Destpêk
Di çiyayên asê yên rojhilatê Anatoliyayê de, ku tê de sînorên împaratoriyan tevlihev dibûn û dilsoziyên siyasî wek bayê diguherîn, Han Mahmud, ango Xan Mehmûd bi Kurdî, wek sembola xweseriya Kurdî û serîhildanê derket holê. Ew di dawiyên sedsala 18an an destpêka sedsala 19an de li Müküsê (Bahçesaraya îroyîn li parêzgeha Wanê, Tirkiye) ji dayik bû û di 4ê Kanûna Pêşîn a 1866an de, di sirgûnê de li Russe (niha Ruse li Bulgaristanê), mir. Xan Mehmûd mîrê dawî yê navdar ê Mîrektiya Kurdî ya Müküsê bû.
Jiyana wî heyameke aloztir dihewand ku reformên navendîkirinê yên Osmanî, têkoşînên herêmî yên desthilatê û hilweşandina mîrektiyên Kurdî yên nîvxweser diyar dikirin. Xan Mehmûd, wek serokek ji nijada Eyyubhanbegî ku dibe ku rehên wê bigihîjin xanedana Eyyûbiyan, begtîyeke biçûk û di bin siya derdorê de veguherand federasyoneke bihêz. Wî bi cîranên xurt, wek Bedirxan Begê Cizîrê û Nûrullah Begê Hekariyê, re hevpeymanî danî. Serhildanên wî yên li dijî Împaratoriya Osmanî di 1838 û 1847an de nîşana berxwedana berfireh a Kurdan li dijî navendîkirina heyama Tanzîmatê bûn; ew navendîkirin dixwest xweseriyên herêmî hilweşîne û rêveberiya rasterast a împaratoriyê li şûna wan dayne.
Çîroka Xan Mehmûd tenê çîroka şer û xiyanetan nîne; ew herwiha li ser xweragiriya çandî û siyasî li Kurdistana sedsala 19an e. Dema ku Împaratoriya Osmanî bi reformên hundirîn û zextên derveyî yên Rûsya, Îran û hêzên Ewropî re rûbirû bû, mîrên Kurd ên wek Xan Mehmûd di nav hevpeymaniyên tevlihev de dixebitîn da serxwebûna xwe biparêzin. Fetha Kela Hoşapê di salên 1830an de û berfirehbûna desthilata wî ji Gola Wanê heta sînorê Îranê, ew kir yek ji mîrên herî bi bandor ên dema xwe. Lê serîhildana wî bi têkçûn, sirgûn û mirina dûrî welat encam da. Ev nivîsa blogê, bi îstifade ji vegotinên dîrokî, di nav de berhema bingehîn a Sinan Hakan, Dîroka mîrên Kurd ên Müküsê û Xan Mehmûd (2002), jiyana vê kesayetiya razdar vedikole. Bi nêzîkî 3000 peyvan, ew salên destpêkê, gihîştina desthilatê, hevpeymaniyên sereke, serhildan, hilweşîn û mîrata domdar a wî dinirxîne û ronahiyê dide ser beşeke dîroka Kurdî ku gelek caran di bin siya vegotinên mezin ên împaratoriyan de dimîne.
Jiyana destpêkê û paşxaneya malbatê
Rehên Xan Mehmûd di cografyaya kevnar û tije çîrok a Kurdistanê de ne; herêmek ku bi erdê xwe yê çiyayî û mîrektiyên nîvxweser tê nasîn. Ew li Müküsê, senceqeke biçûk (navçeyek) di bilindahiyên başûrê Gola Wanê de, ji dayik bû. Dîroka rast a jidayikbûna wî hîn ne diyar e; dibe ku di navbera dawiyên salên 1700an û destpêka salên 1800an de be. Müküs, ku di dîrokê de bi navên Miks an Moks tê nasîn, mîrektiyeke biçûk bû û gelek caran di nav cîranên mezintir ên wek Mîrektiya Hekariyê de dihat hesibandin. Cihê stratejîk ê bajarokê li nêzîkî rêyên bazirganiyê û sînoran, ew kiribû xelata ku li ser wê têkoşîn dihat kirin; lê biçûkbûna wê bandora wê heta heyama Xan Mehmûd sînordar dikir.
Ew ji nijada Eyyubhanbegî bû, qebîleyeke begên Kurd ku xwe ji Eyyûbiyan didîtin; xanedana ku Selahedîn (Salah ad-Dîn Yûsuf ibn Eyyûb) di sedsala 12an de damezrandibû. Li gorî Şerefnamê (Sharafnama), dîroknivîsa sedsala 16an a Şerefxanê Bidlîsî, mîrên Müküsê, Hîzanê û Spayertê ji hev re xizm bûn. Rehên wan ji Kela Bilicanê ya nêzîkî Xinûsê dihatin, berî ku bi alîkariya Selçûqiyan ber bi başûr ve koç bikin. Ev malbat di 1229an de ji aliyê Xwarezmşahan ve ji cihê xwe hat rakirin, piştî ku di 1207an de li Xelatê bicih bûbû, û xwezaya koçber û xweragir a esilzadeya Kurdî nîşan da. Her çend hin dîroknas pêwendiya rasterast bi Eyyûbiyan re dixin nîqaşê, ev çîrok payebilindiya bav û kalên Xan Mehmûd derdixe pêş.
Dîroka malbata wî ya nêzîk bi komplo û tundiyê hatibû nîşankirin. Mîrê yekem ê Müküsê ku di belgeyan de hatiye qeyd kirin, Abdal Beg bû; rêveberê dawî yê serbixwe berî serdestiya Hekariyê jî Seyyid Mehmed Beg bû. Di sedsala 19an de, Eyyubhan Beg şerekî serxwebûnê li dijî Cizîrê û Hekariyê dest pê kir; kurê wî Abdi Beg, bavê Xan Mehmûd, ew têkoşîn domand. Piştî mirina Abdi, Şêxî Beg, birayê Xan Mehmûd, ji bo demeke kurt xweserî vegerand û li ser qebîleyên dijber ên wek Mîr Muhammedî, Kelehî û Zeynalbegî serdest bû. Lê Şêxî di komployeke ku jina wî Saadet Xanım rêxistibû de hat kuştin û rê li ber gihîştina Xan Mehmûd a desthilatê vebû.
Li ser zarokatî û perwerdehiya Xan Mehmûd kêm tişt tên zanîn. Lê wek endamekî malbateke esilzade, bi îhtîmaleke mezin ew di siwarî, şer û rêveberiyê de hatibû perwerdekirin; jêhatîbûnên girîng li herêmeke ku bi dijminatiyên eşîrî û destdirêjiya împaratoriyan re rûbirû bû. Di xortaniya xwe de ew gihîştibû payeya senceqbeg (rêveberê navçeyê), ku desthilata îdarî dida wî. Hevdemên wî ew wek kesekî jêhatî û xwedî armancên bilind didîtin; taybetiyên ku dê serdestiya wî diyar bikin. Têkiliyên malbatê hevpeymaniyên bi mîrên din re jî dihewandin û bingeh ji bo berfirehkirina desthilata wî amade dikirin. Ev paşxaneya tije mîrata berxwedanê, Xan Mehmûd kir serokekî ku xweserî wek mafekî ji dayikbûnê didît.
Gihîştina desthilatê û berfirehkirina axê
Gihîştina Xan Mehmûd a desthilatê di agirê tolhildanên malbatî û armancên herêmî de pêk hat. Piştî kuştina Şêxî Beg, Xan Mehmûd serokatiya Müküsê girt û ew ji senceqeke li kêlekê veguherand navendeke hêza Kurdî. Mîrektî demeke dirêj di bin siya Hekariyê de bû; di belgeyên Osmanî de, di serhildanên wek ya Îshaq Paşayê Wanê de, gelek caran ew wek beşek ji wê yekeya mezintir dihat binavkirin. Jêhatîbûna Xan Mehmûd di karîna wî ya bikaranîna hevpeymaniyan û hêza leşkerî ji bo berfirehbûnê de bû.
Di salên 1830an de, wî fetha Kela Hoşapê (niha li parêzgeha Wanê) rêve bir; keleheke stratejîk ku serdestiyê li qebîleya Mehmûdiyan li wir qedand. Ev serkeftin hem dijberek ji holê rakir, hem jî Hoşapê kir navenda rêveberiya wî û payeya Müküsê bilind kir. Ji vir Xan Mehmûd bi eşîrên cîran re «federasyonên biratî» ava kir û bandora xwe ji peravên Gola Wanê heta sînorê Îranê dirêj kir. Ji bo begtîyeke biçûk ev berfirehbûn berbiçav bû û ew kir yek ji mîrên herî bihêz ên Kurdistanê.
Serdestiya wî hevdem bû bi hewla Împaratoriya Osmanî ya navendîkirinê di bin Siltan Mehmûdê II de (serdestî: 1808–1839), ku dixwest bi reformên Tanzîmatê mîrektiyên mîratî ji holê rake. Xan Mehmûd li ber van destdirêjiyan rabû û bi paşayên Osmanî yên herêmî û mîrên Botanê (Cizîrê) û Hekariyê re ket pevçûnê. Marşalê Osmanî Osman Nûrî Paşa di raporên xwe de navdariya wî qeyd kir û desthilata wî ya li herêmên sînorî, ku ji bo berevaniya li dijî Îranê girîng bûn, derxist pêş. Berfirehkirinên Xan Mehmûd tenê feth nebûn; manevrayên stratejîk bûn ji bo avakirina bendekê li hember destdirêjiya împaratoriyê, ku dilsoziya eşîrî bi dîplomasiya pratîk re têkildar dikirin.
Hevpeymaniyên sereke û bandora herêmî
Tu serok bi tenê hukum nake û serkeftina Xan Mehmûd bi hevpeymaniyên ku hêza wî zêde dikirin ve girêdayî bû. Di destpêkê de, wî bi Mîr Halit Begê Kîsanê, Şerîf Paşayê Mûşê û Mustafa Begê Xelatê re yekîtî çêkir; kesayetiyên ku nêrîna wî ya xweseriya Kurdî parve dikirin. Van hevkariyan konfederasyoneke ne pir girêdayî ava kir ku li dijî reformên Osmanî rabû.
Hevpeymaniya wî ya herî girîng bi Bedirxan Begê Cizîrê û Nûrullah Begê Hekariyê re bû, ku di nav zêdebûna aloziyên salên 1840an de pêk hat. Ev sê kes di 1843 û 1846an de civakên xiristiyan ên Nestorî kirin hedef û bûn sedema kuştinên komî ku dîplomatên Ewropî û Amerîkî li asta navneteweyî şermezar kirin. Her çend ev kiryar wek nakokiyên olî hatin pêşkêşkirin, rehên wan di nakokiyên axê û teşwîqa Osmanî ya parçekirina hindikahiyan de bûn.
Hevpeymanî eniyeke yekbûyî li dijî navendîkirinê nîşan dida, lê hevrikiyên hundirîn, wek dijminatiyên kevn ên bi Nûrullah Beg re, ew lawaz dikirin. Jêhatîbûna Xan Mehmûd a dîplomatîk di danûstandinan de diyar dibû; wek şandina birayê wî Xan Abdal di 1838an de ji bo axaftina bi Osman Nûrî Paşa re. Ev pêwendî rola wî wek pirekê di navbera aliyên Kurdî de derdixistin pêş û bandor li tevgerên berfirehtir ên berxwedanê li Kurdistanê dikirin.
Serhildanên li dijî Osmaniyan
Serhildanên Xan Mehmûd bersivên rasterast bûn ji siyasetên Osmanî re ku xweseriya Kurdî dihêlandin biçûk bibe. Serhildana mezin a yekem di 1838an de ji hewlên navendîkirinê, di nav de reformên bacê û leşkeriya mecbûrî, derket. Dema ku wî li ser aştiyê danûstandin dikir, bi êrîşên hevrikên xwe Nûrullah Beg û Mîr Seyfeddîn (pismamê Bedirxan Beg) re rûbirû bû û neçar bû teslîm bibe.
Ew bi birayên xwe Xan Abdal, Abdurrezzak Beg û Mîr Sêvdin re sirgûnî Stenbolê bû, lê ev sirgûn demeke kurt domand. Xeterên ji Îranê û ji Mihemed Elî Paşayê Misrê, Osmanî ber bi nermbûnê ve birin; Osman Nûrî Paşa û Hafiz Paşayê Sêwasê ji bo berevaniya sînorê ew dîsa vegerandin ser desthilatê.
Alozî di 1842an de dîsa zindî bûn û bi serhildana 1847an a bi Bedirxan Beg re gihîştin lûtkeyê. Ev serhildan bi êrîşên hemaheng li hêzên împaratoriyê, li seranserê Kurdistanê desthilata Osmanî kir nîqaş. Osmanî, ku bi reforman bihêztir bûbûn, wê bi awayekî biryardar tepisandin.
Şerên sereke, têkçûn û sirgûn
Şerên taybetî bi kêm belgeyan hatine tomarkirin, lê pevçûnên sereke berevaniya li dijî paşayên Osmanî û hevrikan dihewandin. Di kampanyaya 1847an de, hêzên Osmanî li hevpeymaniyê serdest bûn; Bedirxan Beg sirgûnî Girîtê bû, lê Xan Mehmûd birin Russe li eyaleta Sîlîstrayê.
Sirgûnê dawî li serdestiya wî anî. Li Russe, dûrî çiyayên Kurdistanê, wî rojên xwe yên dawî di tenêtiyê de derbas kir û di 4ê Kanûna Pêşîn a 1866an de, piştî 19 salan, mir. Têkçûna wî sembola hilweşandina berfireh a mîrektiyên Kurdî di heyama Tanzîmatê de bû.
Mîrat û girîngiya dîrokî
Mîrata Xan Mehmûd wek nîşana berxwedana Kurdî dimîne. Berfirehkirinên desthilata wî û serhildanên wî îlham dan neteweperwerên paşê û bedelên navendîkirina împaratoriyê derxistin pêş. Di dîroknivîsiya Kurdî ya nûjen de, ew li kêleka Bedirxan Beg tê rêzgirtin. Lêkolînên nû, wek ên di Aboriya siyasî ya Kurdên Tirkiyeyê de, heyama wî di çarçoveya veguherînên Osmanî de dinirxînin.
Bûyerên sereke û rêza demê
Han Mahmud (Xan Mehmûd), mîrê Kurd ê Müküsê, di heyameke guherînên mezin a Împaratoriya Osmanî de jiya; heyamek ku reformên navendîkirinê û nakokiyên herêmî diyar dikirin. Jiyana wî ya wek mîr (emîr) berfirehkirin, hevpeymanî, serhildan û di dawiyê de sirgûn dihewand. Li jêr rêza demê ya bûyerên sereke tê, ku ji çavkaniyên dîrokî, di nav de tomarkirinên Osmanî, vegotinên hevdem û berhemên zanistî yên wek Dîroka mîrên Kurd ên Müküsê û Xan Mehmûd a Sinan Hakan (2002), hatiye berhevkirin. Li cihên ku belgeyên rast kêm in, dîrok nêzîkî ne; ev yek dijwariyên belgekirina dîroka Kurdî ya sedsala 19an nîşan dide.
Sal | Bûyer |
nêzîkî 1800 | Li Müküsê (Bahçesaraya îroyîn, parêzgeha Wanê, Tirkiye), di nijada Eyyubhanbegî de ji dayik dibe; nijadek ku dibêje ew ji xanedana Eyyûbiyan e. Kurê Abdi Beg e, mîrekî herêmî ku ji mîrektiyên mezintir ên wek Hekariyê serxwebûnê dixwaze. |
Destpêka salên 1820an | Piştî ku birayê wî Şêxî Beg di komployeke malbatî de tê kuştin, wek mîrê Müküsê digihîje desthilatê. Ew dest pê dike desthilata xwe li ser senceqa biçûk xurt bike. Bi berfirehkirina bandora xwe, di nav kêmbûna desthilata Osmanî li herêmê de, wek serokekî mezin ê Kurdî derdikeve holê. |
1828–1829 | Di Şerê Rûs û Tirkan de beşdar dibe û li nêzîkî Gola Wanê û Kela Hoşapê bi hêzên Rûsî re şer dike. Ev beşdarî navdariya wî ya leşkerî û hevpeymaniyên wî yên bi Osmaniyan re bihêztir dike. |
Salên 1830an | Kela Hoşapê fetih dike, qebîleya dijber a Mehmûdiyan ji holê radike û kelê dike navenda rêveberiya xwe. Axa Müküsê ji Gola Wanê heta sînorê Îranê berfireh dike, bi eşîrên herêmî re federasyonan ava dike û li dijî navendîkirina Osmanî ya di bin Siltan Mehmûdê II de radiweste. |
1838 | Serhildanekê li dijî reformên Tanzîmatê yên Osmanî bi rê ve dibe; reformên ku dixwestin bi bacgirtinê û leşkeriya mecbûrî xweseriyên Kurdî hilweşînin. Bi Marşalê Osmanî Osman Nûrî Paşa re danûstandin dike, lê bi êrîşên hevrikên wek Nûrullah Begê Hekariyê re rûbirû dibe û ji bo demeke kurt teslîm dibe. |
1839 | Piştî têkçûna Osmaniyan li Şerê Nizipê li hember Mihemed Elî Paşayê Misrê, Xan Mehmûd ji valahiya desthilatê îstifade dike da bandora xwe bêtir berfireh bike. Ew bi birayên xwe re ji bo demeke kurt sirgûnî Stenbolê dibe, lê Osmanî ji bo berevaniya sînorê li dijî Îran û Misrê wî dîsa vedigerînin ser desthilatê. |
1840 | Bi Bedirxan Begê Cizîrê (Botanê) û Nûrullah Begê Hekariyê re «hevpeymaniya sêalî» ava dike da li dijî destdirêjiya Osmanî raweste. Li Hoşapê êrîş dike û desthilata xwe li wir xurt dike (eger berê nekiribe) û cihê xwe li rojhilatê Anatoliyayê bihêztir dike. |
1843 | Wek beşek ji kampanyayên hevpeymaniyê, li herêma Hekariyê di kuştinên komî yên li dijî civakên xiristiyan ên Nestorî (Asûrî) de beşdar dibe. Ev kiryar, ku rehên wan di nakokiyên axê û teşwîqa Osmanî de ne, ji aliyê mîsyonerên Ewropî û Amerîkî ve li asta navneteweyî tên şermezarkirin. |
1846 | Di kuştinên komî yên din ên li dijî Nestoriyan de beşdar dibe û alozî zêde dibin. Zexta Ewropî li ser Osmaniyan zêde dibe da li dijî hevpeymaniya Kurdî bikevin tevgerê. |
1847 | Împaratoriya Osmanî kampanyayeke biryardar li dijî hevpeymaniya Kurdî dest pê dike. Xan Mehmûd li nêzîkî Tetwanê têk diçe û di 4ê Tîrmehê de li Kela Evrehê li Eruhê, Sêrtê, teslîm dibe. Mîrektiya xwe winda dike û sirgûnî Rousse (Ruse, Bulgaristan), li eyaleta Sîlîstrayê, dibe; bi vê yekê xweseriya Müküsê diqede. |
1847–1866 | Li Rousse di sirgûnê de dijî, ji welatê xwe qut bûye. Di vê heyamê de, di çarçoveya reformên Tanzîmatê de, mîrektiyên Kurdî bi awayekî berfireh tên hilweşandin. |
1866 | Di 4ê Kanûna Pêşîn de, bi temenê nêzîkî 66 salî, li Rousse ya Bulgaristanê dimire. Mirina wî sembola paşveçûna mîrektiyên kevneşopî yên Kurdî di Împaratoriya Osmanî de ye. |
Ev rêza demê veguherandina Müküsê ji aliyê Xan Mehmûd ve bo hêzeke herêmî, hevpeymaniyên wî yên stratejîk û di dawiyê de bedela berxwedana li dijî navendîkirina Osmanî derdixe pêş. Çîroka wî ji bo têgihîştina têkiliyên Kurdî û Osmanî yên sedsala 19an û kêmbûna xweseriya mîrektiyên nîvxweser beşeke girîng e.
Encam
Jiyana Xan Mehmûd têkoşînên Kurdistana sedsala 19an di xwe de berhev dike; çîroka armancên bilind, hevpeymanî û di dawiyê de sirgûnê. Ji bilindahiyên Müküsê heta deştên Russe, serîhildana wî li dijî împaratoriyê di bîra Kurdî de deng vedide û ziravbûna xweseriyê tîne bîra me.
Beşa pirs û bersivan
Li vir beşeke berfireh a pirs û bersivan li ser jiyan, kar û girîngiya dîrokî ya Xan Mehmûd tê pêşkêşkirin. Ev pirs aliyên sereke yên ji tomarkirinên dîrokî, belgeyên Osmanî û berhemên zanistî yên wek Dîroka mîrên Kurd ên Müküsê û Xan Mehmûd a Sinan Hakan (2002) hatine wergirtin, dihewînin. Bersiv ji bo zelalî û çarçoveyê bi hûrgulî ne.
Xan Mehmûd kî bû û paşxaneya wî çi bû?
Han Mahmud, ku bi Kurdî bi navê Xan Mehmûd jî tê nasîn, mîrekî Kurd ê navdar ê sedsala 19an û rêveberê dawî yê girîng ê Mîrektiya Müküsê (Bahçesaraya îroyîn li parêzgeha Wanê, Tirkiye) bû. Ew nêzîkî 1800î li Müküsê ji dayik bû û di 4ê Kanûna Pêşîn a 1866an de li Rousse (Ruse, Bulgaristan), di sirgûnê de mir. Ew ji nijada Eyyubhanbegî bû, qebîleyeke begên Kurd ku xwe ji xanedana Eyyûbî ya Selahedîn di sedsala 12an de damezrandibû, didît.
Li gorî dîroknivîsên wek Şerefnamê ya Şerefxanê Bidlîsî (1597), malbata wî ji Kela Bilicanê ya nêzîkî Xinûsê hatibû û bi piştgiriya Selçûqiyan ber bi başûr ve koç kiribû, berî ku Xwarezmşah di 1229an de wan ji cihê xwe rakin. Müküs senceqeke biçûk bû û gelek caran di bin siya mîrektiyên mezintir ên wek Hekariyê de bû; lê Xan Mehmûd bi berfirehkirin û hevpeymaniyan payeya wê bilind kir. Bavê wî Abdi Beg ji bo serxwebûnê şer kiribû û birayê wî Şêxî Beg di komployeke malbatî de hatibû kuştin; ev yek rê li ber serdestiya Xan Mehmûd vebû. Wek esilzadeyek, ew di şer, rêveberî û dîplomasiyê de hatibû perwerdekirin û ruhê xweragir ê mîrektiyên Kurdî di nav hewlên navendîkirina Osmanî yên heyama Tanzîmatê de nîşan dida.
Di gihîştina Xan Mehmûd a desthilatê de qonaxên herî girîng çi bûn?
Gihîştina Xan Mehmûd a desthilatê di destpêka salên 1820an de, piştî kuştina birayê wî Şêxî Beg, dest pê kir. Wî bi xurtkirina desthilata xwe li Müküsê tola wî hilda. Bi fetha Kela Hoşapê di salên 1830an de, wî mîrektiya biçûk veguherand hêzeke herêmî, qebîleya dijber a Mehmûdiyan ji holê rakir û kel kir navenda rêveberiya xwe. Ev serkeftin axa wî ji peravên Gola Wanê heta sînorê Îranê berfireh kir û federasyoneke eşîran ava kir ku li dijî reformên Osmanî radiwestiya. Di Şerê Rûs û Tirkan ê 1828–1829an de, wî bi hêzên Rûsî re şer kir û navdariya xwe ya leşkerî zêde kir. Heta salên 1830an, wî bi mîrên din ên wek Mîr Halit Begê Kîsanê û Şerîf Paşayê Mûşê re hevpeymanî ava kiribûn û piştî Şerê Nizipê (1839) yê li dijî Mihemed Elî Paşayê Misrê, ji lawaziyên Osmanî îstifade dikir. Serdestiya wî lûtkeya bandora Müküsê nîşan da û berî tepisandina împaratoriyê ew kir yek ji serokên Kurd ên herî bihêz li rojhilatê Anatoliyayê.
Xan Mehmûd çawa hevpeymanî ava kirin û bandora wan çi bû?
Hevpeymaniyên stratejîk ên Xan Mehmûd ji bo desthilata wî gelek girîng bûn. Di salên 1830an de, wî bi begên herêmî yên wek Mustafa Begê Xelatê re hevkarî kir da konfederasyoneke ne pir girêdayî li dijî navendîkirina Osmanî ava bike. Hevpeymaniya wî ya herî bi bandor «hevpeymaniya sêalî» ya 1840î bi Bedirxan Begê Cizîrê (Botanê) û Nûrullah Begê Hekariyê re bû, ku armanca wê parastina xweseriya Kurdî di nav reformên Tanzîmatê de bû. Ev hevpeymanî di 1843 û 1846an de civakên xiristiyan ên Nestorî (Asûrî) kirin hedef û bûn sedema kuştinên komî. Osmaniyan ji bo parçekirina hindikahiyan hinekî ew teşwîq kirin, lê Ewropiyan ew şermezar kirin. Digel dijminatiyên kevn, wek bi Nûrullah Beg re li ser nakokiyên axê, hevpeymanî bandora Xan Mehmûd zêde kir û derfet da berxwedaneke hemaheng. Lê hevrikiyên hundirîn ew lawaz kirin û di hilweşîna wê ya 1847an de rol lîstin. Ev hevkarî têgihîştina Xan Mehmûd a dîplomatîk derxistin pêş û têkoşîna berfireh a Kurdî li dijî destdirêjiya împaratoriyê nîşan dan. Di heyameke lawaziya Osmanî de bandor li têkiliyên herêmê kirin.
Serhildanên Xan Mehmûd ên li dijî Împaratoriya Osmanî çi bûn?
Xan Mehmûd du serhildanên mezin bi rê ve bir ku berxwedana Kurdî li dijî navendîkirina Osmanî nîşan didan. Ya yekem di 1838an de li dijî reformên Tanzîmatê yên di bin Siltan Mehmûdê II de bû; reformên ku bac û leşkeriya mecbûrî ferz dikirin û mîrektiyên mîratî ji holê radikirin. Wî bi Marşalê Osmanî Osman Nûrî Paşa re danûstandin dikir û heman demê êrîşên hevrikên wek Nûrullah Beg paşde dida, lê ji bo demeke kurt teslîm bû û sirgûnî Stenbolê bû. Ew di 1839an de ji bo berevaniya sînorê li dijî Îran û Misrê vegeriya ser desthilatê, lê heta 1842an alozî dîsa zindî bûbûn. Serhildana duyem û girîngtir, di 1847an de bi Bedirxan Beg re, bi êrîşên hemaheng li hêzên împaratoriyê, li seranserê Kurdistanê desthilata Osmanî kir nîqaş. Ev serhildan ji nerazîbûna li ser windabûna xweseriyan xurt dibû û şerên li nêzîkî Tetwanê û Eruhê dihewand. Osmanî, ku bi reforman bihêztir bûbûn, ew bi awayekî biryardar tepisandin û di 4ê Tîrmeha 1847an de Xan Mehmûd li Kela Evrehê girtin. Van serhildanan kêmbûna hêza mîrektiyên Kurdî nîşan da û di têkiliyên Osmanî û Kurdî de xalek guherînê bûn.
Xan Mehmûd di nakokiyên bi civakên Nestorî re de çi rol lîst?
Xan Mehmûd, di çarçoveya hevpeymaniya xwe ya bi Bedirxan Beg û Nûrullah Beg re, di 1843 û 1846an de li herêma Hekariyê di kuştinên komî yên li dijî xiristiyanên Nestorî (Asûrî) de beşdar bû. Rehên van kampanyayan, ku bi hezaran mirin dihewandin, di nakokiyên axê, pêşbirka li ser çavkaniyan û manîpûlasyona Osmanî ya lawazkirina hindikahiyan de bûn. Mîsyonerên Ewropî û Amerîkî van hovîtiyan belge kirin û ev yek bû sedema zexta navneteweyî li ser Babîalî. Her çend ew wek nakokiyên olî dihatin pêşkêşkirin, di bingehê de siyasî bûn û armanc xurtkirina desthilata Kurdî di nav destdirêjiya împaratoriyê de bû. Beşdariya Xan Mehmûd hat şermezarkirin, lê heman demê têkiliya tevlihev a têkoşînên herêmî yên desthilatê û bandorên derveyî li Kurdistana sedsala 19an derxist pêş.
Têkçûn û sirgûna Xan Mehmûd çawa pêk hatin?
Hilweşîna Xan Mehmûd di kampanyaya Osmanî ya 1847an a li dijî hevpeymaniya Kurdî de pêk hat. Piştî ku hêzên Osmanî yên serdest li leşkerên wî serkeftin, ew li nêzîkî Tetwanê têk çû û di 4ê Tîrmeha 1847an de li Kela Evrehê li Eruhê, Sêrtê, teslîm bû. Berevajî Bedirxan Begê sirgûnî Girîtê bû, Xan Mehmûd birin Rousse li eyaleta Sîlîstrayê (Bulgaristana îroyîn), dûrî çiyayên Kurdistanê. Ev sirgûn, ku 19 salan domand, ew ji welatê xwe qut kir û dawî li xweseriya Müküsê anî; mîrektî kete bin rêveberiya rasterast a Osmanî. Li Rousse, ew bi navdariyeke kêm jiya û di 4ê Kanûna Pêşîn a 1866an de, bi temenê nêzîkî 66 salî, mir. Têkçûna wî mînaka serkeftina Tanzîmatê ya hilweşandina mîrektiyên nîvserbixwe bû û nexşeya siyasî ya herêmê ji nû ve teşe da.
Mîrata domdar a Xan Mehmûd îro çi ye?
Xan Mehmûd wek sembola xweragiriya Kurdî û serîhildana li dijî navendîkirina împaratoriyê dimîne. Berfirehkirinên wî yên Müküsê û serhildanên wî îlham dan tevgerên neteweperwer ên paşê û ew li kêleka kesayetiyên wek Bedirxan Beg wek parêzvanê xweseriyê hate dîtin. Di dîroknivîsiya Kurdî ya nûjen de, ji bo bilindkirina payeya mîrektiyeke biçûk ew tê rêzgirtin; wek ku di berhemên wek pirtûka Sinan Hakan de bi hûrgulî tê vegotin. Çîroka wî bedelên reformên Osmanî derdixe pêş, di nav de windabûna rêveberiya kevneşopî û tepisandina çandî. Analîzên zanistî yên nû, wek ên di Aboriya siyasî ya Kurdên Tirkiyeyê ya Velî Yadırgı (2017) de, heyama wî di çarçoveya veguherînên berfirehtir ên aborî û siyasî de dinirxînin. Mîrata Xan Mehmûd di bîra çandî ya Kurdî de dijî û têkoşînên mafê diyarkirina qedera xwe di împaratoriyeke parçekirî de tîne bîrê.
Çavkanî
Ev beşa çavkaniyan çavkaniyên sereke yên li ser jiyan, serdestî û çarçoveya dîrokî ya Xan Mehmûd berhev dike; ji belgeyên dîrokî, akademîk û biyografîk ên pêbawer hatine wergirtin. Ji bo zelaliyê jêgirtin bi hejmaran hatine rêzkirin û bi çavkaniyên nav nivîsê yên li seranserê nivîsa blogê hatine bikaranîn, re li hev tên.
«Xan Mehmûd.» Wikipedia. Di 17ê Sibatê ya 2026an de hatiye xwendin. https://en.wikipedia.org/wiki/Khan_Mahmud. Dîmeneke giştî ya jidayikbûn, malbat, serdestiya wî ya li Müküsê, hevpeymanî, serhildan û sirgûna Xan Mehmûd pêşkêş dike.
«Xan Mehmûd.» Grokipedia. Di 17ê Sibatê ya 2026an de hatiye xwendin. https://grokipedia.com/page/khan_mahmud. Bi hûrgulî vegirtina desthilatê ya Xan Mehmûd piştî bavê wî Abdi Beg, berfirehkirinên wî û rola wî wek mîrê Moksê (Müküsê) vedibêje.
«Dîroka Kurdan.» Bernameya Bîra Kurdistanê. Di 17ê Sibatê ya 2026an de hatiye xwendin. https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds. Serokatiya Xan Mehmûd di salên 1820an de, bilindbûna wî li Müküsê (Bahçesaray) û cihê wî di dîroka berfirehtir a Kurdî de dinirxîne.
«Di navbera lihevkirinê û cudaxwaziyê de: Kurd, Osmanî û siyaseta netewetiyê (1839-1914).» Arşîva Lêkolînê ya Zanîngeha Oxfordê. Di 17ê Sibatê ya 2026an de hatiye xwendin. https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:19df6c44-b55c-4807-8d8b-bf202184bcda/files/mcdbc3fae89bd8a4cd6671697a9105c12. Berhema Sinan Hakan a li ser mîrên Kurd ên Müküsê û Xan Mehmûd wek çavkanî bi kar tîne, di nav de serhildana wî ya 1838an û hevpeymaniyên wî.
«Vegotinên dîroka malbata Kurdî ya Bedirxanî di çarçoveyên împaratorî û piştî împaratoriyê de: berdewamî û guherîn.» Zanîngeha Bambergê. Di 17ê Sibatê ya 2026an de hatiye xwendin. https://fis.uni-bamberg.de/bitstream/uniba/43114/1/BOST13HenningBarbaraDissopusse_A3a.pdf. Têkiliyên Xan Mehmûd bi Bedirxan Beg re, berfirehkirinên li Müküsê (Bahçesaray) û têkiliyên malbatê vedikole.
«Xan Mehmûd.» Alchetron, Ensîklopediya Civakî ya Azad. Di 5ê Cotmeha 2024an de hatiye weşandin. Di 17ê Sibatê ya 2026an de hatiye xwendin. https://alchetron.com/Han-Mahmud. Jidayikbûna Xan Mehmûd li Müküsê, vegirtina desthilatê piştî Abdi Beg û dîroka mîrektiya wî dihewîne.
«Dawiya xweseriya Kurdî (Beşa 3).» Dîroka Kurdan a Cambridgeê. Weşanxaneya Zanîngeha Cambridgeê. Di 17ê Sibatê ya 2026an de hatiye xwendin. https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF. Sirgûna Xan Mehmûd a 1839an bo Stenbolê, efûkirina wî, vegera wî ya Müküsê û paşveçûna berfireh a mîrektiyên Kurdî bi hûrgulî vedibêje.
«Rêvebirina sînorherêman di Împaratoriya Osmanî de.» Brill. Di 17ê Sibatê ya 2026an de hatiye xwendin. https://brill.com/display/book/9789004683044/9789004683044_webready_content_text.pdf. Serhildana Xan Mehmûd a 1838an li Müküsê û pêwendiya wê bi siyasetên sînorê yên Osmanî û pirsgirêka Misrê re dinirxîne.
«Hevpeymaniyên zirav li rojhilatê Osmanî: eşîra Heyderan û împaratorî, 1820-1929.» Arşîva Zanîngeha Bilkentê. Di 17ê Sibatê ya 2026an de hatiye xwendin. https://repository.bilkent.edu.tr/bitstreams/b09ddeca-2fd8-4e3d-ba28-efe7922e8565/download. Çarçoveya têkiliyên eşîran û împaratoriyê pêşkêş dike, di nav de rola Xan Mehmûd li herêmên bakurê sînorê Osmanî û Îranê.
«Bedirxan Beg.» Kurdipedia.org. Di 17ê Sibatê ya 2026an de hatiye xwendin. https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=8&q=20220318094529408640. Hevpeymaniya Xan Mehmûd bi Bedirxan Beg û Nûrullah Beg re di 1840î de vedibêje, di nav de kampanyayên li dijî Êzidiyan.
«Jelle Verheij: begên Müküs/Moksê (Bahçesaray) (1830-1900).» YouTube. Di 17ê Sibatê ya 2026an de hatiye xwendin. https://youtube.com/watch?v=DD1o0Q_tjvs. Dersdaneke vîdyoyî li ser rêveberên Müküsê ye, ku serdestiya serbixwe ya Xan Mehmûd û girîngiya wî ya dîrokî dihewîne.
«Bedirxan Beg.» Wikipedia. Di 17ê Sibatê ya 2026an de hatiye xwendin. https://en.wikipedia.org/wiki/Bedir_Khan_Beg. Hevpeymaniya sêalî ya Xan Mehmûd bi Bedirxan Beg û Nûrullah Beg re piştî Şerê Nizipê di 1840î de bi hûrgulî vedibêje.
«Esilzadeya Kurdî di Împaratoriya Osmanî de: dilsozî, xweserî û îmtiyaz.» DOKUMEN.PUB. Di 17ê Sibatê ya 2026an de hatiye xwendin. https://dokumen.pub/the-kurdish-nobility-in-the-ottoman-empire-loyalty-autonomy-and-privilege-9781399508636.html. Nameguhertina Xan Mehmûd a 1825an bi walîyên Osmanî re behs dike û rola wî di têkiliyên Farisî û Osmanî de derdixe pêş.
Hakan, Sinan. Dîroka mîrên Kurd ên Müküsê û Xan Mehmûd. Stenbol: Peri Yayınları, 2002. Di çavkaniyên pirjimar de ji bo dîroka hûrgulî ya mîrên Müküsê û biyografiya Xan Mehmûd wek çavkanî hatiye bikaranîn.
«Malbat, împaratorî û netewe: Bedirxaniyên Kurd û siyaseta eslê xwe di heyameke guherbar de.» Gale Academic OneFile. Di 17ê Sibatê ya 2026an de hatiye xwendin. https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA568148158&issn=24761397&it=r&linkaccess=abs&p=AONE&sid=googleScholar&sw=w&v=2.1. Malbatên mîrên Kurd vedikole, di nav de îdîayên nijadê û çarçoveya Xan Mehmûd di vegotinên Bedirxanî de.