراستنی نەریتی کوردیی هەزارئەسپییەکان لە لوڕستان بوو لە ساڵە سەختەکانی سەرەتای پتەوبوونی تەیموورییەکاندا. لە بەشی پێش کۆتاییی مێژووی بنەماڵەکەدا فەرمانڕەواییی کرد و ئەو بەردەوامییە دامەزراوەییەی پاراست کە زیاتر لە سێ سەدە فەرمانڕەواییی کوردیی لە زاگرۆس ڕاگرتبوو.
ئەوەی بنەماڵەکە تا 1424 مایەوە و، سەرەڕای ئەو فشارانەی لە موزەفەڕییەکان، تەیموور و تەیموورییەکانەوە ڕووبەڕوویان بووبووەوە، پێشتر کۆتایی پێ نەهات، بەڵگەی خۆڕاگریی هاوبەشی بنەماڵەی هەزارئەسپییە؛ شا حوسێن ئەندامی پێش کۆتاییی ئەم زنجیرەیە بوو.
گواستنەوەی یەکپارچەی بنەماڵەکە
شا حوسێن بنەماڵەی هەزارئەسپیی بە یەکپارچەیی ڕادەستی جێنشینەکەی، غیاسەدین، کرد؛ جێنشینایەتییەکی سەرکەوتوو لە سەردەمێکدا کە فشاری دەرەکی لەسەر بنەماڵەکە لە توندترین ئاستیدا بوو. ئەوەی بنەماڵەکە لە سەردەمی غیاسەدیندا کۆتایی هات، نەک لە سەردەمی خودی شا حوسێندا، ئەوە دەگەیەنێت بەڕێوەبردنەکەی بە ڕادەیەکی پێویست کارا بوو بۆ ئەوەی بۆ چەند ساڵێکی کۆتاییی دیکە بیپارێزێت.
لە چیرۆکە درێژەکەی بنەماڵەی هەزارئەسپیدا، هەر فەرمانڕەوایەک میرنشینەکەی بە یەکپارچەیی ڕادەستی جێنشینێک کرد، بەشداریی لەو بەردەوامییە ناوازە سێسەدەییە کرد. شا حوسێن یەکێک لە دوا کەسانی ئەم زنجیرەیە بوو.
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و پرسیارە مێژووییەکان
سەرچاوەکان دەربارەی دوا فەرمانڕەوایانی هەزارئەسپی بە تایبەتی کەمن و بارودۆخی وردی دەستگرتنی شا حوسێن بە دەسەڵات و پەیوەندییەکەی لەگەڵ دەرباری تەیمووری بە باشی بەڵگەدار نەکراوە. ئەوەی بە ڕێکوپێکی خەراجی بە شاهرۆخ داوە، بەرگریی چەکداریی پاراستووە یان ڕێگایەکی ناوەڕاستی گرتووەتەبەر، ڕوون نییە.
ناسنامە کوردییەکەی لە ڕێگەی ڕەچەڵەکی بنەماڵەکەیەوە، وەک ئەندامی بنەماڵەی هەزارئەسپی، دیاری کراوە. خەسڵەتی کوردیی بنەماڵەکە، کە لە سەرانسەری مێژوویەکەیدا بە پشتبەستن بە سوارە کوردە ڕەسەنەکان پارێزرا، ئەو تایبەتمەندییە سەرەکییە بوو کە ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا و سەرچاوەکانی دیکە بەردەوام جەختیان لێ دەکردەوە.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی شا حوسێن لەو بنەماڵەیەی نوێنەرایەتیی دەکرد جیا ناکرێتەوە. هەڵگری پێش کۆتاییی نەریتێکی سیاسیی کوردی بوو کە زیاتر لە سێ سەدە لە زاگرۆسی باشوور بەردەوام بووبوو؛ یەکێک لە درێژترین سەردەمەکانی فەرمانڕەواییی بەردەوامی کوردی لە هەر ناوچەیەکی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستدا.
بنەماڵەی هەزارئەسپی کە فەرمانڕەواییی دەکرد، لە دەوروبەری 1115 بە دەستی ئەبو تاهیر کوڕی عەلی دامەزرابوو و تا 1424 مایەوە؛ 309 ساڵ. لە دەست سەلجوقییەکان، خوارەزمییەکان، مەغۆلەکان، موزەفەڕییەکان و خودی تەیموور ڕزگاری بووبوو. بەهۆی شکستی سەربازی لە شەڕدا کۆتایی پێ نەهات، بەڵکو بەهۆی پتەوبوونی سیاسیی تەیموورییەکان؛ چارەنووسێک کە لە سەرەتای سەدەی پازدەیەمدا تووشی زۆربەی میرنشینە سەربەخۆ ماوەکانی ئێران بوو.
شا حوسێن دوا بەشی مەزنی ئەم چیرۆکە ناوازەیەیە. میرنشینە کوردییەکەی لوڕستان، بە سوارە کوردە ڕەسەنەکان، قەڵا شاخاوییەکان و میراتە کۆنە فەزڵەوییەکەیەوە، تا سەردەمی ئەو مایەوە. بە لابردنی جێنشینەکەی، غیاسەدین، لە 1424 ئەم بەشەی مێژووی کورد داخرا.
پەیوەندییەکان بە مێژووی کوردەوە
موزەفەڕەدین ئەفراسیابی دووەم؛ ئەتابەگی پێشووتری هەزارئەسپی (1340-1355)
یوسف شای دووەم، ڕوکنەدین؛ ئەتابەگی پێشووتری هەزارئەسپی کە خاکەکەی تا بەسڕە فراوان کرد
مەلیک هەزارئەسپ؛ باپیرە مەزنەکە کە ناوی لە بنەماڵەکە نراوە
ئەبو تاهیر کوڕی عەلی؛ دامەزرێنەری بنەماڵەی هەزارئەسپی لە دەوروبەری 1115
شەمسەدین ئەڵپ ئەرغون؛ ئەتابەگی پێشووتری هەزارئەسپی کە دوای مەغۆلەکان بنیاتنانیەوە کرد
پرسیارە باوەکان
شا حوسێنی هەزارئەسپییەکان کێ بوو؟
شا حوسێن لە 1417 تا 1424 ئەتابەگی کوردی هەزارئەسپیی لوڕستانی گەورە و یەکێک لە دوا فەرمانڕەوایانی بنەماڵەکە بوو. لە سەردەمی پتەوبوونی تەیموورییەکان لە ژێر فەرمانڕەواییی شاهرۆخ میرزادا فەرمانڕەواییی کرد و پێشینی دوا فەرمانڕەوای بنەماڵەکە، غیاسەدین، بوو.
شا حوسێن زیاتر بە چی ناسراوە؟
وەک یەکێک لە دوا پارێزەرانی بنەماڵە کوردییەکەی هەزارئەسپی ناسراوە؛ میرنشینێکی سێسەدەیی کە لە دەست سەلجوقییەکان، مەغۆلەکان، موزەفەڕییەکان و خودی تەیموور ڕزگاری بووبوو، پێش ئەوەی شاهرۆخ میرزا لە 1424 لەناوی ببات.
ئایا شا حوسێن کورد بوو؟
بەڵێ. شا حوسێن ئەندامی بنەماڵە کوردییەکەی هەزارئەسپی بوو کە ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا وەک «بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای ناوخۆیی بە ڕەچەڵەکی کوردی» وەسفی دەکات. هەزارئەسپییەکان لە سەرانسەری مێژووە سێسەدەییەکەیاندا خەسڵەتە کوردییەکەیان پاراست، بە تایبەت پشتبەستنیان بە سوارە کوردە ڕەسەنەکان.
بنەماڵەی هەزارئەسپی چۆن کۆتایی هات؟
بنەماڵەی هەزارئەسپی لە 1424 کۆتایی هات، کاتێک فەرمانڕەوای تەیمووری، شاهرۆخ میرزا، کوڕی تەیموور، دوا ئەتابەگ، غیاسەدینی، ڕووخاند. شا حوسێن پێشینی غیاسەدین بوو؛ بنەماڵەکە دوای فەرمانڕەواییی ئەو نزیکەی حەوت ساڵی دیکە مایەوە، پێش کۆتاییهاتنی یەکجارییەکەی.
بۆچی بنەماڵەی هەزارئەسپی بۆ کورد لە ڕووی مێژووییەوە گرنگە؟
هەزارئەسپییەکان زیاتر لە سێ سەدە لە زاگرۆسی باشوور فەرمانڕەوایییان کرد، لە دەوروبەری 1148-1424، و بە تەواوی پشتیان بە سوارە کوردە ڕەسەنەکان دەبەست، نەک بە سەربازە کۆیلە تورکییەکان؛ شێوازێکی بە تایبەتی کوردی. لە دەست وێرانکەرترین گواستنەوەکانی دەسەڵاتی مێژووی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست ڕزگاریان بوو و فەرمانڕەواییی کوردییان پاراست. نوێنەرایەتیی یەکێک لە بەردەوامترین نموونەکانی دەسەڵاتی سیاسیی کوردیی بەردەوام لە جیهانی سەدەکانی ناوەڕاست دەکەن.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Encyclopaedia Iranica. 'Hazaraspids.' iranicaonline.org. سەردانکراوە لە 2025.
Encyclopaedia Iranica. 'Atabakan-e Lorestan.' iranicaonline.org. سەردانکراوە لە 2025.
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'Hazaraspids.' Wikipedia، ئینسایکلۆپیدیای ئازاد. سەردانکراوە لە 2025.
IranianTours. 'Hazaraspids.' iraniantours.com. سەردانکراوە لە 2025.