موزەفەڕەدین ئەفراسیابی دووەم کێ بوو؟
موزەفەڕەدین ئەفراسیابی دووەم لە 1340 تا 1355 ئەتابەگی کوردی هەزارئەسپیی لوڕستانی گەورە بوو و جێگەی یوسف شای دووەمی گرتەوە. لە سەردەمێکدا فەرمانڕەواییی کرد کە فشاری دەرەکی لەسەر بنەماڵەی فەرمانڕەوا لە لایەن بنەماڵەی سەرهەڵدەری موزەفەڕییەوە ڕوو لە زیادبوون بوو؛ ئەو هێزە نوێیەی فارس و ئیسفەهان کە لە ناوەڕاستی سەدەی چواردەیەمدا زاڵ دەبوو بەسەر ناوەندی ئێراندا.
ناوەکەی، ئەفراسیاب، کە لە پاشای ئەفسانەییی توورانی حەماسەی شانامە وەرگیرابوو، لە کولتووری ئەدەبیی فارسیدا دەنگدانەوەیەکی قووڵی هەبوو و نەریتی هەزارئەسپییەکانی لە تێکەڵکردنی ئامانجخوازیی سیاسی بە پێشکەوتووییی کولتووری نیشان دەدا. یەکەم ئەفراسیابی ئەم بنەماڵەیە، ئەفراسیابی یەکەم، کە لە 1288-1296 فەرمانڕەواییی کرد، فەرمانڕەوایەکی بوێر بوو کە هەوڵی گەیشتن بە کەناری کەنداوی فارسی دا؛ ئەفراسیابی دووەم بە هەڵوێستێکی بەرگریکارانەتر فەرمانڕەواییی کرد و ئەوەی بنەماڵەکە بنیاتی نابوو لە هەڕەشەی موزەفەڕییەکان پاراست.
ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا تۆماری کردووە کە لە سەردەمی فەرمانڕەوای دواتر، شەمسەدین پەشەنگ، ئیدەج، پایتەختی هەزارئەسپییەکان، بۆ ماوەیەک کەوتە دەستی موزەفەڕییەکان، تا داگیرکەران بەهۆی شەڕی ناوخۆی خۆیان ناچار بوون پاشەکشە بکەن. فەرمانڕەواییی ئەفراسیابی دووەم ئەو سەردەمە بوو کە ئەم فشارە بۆ یەکەم جار توند بوو.
خاڵە سەرەکییەکان
• موزەفەڕەدین ئەفراسیابی دووەم لە 1340 تا 1355 ئەتابەگی کوردی هەزارئەسپیی لوڕستان بوو و ڕووبەڕووی فشاری ڕوو لە زیادبوونی بنەماڵەی موزەفەڕی بووەوە.
• ناوی ئەفراسیاب لە پاشای ئەفسانەییی شیعری حەماسیی فارسی وەرگیرابوو و نەریتی بەشداریی کولتووریی هەزارئەسپییەکانی نیشان دەدا.
• لە سەردەمێکدا فەرمانڕەواییی کرد کە بنەماڵەی موزەفەڕی بەرەو زاڵبوون بەسەر فارس و ئیسفەهاندا هەڵدەکشا و لە باشوورەوە هەڕەشەی لە میرنشینی هەزارئەسپی دەکرد.
• فەرمانڕەوایییەکەی دوا سەردەمی پتەوبوونی هەزارئەسپییەکان بوو، پێش ئەوەی هێرشەکانی موزەفەڕی لە سەردەمی جێنشینەکەی، شەمسەدین پەشەنگ، توندتر ببن.
• لە سەردەمێکی سەختی گواستنەوەی هێزی ناوچەییدا، دەسەڵاتی هەزارئەسپییەکانی بەسەر لوڕستان و پایتەختە شاخاوییەکەی، ئیدەج، پاراست.
زانیاریی خێرا
ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
پەیوەندییەکان بە مێژووی کوردەوە
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
موزەفەڕەدین ئەفراسیابی دووەم لە بنەماڵەی فەرمانڕەوای هەزارئەسپیدا لەدایک بوو و لە سەردەمی پێشینەکەی، یوسف شای دووەم، پێگەیشت؛ ئەو سەردەمەی بنەماڵەکە لە گەورەترین فراوانبوونی خاکیدا بوو. میرنشینێکی بۆ مایەوە کە تا بەسڕە و شوشتەر فراوان کرابوو، بەڵام ئێستا ڕووبەڕووی لێکەوتەکانی ڕووخانی ئیلخانییەکان دەبووەوە: ژینگەیەکی ناوچەییی ئاڵۆزتر و پڕڕکابەریتر کە هێزە نوێیەکان تێیدا بۆ زاڵبوون کێبڕکێیان دەکرد.
ناوی ئەفراسیاب، کە پاشای جەنگاوەری ئەفسانەییی توورانی شانامەی وەبیر دەهێنایەوە، بە ڕێکەوت هەڵنەبژێردرابوو. هەزارئەسپییەکان پشتیوانی کولتووری ئەدەبیی فارسی بوون و نەریتی شانامە لە ناوەندی ناسنامەی کولتووریی فەرمانڕەوایانی جیهانی ئێرانیدا بوو. هەڵبژاردنی ئەفراسیاب وەک ناو، دەربڕینێکی ئامانجخوازی و ڕەوایەتیی کولتووری بوو.
لە 1340 ئەتابەگایەتییەکەی گرتە دەست و هەم بانگەشەی فراوانکراوی خاکیی یوسف شای دووەم و هەم ئەرکی پاراستنی لە بەرامبەر موزەفەڕییە هەڵکشاوەکان بۆ مایەوە، کە لە ژێر سەرکردایەتیی دامەزرێنەرەکەیان، موبارزەدین محەمەد کوڕی موزەفەڕ، بوون.
پاشخانی مێژوویی
دەیەکانی 1340 و 1350 ئەو سەردەمە بوون کە بنەماڵەی موزەفەڕی، کە لە بنەڕەتدا بنەماڵەیەکی والییانی سەردەمی مەغۆل لە یەزد و خوراسان بوو، دەسەڵاتی خۆی بە شێوەیەکی بەرچاو لە سەرانسەری فارس و ئیسفەهان فراوان کرد. موزەفەڕییەکان کارا، لە ڕووی سەربازییەوە لێهاتوو و ئامانجخواز بوون و فراوانبوونیان ئەوانی خستە ململانێ لەگەڵ هەزارئەسپییەکان، کە خاکەکانیان لە لوڕستان و خوزستان هاوسنووری ناوچەکانی چاڵاکیی ئەوان بوون.
لە جیهانی دوای ئیلخانییەکاندا، هەموو بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای ناوچەیی ناچار بوو شوێنی خۆی لە نوێوە دیاری بکات، بەبێ فەرمانڕەواییی باڵای مەغۆل کە بۆ سەدەی پێشوو چوارچێوەیەکی جێگیر، هەرچەند سەرکوتکەر، دابین کردبوو. هەزارئەسپییەکان، کە بۆ ماوەیەکی درێژ وەک دەسەڵاتی ژێردەست مانەوەیان مسۆگەر کردبوو، ئێستا ڕووبەڕووی ئەرکی مانەوە لە ژینگەیەکی چەندجەمسەریی ئاشکراتر پڕ لە ڕکابەری دەبوونەوە.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
پاراستنی لوڕستانی هەزارئەسپی لە فشاری دەرەکی
دەستکەوتی سەرەکیی موزەفەڕەدین ئەفراسیابی دووەم پاراستنی یەکپارچەییی میرنشینە کوردییەکەی هەزارئەسپی بوو لە سەردەمە ئاژاوەدارەکەی سەرهەڵدانی موزەفەڕییەکاندا. ئەوەی پایتەختی هەزارئەسپی، ئیدەج، تەنیا لە سەردەمی جێنشینەکەی، شەمسەدین پەشەنگ، کەوتە دەستی موزەفەڕییەکان و لە فەرمانڕەواییی خۆیدا نەکەوت، نیشان دەدات بەڕێوەبردنەکەی بە ڕادەیەکی پێویست کارا بوو بۆ ئەوەی ناوچەی ناوەندیی بنەماڵەکە یەکپارچە بپارێزێت.
لە ماوەی پازدە ساڵی فشاری دەرەکیی ڕوو لە زیادبووندا، میرنشینە کوردییەکەی لوڕستانی وەک دەوڵەتێکی کارا پاراست؛ بەشدارییەک کە هەرچەند بەرگریکارانە بوو و فراوانخواز نەبوو، بۆ بەردەوامبوونی مانەوەی بنەماڵەکە جێگرەوەنەگر بوو.
بەردەوامیی کولتووری لە نەریتی هەزارئەسپیدا
وەک ئەندامێکی ئەو بنەماڵەیەی پشتیوانە بەناوبانگەکەی ئەدەب، نوسرەتەدین ئەحمەد، پێشینی پێشینەکەی، لێ هەڵکەوتبوو، موزەفەڕەدین ئەفراسیابی دووەم نەریتی بەشداریی کولتووریی دەرباری هەزارئەسپییەکانی پاراست. ناسنامەی بنەماڵەکە تەنیا سەربازی نەبوو، بەڵکو ئەدەبی و زانستییش بوو و ئەم نەریتە لە فەرمانڕەواییی ئەودا بەردەوام بوو.
خودی ناوی ئەفراسیاب، بەو واتا پەیوەستەکانی بە شانامەوە، ئەو چوارچێوە کولتوورییە نیشان دەدات کە تێیدا فەرمانڕەواییی دەکرد و لە ڕێگەیەوە هەوڵی ڕەوایەتیدان بە فەرمانڕەوایییەکەی دەدا.
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و پرسیارە مێژووییەکان
ڕادەی فشاری موزەفەڕییەکان لەسەر هەزارئەسپییەکان لە فەرمانڕەواییی ئەفراسیابی دووەمدا، بە بەراورد بە فەرمانڕەواییی جێنشینەکەی، لە سەرچاوەکانەوە بە تەواوی ڕوون نییە. ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا کەوتنی ئیدەج دەخاتە سەردەمی شەمسەدین پەشەنگ، کە ئەوە دەگەیەنێت ئەفراسیابی دووەم توانیویەتی پایتەختەکە بپارێزێت؛ بەڵام سروشتی وردی پەیوەندییەکانیان لەم سەردەمە پێشووترەدا بە باشی بەڵگەدار نەکراوە.
ناسنامە کوردییەکەی لە ڕێگەی ڕەچەڵەکی کوردیی بنەماڵەی هەزارئەسپییەوە دیاری کراوە. ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا هەزارئەسپییەکان وەک «بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای ناوخۆیی بە ڕەچەڵەکی کوردی» وەسف دەکات.
میرات و کاریگەریی کولتووری
موزەفەڕەدین ئەفراسیابی دووەم بنەماڵەی کوردیی هەزارئەسپییەکانی لە یەکێک لە سەختترین سەردەمەکانیاندا پاراست و میرنشینەکەی لە بەرامبەر فشاری موزەفەڕییەکان یەکپارچە ڕاگرت؛ ئەو فشارەی دواتر لە سەردەمی جێنشینەکەیدا بۆ ماوەیەک تەنانەت پایتەخت، ئیدەجیشی تێک شکاند.
نوێنەری ئەو نەوەیەی فەرمانڕەوایانی هەزارئەسپییە کە ناچار بوون مامەڵە لەگەڵ سیاسەتی ئاڵۆزی جیهانی دوای ئیلخانییەکان بکەن، بەبێ چوارچێوەی مەغۆل کە بۆ سەدەیەک هەم سنووری بۆ بنەماڵەکە دانابوو و هەم پاراستبووی. میراتەکەی بەشی پێش کۆتاییی چیرۆکێکی سێسەدەییە؛ بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوا کە هێشتا لە جیهانێکی سیاسیی گۆڕاودا بۆ پاراستنی ناسنامە کوردییەکەی دەجەنگا.
پەیوەندییەکان بە مێژووی کوردەوە
یوسف شای دووەم، ڕوکنەدین؛ پێشینی؛ ئەتابەگی هەزارئەسپی کە خاکەکەی تا بەسڕە فراوان کرد
شا حوسێن؛ ئەتابەگی دواتری هەزارئەسپی (1417-1424)؛ یەکێک لە دوا فەرمانڕەوایان
شەمسەدین ئەڵپ ئەرغون؛ ئەتابەگی پێشووتری هەزارئەسپی کە دوای مەغۆلەکان بنیاتنانیەوە کرد
مەلیک هەزارئەسپ؛ باپیرە مەزنەکە کە ناوی لە بنەماڵەکە نراوە
ئەبو تاهیر کوڕی عەلی؛ دامەزرێنەری بنەماڵەی هەزارئەسپی
پرسیارە باوەکان
موزەفەڕەدین ئەفراسیابی دووەم کێ بوو؟
موزەفەڕەدین ئەفراسیابی دووەم لە 1340 تا 1355 ئەتابەگی کوردی هەزارئەسپیی لوڕستانی گەورە بوو. لە سەردەمێکدا فەرمانڕەواییی کرد کە بنەماڵەی موزەفەڕی بەرەو زاڵبوون بەسەر ناوەندی ئێراندا هەڵدەکشا و لەم گواستنەوە سەختەدا دەسەڵاتی هەزارئەسپییەکانی بەسەر لوڕستاندا پاراست.
موزەفەڕەدین ئەفراسیابی دووەم زیاتر بە چی ناسراوە؟
بە فەرمانڕەواییی میرنشینی هەزارئەسپی لە سەردەمی سەرهەڵدانی موزەفەڕییەکان و پاراستنی پایتەختە کوردییەکە، ئیدەج، لە فشاری دەرەکی لە ناوەڕاستی سەدەی چواردەیەمدا ناسراوە.
ئایا موزەفەڕەدین ئەفراسیابی دووەم کورد بوو؟
بەڵێ. ئەندامی بنەماڵە کوردییەکەی هەزارئەسپی بوو، کە ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا بە ڕوونی وەک «بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای ناوخۆیی بە ڕەچەڵەکی کوردی» وەسفی دەکات. بنەماڵەکەی لە سەرانسەری مێژووە سێسەدەییەکەیدا خەسڵەتە کوردییە تایبەتەکەی پاراست، بە تایبەت پشتبەستنی بە سوارە کوردە ڕەسەنەکان.
«ئەفراسیاب» چی دەگەیەنێت؟
ئەفراسیاب ناوی پاشای ئەفسانەییی توورانە لە حەماسەی فارسیی شانامەدا؛ کەسایەتییەکی پاشای جەنگاوەری بەهێز. بەکارهێنانی وەک ناوێکی پاشایەتی، کارلێکی قووڵی بنەماڵەی هەزارئەسپی لەگەڵ کولتووری ئەدەبیی فارسی و ئارەزوویان بۆ پەیوەستکردنی خۆیان بە پاشایەتیی پاڵەوانانە لە نەریتی حەماسیی فارسیدا نیشان دەدا.
لەم سەردەمەدا چی بە پایتەختی هەزارئەسپی، ئیدەج، هات؟
لە فەرمانڕەواییی ئەفراسیابی دووەمدا، پایتەختی هەزارئەسپی، ئیدەج، لە ژێر دەسەڵاتی هەزارئەسپییەکاندا مایەوە. تەنیا لە فەرمانڕەواییی جێنشینەکەی، شەمسەدین پەشەنگ، ئیدەج بۆ ماوەیەک کەوتە دەستی موزەفەڕییەکان؛ هەرچەند داگیرکەران دواتر بەهۆی ململانێ ناوخۆییەکانی خۆیان کشانەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Encyclopaedia Iranica. 'Hazaraspids.' iranicaonline.org. سەردانکراوە لە 2025.
Encyclopaedia Iranica. 'Atabakan-e Lorestan.' iranicaonline.org. سەردانکراوە لە 2025.
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'Hazaraspids.' Wikipedia، ئینسایکلۆپیدیای ئازاد. سەردانکراوە لە 2025.
Bosworth, C.E. The New Islamic Dynasties. Edinburgh University Press, 1996.