Di dîmenên serte yên Kurdistana sedsala 19 de, ku çemê Dîcleyê di geliyên kevnar de diherike û çiyayên bilind razên ji bîrbûyî diparêzin, kesayetek derket ku jiyana wî alozîya serdemekê di xwe de vedigirt. Bedirxan Beg (1803–1869), desthilatdarê mîratî yê dawî yê Mîrektiya Botan, di dîroka Kurdî de semboleke tevlihev e. Wî ji nesla mîrên ku îdia dikirin ji kesayetiyên efsanewî yên wekî Şerefxanê Bedlîsî û hetta Xalid ibn el-Welîd, hevalê Pêxember Mihemed, hatine, desthilat girt. Rêveberiya Bedirxan ji 1821 heta 1847 di nav Împaratoriya Osmanî ya dihilweşiya de serdemeke kurt lê giran a xweseriyê nîşan da.

Çîroka wî çîroka rêveberiyeke bi armancên bilind, serxwebûneke serhişk û pevçûnên trajîk e ku birînên nejêbir li civakên cihêreng ên herêmê hiştin. Gava em jiyana wî vedikolin, dê hem mirovê wî hem hêzên dîrokî yên ku ew teşe dan binirxînin—ji hewlên navendîkirina Osmanî heta hevrikiyên di nav eşîran de—û xwe bispêrin vegotinên ku hem destkeftiyên wî hem nîqaşên li ser kiryarên wî derdixin pêş.

Jiyana Destpêkê Û Bilindbûna Ber Bi Desthilatê Ve

Bedirxan Beg di 1803 de li Cizîrê, bajarokekî dîrokî li başûrrojhilatê Tirkiyeya îroyîn û wê demê di nav axên berfireh ên Împaratoriya Osmanî de, ji dayik bû. Cizîra li rex Dîcleyê dilê Mîrektiya Botan bû; mîrektiyeke Kurdî ya nîvxweser ku bi sedsalan di bin serweriya bilind a sist a Osmanî de mabû. Malbata Ezîzan, ku Bedirxan jê bû, rehên xwe digihand mala Rojkî ya ku cihê wê yê kevnar keleha Bedlîsê bû. Ev mîrata mîrzatiyê hesta çarenûsê di wî de danî, lê salên wî yên destpêkê gelek ji ewlehiyê dûr bûn. Piştî mirina bavê wî Ebdullah Beg û desthilata kurt û bêbandor a pismamê wî Seyfedîn Beg û birayê wî Seid Bey, herêm ket nav bêaramiya berfireh.

Di 1821 de, di temenê ciwan ê 18 de, Bedirxan rêberî girt piştî ku pêşiyên wî nekarîn mîrektiyê aram bikin. Dem nazik bû: Împaratoriya Osmanî ji têkçûnên Şerê Rûs-Tirk ê 1828–1829 dihejiya û valahiyên desthilata herêmî rê li kaosê vedikirin. Lê Bedirxan di rêvebirina van astengan de jêhatî derket. Wî di dema şer de leşker ji sultan re neşandin; gavake wêrek ku niyeta wî ya pêşxistina berjewendiyên Botan nîşan da. Piştî wê kontrol xurt kir û reformên ji bo vejînê pêk anîn. Dîplomat û rêwiyên Ewropî, wekî yên ku di salên 1830 de ji konsulxaneyan re rapor dişandin, ewlehiya awarte ya di bin desthilata wî de tomar kirin. Rêbirî winda bû, karwan bi ewlehî ji axê derbas dibûn û nifûs zêde bû, ji ber ku koçber ji navçeyên cîran ên kêm aram direviyan.

Jêhatîbûna wî ya îdarî di tedbîrên pratîk de xuya bû: bac bi bikêrî lê bi dadperwerî kom dikirin, pereyên xwe darbdikirin—nîşana serweriyê—û pergala dadê ya ku gel jê hez dikir rêxistin dikir. Di nîveka salên 1830 de aboriya Botan geş bû, çandinî û bazirganî di hawîrdora aramiya nisbî de pêş ketin. Serbilindiya Bedirxan bi vê aramiyê eşkere bû; gelek caran pesnê ewlehiya rêveberiya xwe dida û wê bi bêqanûniya cihên din ên Kurdistanê re dida ber hev. Di vê serdemê de ew beşdarî pevçûnên mezintir jî bû, wekî Şerê Nizîbê di 1839 de, ku li gel hêzên Osmanî li dijî dagirkerên Misrî yên di bin rêberiya Îbrahîm Paşa de şer kir. Wêrekiya wî ya qada şer cihê wî bilind kir û ew kir desthilatdarê Kurd ê pêşîn li Kurdistana navendî.

Lê ev bilindbûn bê aliyên tarî nebû. Armancên Bedirxan ji Botan derbas dibûn û rê li hevalbendî û hevrikiyên ku dê mîrata wî diyar bikin vedikirin. Di 1840 de wî hevalbendiyeke sêalî bi Xan Mehmûd ê Miksê û Nûrullah Bey ê Colemêrgê re ava kir; peymanek ku cihê wî xurt kir, lê ew xist nav pevçûnên herêmî jî. Reformên Tenzîmatê yên Osmanî di 1839 de, ku armanc dikirin desthilat navendî bikin û xweseriyên herêmî qels bikin, hebûna wî tehdît dikirin. Bedirxan bi nûjenkirina hêzên xwe bersiv da, milîsên ji eşîrên cihêreng ava kir û hetta bi navê xwe xutbeyên înê da xwendin; kiryarên ku li sînorê serhildanê bûn.

Mîrektî Di Bin Bedirxan De: Rêveberî Û Berfirehbûn

Di lûtkeya xwe de axa Bedirxan ji Amedê heta Mûsilê li rojava û Ûrmiyeyê li rojhilat dirêj dibû û komên etnîkî û olî yên cihêreng vedigirt: Kurd, Aşûrî, Êzidî, Ermenî û yên din. Vê mozaîka piretnîkî rêvebirineke jêhatî dixwest û Bedirxan ji bo demekê serket. Rêveberiya wî di vegotinên Kurdî de gelek caran wekî serdemeke zêrîn a xweseriyê tê xemilandin, ku bacgiriya dadperwer û piştgiriya civakî lê serdest bûn. Wî meclîseke şêwirmendiyê damezrand ku li ser rêveberiyê şîret dida û geşbûna aborî û rêzikê giştî peyda dikir. Koçber ber bi Botan ve dihatin, bi soza ewlehî û derfetan hatibûn kişandin.

Botan - Wikipedia

Ji nêrîna Kurdî, Bedirxan berxwedana li hember destdirêjiyên Osmanî nîşan dida. Dîroknasên wekî yên ku dîroka Kurdî tomar dikin, wî wekî pêşnişanekî netewetiyê dibînin; hewlên wî yên yekkirina eşîran û piştrastkirina serxwebûnê tevgerên paşê îlham kirin. Beşdariya wî di şerê 1839 de û serdestiya paşê li Kurdistana navendî jêhatîbûna wî ya stratejîk derxistin pêş. Lê ev berfirehbûn bi bihayekê pêk hat. Ji bo diravdana armancên xwe û parastina hevalbendiyan, Bedirxan ji civakên cîran xerac xwest û ev bû sedema pevçûnên ku ber bi tundiyê ve zêde bûn.

Geşbûna mîrektiyê tengezariyên binî vedişartin. Pêşvebirina dewleta Osmanî ji bo yekgirtina herêmê, di nav de veguherandina girêdana îdarî ya Cizîrê ji Amedê ber bi Mûsilê ve di 1842 de, nîşan da ku rûbirûbûn nêzîk e. Bersiva Bedirxan—xurtkirina leşkeriya xwe û avakirina peymanan—bingehê bûyerên dramatîk ên paşê danî.

Pevçûn, Komkujî Û Nîqaş

Desthilata Bedirxan bi rêzek kampanyayên tundûtûj ve girêdayî ye ku şîroveyên dîrokî kirine du alî. Di 1832 de ew bi Mihemed Paşayê Rewandizê re di êrişên li civakên Êzidî yên herêma Şêxanê (Eyn Sifnî) de hevkar bû; encam bi hezaran mirin, şewitandina gundan û Îslamkirina bi zorê bû. Çavkaniyên Êzidî van wekî kiryarên qirkirinê vedibêjin: jin û zarok hatin kolekirin û nifûsên tevahî hatin wêrankirin. Li gorî vegotinên hemdem, armanca Bedirxan neçarkirina guherandina olê û danîna serdestiyê bû.

Bûyerên herî berbiçav di 1843 û 1846 de qewimîn; Bedirxan, di hevalbendiyê de bi Nûrullah Bey û Xan Mehmûd re, Xiristiyanên Aşûrî (Nestorî) yên çiyayên Colemêrgê kirin hedef. Komkujiya 1843 dest pê kir piştî ku Aşûriyan di 1841 de xeracdan ji Mîrê Colemêrgê re red kir. Hêzên Bedirxan êriş kirin û li navçeyên wekî Tiyarî û Dîzê heta 10,000 kes kuştin, gund û dêr wêran kirin û yên saxmayî kole kirin. Dîplomatê Brîtanî Austen Henry Layard, ku encaman lêkolîn dikir, kuştinên sîstematîk rapor kirin: laş dihatin avêtin çeman û dîl li bazaran dihatin firotin.

Di 1846 de pêleke duyem lê xist û hetta Aşûriyên berê bi Bedirxan re hevalbend kirin hedef. Texmînan li 7,000-20,000 mirinên din nîşan didin û di her du kampanyayan de jimara tevahî ya qurbaniyan gihîşt 20,000-30,000. Nêrînên Aşûrî van wekî pêşnişanên qirkirina Seyfo ya sedsala 20 dibînin û girîngiyê didin hedefgirtina etnîkî û olî di nav lawaziya Osmanî de. Vegotinên saxmayiyan, ku di raporên mîsyoneran de hatine parastin, hovîtiyên tirsnak bi hûrgulî vedibêjin: serjêkirin, şewitandin û meşên bi zorê.

Lê nêrînên Kurdî van bûyeran di çarçoveya têkoşînên desthilatê yên di nav eşîran de û zextên Osmanî de dinirxînin. Hin çavkanî Bedirxan wekî parêzvanê xweseriyê li hember komên serhişk nîşan didin; lê zanyarên nûjen ên Kurd ên wekî Ehmed Kardam, ku ji nesla wî ye, komkujiyan wekî kiryarên qirkirinê yên pêdivî bi rûbirûbûna dîrokî re dibînin. Hêzên Ewropî, ku ji raporên çewisandina Xiristiyanan bi tirs ketibûn, zext li Osmaniyan kirin ku destwerdanê bikin; ev yek rê li hilweşîna Bedirxan vekir.

Ev bûyer tevliheviyên serdemê derdixin pêş: tengezariyên olî, pergalên xeracê û hevrikiyên împaratoriyan tundî xurt dikirin li herêmekê ku Kurd, Aşûrî û Êzidî di bin desthilata Osmanî de bi dijwarî bi hev re dijiyan.

Hilweşîn, Sirgûnî Û Salên Dawî

Komkujiyan bersiva Osmanî anîn. Di 1846–1847 de hêzên di bin Omer Paşa de, bi 12,000 leşker û hevalbendên Êzidî yên tolhildêr hatibûn xurtkirin, êrişî Botan kirin. Serkeftinên destpêkê cihê xwe dan têkçûnan; Bedirxan revî Keleha Evrûhê û dorpêçeke heştmehan kişand. Fermandarê wî Yezdanşêr, ku ji bo xweşhatina Osmanî berê xwe guherand, xiyanet lê kir û ew di 4 Tîrmeh 1847 de teslîm bû. Malbata wî hat zencîrkirin û girtin berî ku ji Konstantînopolê re bihata veguhestin.

Piştî wê sirgûnî hat: pêşî ber bi Heraklion a Gîrîtê ve, ku li wir zeviyeke çandiniyê kirî û tevî erdhej û dijwariyên darayî, di nav nakokiyên herêmî de navbeynkarî dikir. Meaşê Osmanî debara wî dikir, lê daxwazên vegerê hatin redkirin heta 1863, ku Sultan Ebdul Ezîz destûr da ew li taxa Fatih a Stenbolê bi cih bibe. Li wir neslên wî ketin nav civaka Osmanî. Di 1868 de ew çû Sûriyeyê, di 1869 de li Dimeşqê di temenê 66 de mir û li goristana Ruknedîn hat veşartin.

Mîrat Û Neslên Paşê

Mîrata Bedirxan piralî ye. Di vegotinên gelêrî yên Kurdî de ew lehengê berxwedanê ye û neteweyîparêzên wekî neviyên xwe Celadet, Sureyya û Kamiran Bedirxan, ku zimanê Kurdî û çandê pêş xistin, îlham dike. Desthilata wî serdemeke windabûyî ya xweseriyê nîşan dida û destkeftiyên aborî û ewlehiyê yên wê dihatin pesnkirin.

Lê ji bo Aşûrî û Êzidiyan ew sûcdarê hovîtiyan dimîne û komkujî wekî paqijkirina etnîkî tên dîtin. Nîqaşên nûjen, dengên Kurdî jî di nav wan de, ji bo pêşxistina lihevhatinê bang li naskirina wan dikin. Jiyana wî qelsbûna mîrzatiya Osmanî-Kurdî di nav reformên Tenzîmatê de vedide û dawiya mîrektiyên mîratî nîşan dide.

Bedirxan malbateke mezin li pey xwe hişt ku neslên wê bûn kesayetiyên bi bandor ên jiyana fikrî û siyasî ya Kurdî. Îro çîroka wî bang li ramana li ser aliyên ne zelal ên dîrokê dike: balkêşiya desthilatê û bihayê wê yê mirovî.

Di encamê de, jiyana Bedirxan Beg, ji dergehên Cizîrê heta sirgûniya Dimeşqê, drama Kurdistana sedsala 19 di xwe de vedigire. Çîroka desthilatdarekî ku geşbûn anî, lê wêrankirin jî belav kir, tîne bîra me ku dîrok ji serkeftin û trajediyan tê honandin û bîranîneke hevseng dixwaze. Her ku Dîcle diherike, nîqaşa li ser siya wî ya domdar jî didome.

Çavkanî

Li jêr lîsteyeke komkirî ya çavkanî û referansên dîrokî yên bingehîn ên girêdayî Bedirxan Beg (1803–1869) heye, ku xwe dispêre materyalên jînenîgarî, akademîk û arşîvî yên pêbawer. Ev jiyan, desthilata wî li Mîrektiya Botan, rêveberî, pevçûn, komkujî, hilweşîn û mîrata wî vedigirin.

  1. Bedirxan Beg - Maddeya Wikipedia li ser jiyan, desthilat û beşdariya wî di komkujiyên li dijî Êzidî û Aşûriyan de. Nêrîneke giştî ya berfireh bi referansên ji çavkaniyên sereke.

  2. Bedirxan Beg (Kurmancî: Bedirxan Beg, Tirkî: Bedirhan Bey) - Vegotineke dîrokî ya hûrgulî ji History of Kurd, ku li bilindbûna wî, hevalbendî, komkujî û pevçûnên bi Împaratoriya Osmanî re hûr dibe.

  3. Komkujiyên 1843 Û 1846 Li Colemêrgê - Gotara Wikipedia ku komkujiyên Bedirxan Beg û Nûrullah Beg li dijî Xiristiyanên Aşûrî bi hûrgulî vedibêje, bi çarçoveya dîrokî û texmînên qurbaniyan.

  4. Bedirxan Beg - Maddeya Grokipedia ku desthilat, berfirehbûn û hovîtiyên taybet ên wî li dijî Êzidî û Aşûriyan kurt dike, bi referansên ji vegotinên hemdem.

  5. 1840: Êrişa Bedirxan Beg Li Tiyarî Û Txûma - Belgekirina dîrokî ji Atour.com li ser êrişên herêma Colemêrgê, bi vegotinên saxmayiyan û şîroveyên encaman.

  6. Siya Xwînî Ya Bedirxan Beg - Gotarek ji ÊzîdîPress ku çewisandin û komkujiyên li dijî Êzidiyên Tûr Ebdînê (1840–1844) analîz dike û li kampanya û sirgûniya Bedirxan hûr dibe.

  7. Komkujiyên Bedirxan Û Nûrullah Li Aşûriyên Colemêrgê, Beşa I - Dersake vîdyoyî ya YouTube li ser Dîroka Aşûrî, ku bûyerên 1843–1846, hevalbendî û tengezariyên ber bi komkujiyan ve birin vedigire.

  8. Mîrzatiya Kurdî Di Împaratoriya Osmanî De: Dilsozî, Xweserî Û Îmtiyaz - Pirtûka Nilay Özok-Gündoğan ku mîrên Kurd ên wekî Bedirxan di çarçoveya navendîkirina Osmanî de vedikole, bi referansên li komkujî û qelsbûna mîrzatiyê.

  9. Cizîr - Maddeya Wikipedia li ser bajarokê dîrokî, bi desthilata Bedirxan Beg, kargeha cebilxaneyê, komkujî û destwerdana dawî ya Osmanî ku bû sedema sirgûniya wî.

  10. Rojhilata Osmanî Di Sedsala Nozdehan De - Komkirineke PDF a belge û nivîsan li ser siyasetên Osmanî, bi referansên li komkujiyên herêmên di bin bandora kiryarên Bedirxan de û têkiliyên berfirehtir ên Kurdî-Osmanî.

  11. Girêdan: http://lib.ysu.am/disciplines_bk/e95aac102d19de43354a84cc78f2bff3.pdf