Destpêk
Sedsala nozdehem sedsala ku mîrektiyên kurdî tê de mirin bû. Sê sed salan mîrektiyên kurdî di bin serweriya bilind a osmanî ya sist de axên xwe birêve dibirin; artêşên xweser, desthilatdarên mîrasî û xwe-birêvebirina navxweyî diparastin. Lê di salên 1830an û 1840an de reformên nûjenker ên Împaratoriya Osmanî — Tenzîmat — ji holê rakirina hemû navendên hêzê yên xweser ên di nav împaratoriyê de dixwestin, di nav de mîrektiyên kurdî yên ji serdema Îdrîsê Bidlîsî ve wek bendên sînorî xizmet kiribûn.
Encam nesleke şer bû. Mîr Mihemed ê Rewandizê hewl da Kurdistanê bi hêzê yek bike. Bedirxan Beg ê Botanê mîrektiya kurdî ya serbixwe ya mezin a dawî ava kir. Yezdanşêr piştî ku her du hatibûn tepisandin serî hilda. Şêx Ubeydullah serhildana kurdî ya yekem a bi eşkere neteweperest dest pê kir. Û Siwariya Hemîdiyeyê şervanên eşîrî yên kurd kirin amûrên hêza dewleta osmanî. Heta 1900 Kurdistana xweser ji holê rabûbû — îdareya rasterast a osmanî û tevgerên destpêkî yên neteweperestiya kurdî ya nûjen cihê wê girtibûn.
Naverok
Serhildanên Babanê (1806–1812)
Mîr Mihemed ê Rewandizê û Serhildana Soranê (1830–1838)
Bedirxan Beg û Serhildana Botanê (1842–1847)
Serhildana Yezdanşêr (1854–1855)
Siwariya Hemîdiyeyê û Leşkerîkirina Eşîrên Kurdî
Serhildanên Babanê (1806–1812)
Mîrektiya Babanê, ku navenda wê li Silêmaniyê bû, yek ji mîrektiyên kurdî yên herî hêzdar ên destpêka sedsala nozdehem bû. Di 1806–1808 de Ebdulrehman Paşa Baban li dijî desthilatdariya osmanî rabû, naskirina xweseriya Babanê xwest û li dijî hewlên navendîkirinê yên osmanî berxwe da. Di 1812 de şûnagerê wî Ehmed Paşa Babanzade serhildaneke din dest pê kir. Her du hatin tepisandin, lê şêweyek danîn ku dê sedsalê diyar bike: mîrên kurd ku ji bo parastina xweseriya li Çaldiranê ji wan re hatî dayîn şer dikirin, lê dewleta osmanî ji bo ji holê rakirina wê şer dikir.
Mîr Mihemed ê Rewandizê û Serhildana Soranê (1830–1838)
Mîr Mihemed ê Rewandizê — ku wek Mîrê Kor, «Şahzadeyê Kor», tê nasîn — serokê kurd ê sedsala nozdehem ê bi armancên herî mezin bû. Ji 1830 heta 1838 wî bi rastî hewl da Kurdistanê bi hêza leşkerî yek bike. Bi îlhamê ji Mihemed Elî yê Misirê, ku di heman demê de ji başûr ve li dijî desthilatdariya osmanî radibû, Mîr Mihemed artêşeke domdar a 30,000 heta 50,000 tifingdarên misketê yên eşîrî ava kir, mûçeyên rêkûpêk dan û rêzeke kampanyayan dest pê kirin ku beşên berfireh ên Kurdistanê xistin bin kontrola wî.
Wî bajarên Harîrê (1822), Koyê (1823) û Raniyê (1824) fetih kirin û mîrektiya Babanê ji cihê wê derxist. Paşê ber bi rojava ve berfireh bû, Behdînan, Amedî, Zaxo û Dihok girtin. Ew demeke kurt bi Bedirxan Beg ê Cizîrê re hevalbend bû. Wî serxwebûn ragihand, pereyên xwe dan çêkirin û xutbeya Îniyê bi navê xwe da xwendin — sembola kevneşopî ya serweriyê li cîhana îslamî. Di lûtkeya xwe de axa wî ji Zêya Mezin heta ji Mêrdînê wêdetir dirêj dibû.
Împaratoriya Osmanî, piştî ku ji qeyrana Misirê xelas bû, hemû giraniya xwe ya leşkerî li dijî Soranê zivirand. Di navbera 1836 û 1838 de artêşên osmanî yên zêdetirî 100,000 leşkeran ber bi Kurdistanê ve kom bûn. Mîr Mihemed radest bû û ji aliyê sultan ve hat efûkirin, lê li Amasyayê hat ragirtin û qet destûr jê re nehat dayîn vegere. Ew di Kanûna 1838 de mir — bi îhtîmaleke nêzî teqez ji ber terorkirinê. Mîrektiya Soranê hat hilweşandin û axa wê ket bin îdareya rasterast a osmanî. Windahiyên kurdî yên kampanyayan wêranker bûn: nêzî 15,000 hatin kuştin, 4,000 hatin kolekirin û 6,000 malbat ji cihê xwe bûn.
Bedirxan Beg û Serhildana Botanê (1842–1847)
Piştî hilweşîna Soranê, mîrektiya Botanê di bin Bedirxan Beg de bû mîrektiya kurdî ya serbixwe ya mezin a dawî. Bedirxan ji navenda xwe ya Cizîr û Bohtanê desthilatdariya xwe li ser Diyarbekir, Sêrt, Silêmanî û heta Mehabad li Farisê dirêj kir. Wî ji Merwaniyan ve mîrektiya kurdî ya herî mezin ava kir, axeke ku li herêmên ku îro başûrê rojhilatê Tirkiyeyê û bakurê Iraqê ne dirêj dibû kontrol dikir.
Kampanyayên Bedirxan ên li dijî xiristiyanên aşûrî yên Hekariyê di 1843 û 1846 de beşeke tarî lê girîng a vê dîrokê ne. Komkujiyên civakên aşûrî bûn sedema destwerdana dîplomatîk a ewropî û ji hikûmeta osmanî re hincet da ku li dijî Botanê tevbigere. Di 1847 de artêşeke mezin a osmanî Bedirxan têk bir û ew hat sirgûnkirin Krêtayê. Mîrektiya Botanê hat rakirin û ket bin kontrola rasterast a osmanî.
Bedirxan Beg wek yek ji pêşengên neteweperestiya kurdî tê bibîranîn. Neslên wî — malbata Bedirxan — dê di seranserê sedsala bîstem de di tevgerên siyasî û çandî yên kurdî de rolên navendî bilîzin, rojnameya kurdî ya yekem damezrînin û piştî Şerê Cîhanê yê I beşdarî tevgera serxwebûna kurdî bibin.
Serhildana Yezdanşêr (1854–1855)
Piştî wêrankirina Soran û Botanê herduyan berxwedana kurdî dom kir. Serhildana Yezdanşêr (ku wek Yezdan Şêr jî tê nivîsandin) a 1854–1855 serhildana mezin a paşîn bû, ku li herêma Hekariyê ya başûrê rojhilatê Anatolyayê dest pê kir. Yezdanşêr, kurê birayê an xwişka mîrê Hekariyê yê ji text hatî xistin Nûrullah Beg, di dema ku Şerê Qirimê bal kişandibû ser xwe de şervanên kurd û aşûrî li dijî navendîkirina osmanî kom kirin.
Serhildan piştî ku hêzên osmanî ji nû ve hatin bicihkirin herêmê hat tepisandin. Yezdanşêr hat girtin û sirgûnkirin. Lê serhildanê nîşan da ku wêrankirina mîrektiyên kurdî berxwedana kurdî ji holê ranekiribû — tenê taybetmendiya wê ji xweparastina xanedanî veguherandibû serhildaneke berfirehtir a li dijî navendîkirinê.
Siwariya Hemîdiyeyê û Leşkerîkirina Eşîrên Kurdî
Di 1891 de sultan Ebdulhemîd ê II Siwariya Sivik a Hemîdiyeyê ava kir — alayên siwariya nenîzamî ku ji eşîrên kurdî û tirkmenî yên rojhilatê Anatolyayê dihatin berhevkirin. Bi şêweyeke sist li gor Kozakên rûsî hatibûn çêkirin; Hemîdiyeyê di berdêla dilsoziyê de payeya leşkerî, çek û destûra dewletê dan serokên eşîran. Pergal serokên eşîrî yên kurd bi dewleta osmanî ve girê da û di heman demê de civaka kurdî leşkerî kir.
Alayên Hemîdiyeyê beşdarî komkujiyên li dijî ermeniyan ên 1894–1896 bûn; ev beşeke pir bi êş a dîroka herêmê ye. Ji bo çîroka kurdî Hemîdiye aloziyeke kûr a exlaqî û siyasî temsîl dike: eşîrên kurdî di heman demê de hem qurbanîyên navendîkirina osmanî hem amûrên tundiya osmanî li dijî civakên din ên hindikahiyê bûn. Mîrasa pergala Hemîdiyeyê bi neslan teşe da têkiliyên Kurd–Ermenî.
Mîras
Sedsala nozdehem werçerxa dîroka kurdî bû. Di 1800 de Kurdistan ji aliyê mîrektiyên xweser ve dihat birêvebirin, bi artêş, dîwan û desthilatdarên mîrasî yên xwe. Heta 1900 hemû wan mîrektiyan hatibûn wêrankirin. Kampanya navendîkirinê ya Tenzîmatê avahiyên siyasî yên ku sê sedsalan xwe-birêvebirin ji Kurdan re dabûn ji holê rakirin.
Lê wêrankirina mîrektiyan tiştekî nû jî çêkir. Serhildanên Mîr Mihemed, Bedirxan, Yezdanşêr û Şêx Ubeydullah tovên neteweperestiya kurdî ya nûjen çandin. Fikra ku Kurd neteweyek pêk tînin — ne tenê komeke eşîran ku dilsoziya xwe didin mîrên cuda — ji xirabeya pergala mîrektiyan derket. Tevgera neteweyî ya kurdî ya sedsala bîstem di şerên navendîkirinê yên sedsala nozdehem de ji dayîk bû.
Bûyerên Girîng û Xeta Demê
1806–1808 — Serhildana Ebdulrehman Paşa Baban li dijî desthilatdariya osmanî
1830–1838 — Mîr Mihemed ê Rewandizê artêşeke kurdî ava dike, Behdînan, Amedî û Zaxo fetih dike; serxwebûn radigihîne; hêzên osmanî wî ditepisînin; di sirgûnê de di 1838 de dimire
1842–1847 — Bedirxan Beg ê Botanê mîrektiya kurdî ya mezin a dawî ava dike; hêzên osmanî di 1847 de li ser wî serdikevin; tê sirgûnkirin Krêtayê
1854–1855 — Serhildana Yezdanşêr li herêma Hekariyê; piştî bicihkirina hêzên osmanî ji nû ve ji Şerê Qirimê tê tepisandin
1879–1881 — Serhildana Şêx Ubeydullah — serhildana kurdî ya yekem a bi eşkere neteweperest, ku ji sînorê Osmanî–Farisî derbas dibe
1891 — Sultan Ebdulhemîd ê II Siwariya Sivik a Hemîdiyeyê ji leşkerên ji eşîrên kurdî hatî girtin ava dike
1894–1896 — Siwariya Hemîdiyeyê beşdarî komkujiyên li dijî ermeniyan li rojhilatê Anatolyayê dibe
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Mîr Mihemed ê Rewandizê kî bû?
Mîr Mihemed (1783–1838) mîrê kurd ê mîrektiya Soranê bû ku hewl da Kurdistanê bi hêza leşkerî yek bike. Wî artêşeke heta 50,000 leşkeran ava kir, serxwebûna ji Împaratoriya Osmanî ragihand û axa ku ji Zêya Mezin heta Mêrdînê dirêj dibû fetih kir, berî ku ji aliyê hêzên osmanî ve bê tepisandin.
Bedirxan Beg kî bû?
Bedirxan Beg mîrê kurd ê mîrektiya Botanê bû ku di salên 1840an de dewleta kurdî ya serbixwe ya mezin a dawî ava kir. Wî axa ji Diyarbekirê heta Silêmaniyê kontrol kir berî ku hêzên osmanî di 1847 de li ser wî serbikevin û wî sirgûn bikin. Ew yek ji pêşengên neteweperestiya kurdî tê hesibandin.
Siwariya Hemîdiyeyê çi bû?
Siwariya Sivik a Hemîdiyeyê pergala alayên siwariya nenîzamî bû ku sultan Ebdulhemîd ê II di 1891 de ava kir. Hemîdiye ji eşîrên kurdî û tirkmenî yên rojhilatê Anatolyayê dihat berhevkirin; di berdêla dilsoziya ji dewleta osmanî re payeya leşkerî û çek dan serokên eşîran.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Wikipedia — Serhildana Mîr Mihemed, Mihemed Paşa yê Rewandizê, Bedirxan Beg
Wikipedia — Dîroka Kurdan, Hemîdiye (siwarî)
McDowall, D. — Dîrokeke Nûjen a Kurdan, 2004
Gunter, M.M. — Ferhenga Dîrokî ya Kurdan, 2010