Emiratiya Behdînanê çi bû?
Emiratiya Behdînanê (bi nivîsînên Bahdinan an Badinan jî) yek ji mîrektiyên Kurdî yên herî mezin û domdar bû. Wê welatê çiyayî yê parêzgeha Dihokê ya îro li Kurdistana Iraqê ji paytexta xwe ya kelehdar Amêdiyê birêve dibir. Emiratî di dawiya sedsala çardehan de hate damezrandin û heta 1843 domand; nêzî pênc sedsalan li ser herêmê serdest bû, navê xwe da zaravaya Behdînî (Badînî) ya Kurdî û hîn jî wek sembola dilê welatê Kurdan li bakurê Iraqê tê nasîn.
Xalên sereke
• Behdînan emiratiyeke mezin a Kurdî bû, bi navenda xwe Amêdî li çiyayên parêzgeha Dihokê ya îro, Kurdistana Iraqê.
• Di dawiya sedsala çardehan de hate damezrandin (li gor kevneşopiyê nêzî 1376) û heta 1843 domand.
• Xanedana wê ya desthilatdar îdiaya nesebê ji xelîfeyên Ebbasî dikir — nesebeke birûmet.
• Paytexta wê Amêdî bajarekî kelehdar ê berçav e, li ser çiyayekî bi lûtkeyeke hemwar.
• Behdînan navê xwe hem dide herêmeke Kurdistana Iraqê û hem zaravaya Behdînî (Badînî) ya Kurdiya Kurmancî.
Agahiyên kurt
Nav: Emiratiya Behdînanê (Bahdinan / Badinan)
Cure: Emiratiyeke Kurdî
Paytext: Amêdî, parêzgeha Dihokê ya îro, Kurdistana Iraqê
Damezrandin: Dawiya sedsala 14an (li gor kevneşopiyê nêzî 1376)
Hilweşandin: 1843
Çavkaniya nav: Tê gotin ku ji damezrînerekî bi navê Bahaedîn tê
Nesebê îdiakirî: Xelîfeyên Ebbasî
Hêzên serdest: Serdestiya Aq Qoyunlu, Sefewî û piştre Osmanî
Mîras: Zaravaya Behdînî (Badînî); herêma Behdînanê ya Kurdistana Iraqê
Naverok
Damezrandin û îdiaya nesebê Ebbasî
Desthilatdar û kesayetiyên sereke
Kesayetî, cih û mijarên têkildar
Behdînan: Ax û nav
Behdînan — bi nivîsînên Bahdinan an Badinan jî — hem emiratiyeke dîrokî ya Kurdî ye û hem navê herêmeke li bakurê herî dûr ê Iraq a nûjen. Beşeke mezin ji parêzgeha Dihokê ya îro digire û Amêdî, Zaxo, Akrê û çiyayên derdorê di nav xwe de dihewîne. Ji bo Kurdan ew yek ji dilên mezin ên Kurdistanê dimîne, ku bi zarava û dîrokê ji welatê Soranê yê li başûrê rojhilat cuda ye.
Li gor kevneşopiyê tê gotin ku nav ji desthilatdarê damezrîner bi navê Bahaedîn tê: «Behdînan» di rastiyê de wateya «yên Bahaedîn» dide. Heman nav bi zaravaya Behdînî (Badînî) ya Kurdiya Kurmancî ve girêdayî ye ku heta îro li tevahiya herêmê tê axaftin.
Amêdî: Paytexta çiyayî
Paytext û sembola emiratiyê Amêdî bû, yek ji bajarên herî berçav li tevahiya Kurdistanê. Ew li ser çiyayekî bi lûtkeyeke hemwar ye — deşteke bilind a kevirî ya xwezayî ku bi palên rast li jor geliyên derdorê radiweste — û di dîrokê de mirov bi deriyên di zinar de kolandî digihîşt wê. Kêm paytext li her derê ewqas bi xwezayê ji bo parastinê guncaw bûn.
Amêdî di heman demê de pir kevn e, bi dîrokeke ku pir berî emiratiya Kurdî dest pê dike; cihê wê yê serdest di gelek serdeman de ew dikir cihekî xwestî. Di bin mîrên Behdînanê de ew bû navenda siyasî û çandî ya mîrektiyeke çiyayî ya bi hêz, bi kelehên xwe, deriyê xwe yê mezin û cihê xwe di bîra Kurdan de navdar bû.
Damezrandin û îdiaya nesebê Ebbasî
Emiratî di dawiya sedsala çardehan de — tarîxeke li gor kevneşopiyê nêzî 1376 tê dayîn — ji aliyê malbata ku dê nêzî pênc sedsalan wê birêve bibe ve hate damezrandin. Xanedanê navê xwe, Behdînan, ji kesayetiya damezrîner bi navê Bahaedîn girt.
Mîna çend xanedanên birûmet ên Misilman, xanedana desthilatdar a Behdînanê îdiaya nesebeke bilind dikir — di rewşa wan de, ji xelîfeyên Ebbasî yên Bexdayê. Nesebnameyeke wisa rûmeteke mezin a olî û siyasî dida mîran; lê mîna gelek îdiayên xanedanî yên serdema navîn, baştir e wek ragihandina meqamê were fêmkirin ku rastiya wê ya peyv bi peyv nikare were piştrastkirin. Ya ewle ev e ku mîrên Behdînanê di nav malên desthilatdar ên Kurdî yên herî birûmet de bûn.
Di navbera împaratoriyan de
Di piraniya dîroka xwe de Behdînan di nav qada nîqaşbar a di navbera împaratoriyên mezin ên herêmê de bû. Mîrên wê di nav serdestiya Tirkmenên Aq Qoyunlu, piştre Sefewiyên Îranê û di dawiyê de Osmaniyan de rêya xwe didîtin. Emiratiyên Kurdî yên herêmê bi piranî piştî serkeftina Osmanî li Çaldiranê di 1514 de bi Osmaniyan re bûn hevalbend, di rêkeftina ku Îdrîsê Bedlîsî navbeynkarê wê bû de.
Di bin serdestiya Osmanî de Behdînan, mîna xanedanên din ên pêşeng ên Kurdî, xweseriyeke berfireh parast û bi mîrên xwe yên mîrasî xwe birêve dibir; li hember wê jî li ser sînorê aloz ê şerên Osmanî–Sefewî dilsoz dima. Ji sê sedsalan zêdetir mîrên Amêdiyê bi destwerdaneke kêm a Stenbolê çiyayên xwe birêve birin.
Lutkeya hêza Behdînanê
Li lutkeya hêza xwe Behdînan yek ji emiratiyên Kurdî yên herî bi hêz û birûmet bû; desthilatdariya wê li çiya û geliyên bakurê Iraq a îro dirêj dibû. Mîran dilsoziya gelek eşîrên Kurd di dest de digirt û rêyên sereke yên di navbera deştên Mûsilê û welatê bilind yê ber bi sînorên Îranî û Anatoliyayî ve kontrol dikirin.
Emiratî navendeke zanyariyê û çandê jî bû. Bi taybetî Amêdî bi dibistanên xwe yên olî navdar bû — herî navdar Medreseya Qubehanê bû ku wek yek ji navendên mezin ên zanyariya Kurdî tê bîranîn — û xwendekar ji tevahiya Kurdistanê kişand. Ji vî aliyî ve dîwana Behdînanê dişibiya emiratiyên din ên mezin, ku piştgiriya zanyariyê wek nîşana rewabûna mîran didîtin.
Pêşbazî û dijberiya Soranê
Mîna hemû emiratiyên Kurdî, Behdînan ket nav pêşbaziyên bi cîranên xwe re. Ya herî xeter di destpêka sedsala nozdehan de ji başûrê rojhilat hat; li wir Mîr Mihemedê Soranê yê çalak — «Mîr Kor» ê Rewandizê — dewleteke bi hêz ava kir û bi tundî ber bi axên Kurdî yên derdorê ve, di nav de Behdînan, berfireh bû.
Berfirehbûna Soranê emiratiya kevintir hejand, lê dewleta Osmanî jî tirsand. Ew dewlet dê di demeke nêzî de dest bi tepisandina mîrên Kurd ên pir bi hêz yek bi yek bike. Tepisandina Soranê di salên 1830an de nîşana wê yekê bû ku dê bi ser Behdînanê de jî bê.
Ketina Behdînanê (1843)
Serbixweya dirêj a Behdînanê di pêla mezin a navendîkirina Osmanî de bi dawî bû, ku di nîveka yekem a sedsala nozdehan de emiratiyên Kurdî hilweşandin. Dema reformên Tenzîmatê împaratorî ber bi birêvebirina rasterast a eyaletên xwe ve diçirandin, xweseriya mîrên mîrasî êdî nedihat qebûlkirin û emiratiyên Kurdî yek li pey yek hatin hilweşandin.
Emiratiya Behdînanê nêzî 1843 hate rakirin; mîrên wê yên dawîn ji desthilatdariyê hatin dûrxistin û axa wê ket bin birêveberiya rasterast a Osmanî. Ketina wê di heman serdemê de bû ku tepisandina Soranê û demeke kurt pişt re jî têkbirina Bedirxan Begê Botanê tê de pêk hatin — di nav nifşekî tenê de dawiya wê rêza sedsalan a mîrektiyên xweser ên Kurdî hat.
Zaravaya Behdînî û mîras
Herçend emiratî bixwe di 1843 de bi dawî bû, navê wê dijî. Herêma Behdînanê bi navenda xwe Dihok herêmeke çandî û zimanî ya taybet a Kurdistana Iraqê dimîne; zaravaya Behdînî (Badînî) ya Kurdiya Kurmancî — ku ji Soraniya li başûrê dûrtir tê axaftin cuda ye — navê emiratiyê dixe nav jiyana rojane.
Amêdî jî wek bajarekî dîrokî yê navdar dimîne; şêweya wê ya li ser lûtkeya çiyayê yek ji wêneyên nîşandar ên Kurdistanê ye. Di zarava, nasnameya herêmî û bîranînê de Behdînan li cîhana Kurdî hebûneke zindî dimîne.
Rêza demê
Dawiya sedsala 14an (li gor kevneşopiyê nêzî 1376) — Emiratiya Behdînanê tê damezrandin, bi navê desthilatdarekî bi navê Bahaedîn. 1514 — Piştî Çaldiranê, Behdînan û emiratiyên din ên Kurdî bi Osmaniyan re dibin hevalbend; Behdînan xweseriya xwe diparêze. Sedsalên 16–18an — Mîrên Amêdiyê mîrektiyeke bi hêz û bi piranî xwebirêveber birêve dibin; Amêdî wek navenda zanyariyê geş dibe. Destpêka sedsala 19an — Mîr Mihemedê Soranê (Rewandiz) bi tundî ber bi axên Behdînanê ve berfireh dibe. Salên 1830an — Osmanî emiratiya Soranê ditepisînin. Nêzî 1843 — Emiratiya Behdînanê tê rakirin û dikeve nav birêveberiya rasterast a Osmanî. Paşiya sedsala 19an — Rêza berfirehtir a emiratiyên xweser ên Kurdî bi dawî dibe.
Desthilatdar û kesayetiyên sereke
Xanedaneke mîrasî ya tenê nêzî pênc sedsalan emiratiya Behdînanê birêve bir, ji damezrandina wê di dawiya sedsala çardehan de heta rakirina wê di 1843 de. Mîran unwana mîr an paşa hilgirt û ji Amêdiyê desthilatdarî kir. Rêza tevahî ya xanedanê di çavkaniyên berdest de tenê bi qismî hatiye qeyd kirin; divê mirov bi nav û tarîxên mîran yek bi yek — bi taybetî di sedsalên destpêkê de — bi hişyarî re rû bi rû bibe. Ya zelal dirêjahiya neasayî û rûmeta xanedanê ye, ku ew xist nav malên desthilatdar ên pêşeng ên Kurdistanê.
Nîqaş û nezelaliyên dîrokî
Çend xal hewceyê hişyariyê ne. Tarîxa tam a damezrandina emiratiyê nezelal e; nêzî 1376 tarîxa herî zêde tê gotin e. Îdiaya xanedanê ya nesebê ji xelîfeyên Ebbasî nesebnameyeke rûmetê ye ku nikare bi serbixweyî were piştrastkirin; nivîsîna nav jî cûrbecûr e (Bahdinan, Behdinan, Badinan). Dîroka hûrgilî ya hundirîn û lîsteya desthilatdarên emiratiyê, mîna piraniya mîrektiyên Kurdî, ji xetên wê yên giştî û girîngiya wê ya çandî ya domdar kêmtir bi tevahî hatine belgekirin.
Cihê wê di dîroka Kurdan de
Emiratiya Behdînanê di nav mîrektiyên Kurdî yên herî girîng de ye. Nêzî pênc sedsalan wê xwebirêvebirina Kurdî li çiyayên bakurê Iraq a îro parast; ji paytexta xwe ya Amêdiyê kevneşopiyeke geş a zanyarî û çanda Kurdî mezin kir.
Mîrasa wê bi awayekî neasayî destber e. Li cihê ku gelek emiratiyan tenê cihê xwe di berhemên dîrokî de hiştin, Behdînan herêmeke zindî û zaravayeke zindî ji Kurdan re li Iraqê hişt. Îro gotina «Behdînan» hem mîrektiyeke serdema navîn a ji holê rabûyî û hem dilê niha yê jiyana Kurdî tîne bîrê.
Kesayetî, cih û mijarên têkildar
Li Kurdish-History.com dîroka têkildar bixwînin: şerên sînorî yên Osmanî–Sefewî, Îdrîsê Bedlîsî, Bedirxan Begê Botanê, xanedana Erdelan û hilweşîna emiratiyên Kurdî.
Pirsên pir tên pirsîn
Emiratiya Behdînanê li ku derê bû?
Navenda Behdînanê Amêdî li çiyayên parêzgeha Dihokê ya îro li Kurdistana Iraqê bû. Nav herêma berfirehtir a bakurê Iraqê li derdora Dihok, Zaxo û Akrê jî diyar dike.
Emiratiya Behdînanê di kîjan demê de hebû?
Di dawiya sedsala çardehan de hate damezrandin — li gor kevneşopiyê nêzî 1376 — û heta nêzî 1843 domand, dema Osmaniyan ew rakir. Bi vî awayî temenê wê nêzî pênc sedsalan bû.
Çima navê emiratiyê Behdînan e?
Li gor kevneşopiyê tê gotin ku nav ji desthilatdarê damezrîner bi navê Bahaedîn tê; «Behdînan» wateya «yên Bahaedîn» dide. Heman nav bi herêmê û zaravaya Behdînî ya Kurdî ve girêdayî ye.
Amêdî çi ye?
Amêdî paytexta emiratiyê bû: bajarekî kelehdar ê berçav ku li ser çiyayekî bi lûtkeyeke hemwar di parêzgeha Dihokê de hatiye avakirin. Ew yek ji bajarên dîrokî yên herî nîşandar ên Kurdistanê dimîne.
Çi Emiratiya Behdînanê bi dawî kir?
Navendîkirina Osmanî. Di dema reformên sedsala nozdehan de ku emiratiyên xweser ên Kurdî hilweşandin, Behdînan nêzî 1843 hate rakirin û ket bin desthilatdariya rasterast a Osmanî — di heman serdemê de ku emiratiyên Soran û Botanê jî bi dawî bûn.
Zaravaya Behdînî çi ye?
Behdînî (Badînî) cureya Kurdiya Kurmancî ye ku li tevahiya herêma Behdînanê ya Kurdistana Iraqê, li derdora Dihok û Amêdiyê, tê axaftin. Ew navê emiratiya kevn digihîne roja îro.
Çavkanî û xwendina bêtir
Şerefxanê Bedlîsî, Şerefname (1597) — emiratiya Behdînanê di nav xanedanên Kurdî de qeyd dike.
Lêkolîn li ser emiratiyên Kurdî û navendîkirina Osmanî ya sedsala nozdehan.
Dîrokên Amêdiyê û herêma Behdînanê (Dihok) ya Kurdistana Iraqê.
Kurdish-History.com — xwendina têkildar li ser hilweşîna emiratiyên Kurdî û Bedirxan Begê Botanê.