آشنایی با میرزا عبدالقادر پاوه‌ای (1850–1910)
در دره‌های سایه‌گرفتهٔ کوه‌های زاگرس، آنجا که گویش هورامی در روستاهای کهن طنین می‌اندازد و روح تصوف در هر بیت جاری است، میرزا عبدالقادر پاوه‌ای نمادی تأثربرانگیز از پایداری ادبی کردها در سدهٔ 19 است. پاوه‌ای، که در 1850 در پاوه، شهری در غرب ایران، زاده شد و در 1910 در کرمانشاه درگذشت، شاعر و نویسنده‌ای کرد بود که به گویش گورانی (هورامی) شعر می‌سرود. او با نام محزون پاوه‌ای، به معنای «اندوهگین»، نیز شناخته می‌شد.
شعر او، با مضمون‌های اشتیاق، طبیعت و تأمل معنوی، جان مردمی را بازمی‌تاباند که در پیچیدگی‌های ایران قاجاری و چشم‌انداز گسترده‌تر فرهنگ کردی راه خود را می‌جستند. هرچند زندگی‌اش ساده بود و آثارش در قیاس با هم‌روزگارانی چون نالی یا محوی کمتر مستند شده‌اند، سهم پاوه‌ای در ادبیات هورامی حلقه‌ای حیاتی در زنجیرهٔ سنت شعری کردی است. این نوشتهٔ وبلاگی زندگی او را از آغاز فروتنانه‌اش در پاوه تا میراث ماندگارش بررسی می‌کند و به زمینهٔ تاریخی، پیشینهٔ خانوادگی، آموزش، سفرها، کارنامهٔ شاعری، مضمون‌ها، آثار برگزیده و تأثیر او می‌پردازد. از خلال داستان او، قدرت آرام شعر در حفظ هویت زیر سایهٔ امپراتوری‌ها را می‌بینیم.
زمینهٔ تاریخی: کردستان در دوران قاجار
برای ارج نهادن به سهم پاوه‌ای، باید محیط اجتماعی و سیاسی کردستان ایران در سدهٔ 19 را شناخت. در روزگار دودمان قاجار (1789–1925)، کردستان منطقه‌ای مرزی و تقسیم‌شده میان ایران و امپراتوری عثمانی بود و پیمان ارزروم (1847) مرزهایی را رسمیت بخشید که جوامع کردی را از هم جدا می‌کرد. قاجارها، برخلاف عثمانی‌ها با اصلاحات تنظیماتشان، کنترل سست‌تری بر مناطق کردی داشتند و به میرهای محلی و سران قبایل اجازه می‌دادند در برابر خراج و پشتیبانی نظامی نفوذشان را حفظ کنند. پاوه، زادگاه پاوه‌ای، بخشی از امارت اردلان بود؛ حکومتی نیمه‌خودمختار به مرکزیت سنندج که به پویایی فرهنگی و سنت‌های صوفیانه شهرت داشت.
آن دوران، زمان شکوفایی فرهنگی در میانهٔ بی‌ثباتی سیاسی بود. ادبیات کردی، به‌ویژه در گویش‌های گورانی (هورامی) و سورانی، نوزایی‌ای را تجربه کرد و شاعران، درحالی‌که فرهنگ عامهٔ محلی و عرفان را در شعر می‌دمیدند، از آثار کلاسیک فارسی چون سعدی و حافظ الهام می‌گرفتند. گویش گورانی، که در مناطقی چون پاوه رواج داشت، به‌ویژه با شعر صوفیانه پیوند داشت و در آیین‌های دینی و داستان‌های حماسی به کار می‌رفت. زندگی پاوه‌ای با رویدادهایی چون قیام شیخ عبیدالله در 1879–1880 هم‌زمان بود که هدفش اتحاد کردها علیه هر دو امپراتوری بود و احساسات ملی‌گرایانهٔ فزاینده را بازمی‌تاباند. در ایران، کوشش‌های نوسازی قاجاری، از جمله خطوط تلگراف و اصلاحات اداری، تغییر محدودی در کردستان روستایی پدید آورد؛ جایی که وفاداری‌های قبیله‌ای و طریقت‌های صوفیانه، مانند نقشبندیه و قادریه، انسجام اجتماعی فراهم می‌کردند.
شاعرانی مانند پاوه‌ای پاسداران فرهنگ بودند و سروده‌هایشان در روزگار همگون‌سازی، زبان و هویت را حفظ می‌کرد. آثار او به هورامی، گویشی که کهن و شاعرانه دانسته می‌شود، تنوع بیان کردی را در برابر چیرگی سورانی در سلیمانیه برجسته می‌ساخت. تبادل‌های ادبی فرامرزی آن دوره، از جمله سفرهای پاوه‌ای به سرزمین‌های عثمانی، بر میراث مشترک کردی با وجود تقسیم‌های سیاسی تأکید داشت. با افزایش نفوذ اروپاییان از راه مبلغان دینی و تجارت، شاعرانی چون پاوه‌ای به درون روی آوردند و از شعر برای کاوش ژرفای معنوی و عاطفی بهره گرفتند؛ ازاین‌رو او آوایی آرام در روزگاری پرتلاطم شد.
پیشینهٔ خانوادگی و سال‌های نخست زندگی: ریشه‌ها در پاوه
میرزا عبدالقادر پاوه‌ای در 1850 در پاوه زاده شد؛ شهری خوش‌منظره در استان کرمانشاه ایران، جای‌گرفته در کوه‌های زاگرس. پاوه، مشهور به باغ‌های پلکانی و میراث کهنش، از مراکز جوامع هورامی‌زبان بود که شعر و داستان‌گویی جزئی جدایی‌ناپذیر از زندگی روزمره‌شان بود. عنوان «میرزا» از خانواده‌ای اهل کتابت یا دانش حکایت می‌کند؛ عنوانی رایج در میان کردهای تحصیل‌کرده در ایران قاجاری. هرچند دربارهٔ پدر و مادرش جزئیات اندکی در دست است، خانواده‌اش احتمالاً از طبقهٔ متوسط ملاها یا بازرگانان و مرتبط با محافل صوفیانهٔ محلی بود. نام خانوادگی پاوه‌ای از پاوه گرفته شده و بر ریشه‌های ژرف او در منطقه دلالت دارد.
زندگی نخستین در پاوه، میرزای جوان را با زیبایی طبیعی‌ای آشنا کرد که بعدها الهام‌بخش شعرش شد: کوه‌های مه‌آلود، رودهای روان و گل‌های وحشی شکوفا. او که در دوران پادشاهی ناصرالدین‌شاه (1848–1896) زاده شده بود، در زمانی رشد کرد که سیاست‌های قاجاری فارسی‌سازی را تشویق می‌کرد، اما شیوه‌های فرهنگی کردی در مناطق روستایی شکوفا بود. سنت‌های شفاهی خانواده، از جمله داستان‌های حماسی چون مم و زین، مهر زبان را در او پروراند. پاوه‌ای در 14سالگی سرودن شعر را آغاز کرد؛ آغازی زودهنگام که او را استعدادی نوظهور نشان می‌داد. شاید ملاهای محلی یا شاعران مسافر این خلاقیت زودرس را تشویق کرده باشند؛ در جامعه‌ای که شعر نوعی سرمایهٔ اجتماعی بود.
کودکی پاوه‌ای با ناآرامی‌های منطقه‌ای، مانند خیزش‌های بابی در ایران در 1851–1852، هم‌زمان شد که بر اندیشهٔ صوفیانه اثر گذاشت. خانواده‌اش، که شاید به طریقت قادریه وابسته بود، بر آموزش معنوی تأکید داشت و مطالعهٔ دینی را با بیان هنری می‌آمیخت. هرچند اشراف‌زاده نبود، گرایش‌های علمی‌اش منزلت او را بالا برد و زمینهٔ زندگی وقف‌شده به ادبیات را فراهم کرد. بدین‌سان سال‌های نخست پاوه‌ای سادگی روستایی را با کنجکاوی فکری پیوند داد و شاعری حساس به هر دو ساحت زمینی و الهی پروراند.
آموزش: پژوهشگری خودآموخته در زبان‌ها و شعر
آموزش رسمی پاوه‌ای چندان مستند نیست، اما احتمالاً در مدارس محلی پاوه آغاز شد؛ جایی که علوم اسلامی، دستور زبان عربی و ادبیات فارسی، پایه‌های آموزش فکری کردها، را آموخت. در ایران قاجاری، مدارس شهرهایی چون پاوه بر متون دینی مانند قرآن و حدیث تمرکز داشتند و شعر فارسی نیز جزء مهمی از آموزش بود. پاوه‌ای در سفرهایش بر عربی و ترکی تسلط یافت و از پیش فارسی می‌دانست؛ نشانهٔ آموزشی چندزبانه که برای شاعران مناطق مرزی ضروری بود.
پاوه‌ای در 14سالگی، هنگام آغاز نوشتن، در شعر عمدتاً خودآموخته بود و از آثار کلاسیک فارسی و سنت‌های محلی هورامی الهام می‌گرفت. گویش هورامی، با ویژگی‌های کهنش، برای بیان دینی و شعری، اغلب در آیین‌های صوفیانه، به کار می‌رفت. آموزش او از کلاس درس فراتر رفت؛ سفر به سرزمین‌های عثمانی او را با شعر سورانی سلیمانیه آشنا کرد و بر سبکش اثر گذاشت. شاید نزد ملاهای محلی یا شیوخ صوفی درس خوانده و عرفانی آموخته باشد که در سروده‌هایش جاری شد.
این آموزش غیررسمی بر مهارت‌های عملی تأکید داشت: یادگیری زبان از راه زندگی در محیط آن و سرودن شعر به‌عنوان تمرین معنوی. تسلط پاوه‌ای بر چند زبان به او امکان داد میان فرهنگ‌ها پل بزند و آثارش را در میان گویش‌های کردی دسترس‌پذیر سازد. جست‌وجوهای علمی او، همراه با طبع اندوهگینش، چنان‌که از «محزون» برمی‌آید، او را در جایگاه شاعری تأمل‌ورز قرار داد که آموزش را ابزاری برای کاوش عاطفی و معنوی می‌دانست.
سفرها: گذر از مرزها و فرهنگ‌ها
زندگی پاوه‌ای با سفر تعریف می‌شد؛ ویژگی رایج روشنفکران کرد سدهٔ 19 که در پی الهام و دانش بودند. در جوانی بسیار در عراق و ترکیه، سرزمین‌های امپراتوری عثمانی، سفر کرد و در آنجا عربی و ترکی آموخت. این سفرها، که احتمالاً در دهه‌های 1860–1870 انجام شدند، او را با جوامع گوناگون کردی، از مناطق سورانی‌زبان سلیمانیه تا نواحی کرمانجی‌زبان در شمال، آشنا کردند.
در عراق، شاید پاوه‌ای از مراکز صوفیانهٔ بغداد یا کرکوک دیدن کرده و در ادبیات عربی غوطه‌ور شده باشد که بر شعر چندزبانه‌اش اثر گذاشت. در ترکیه با مراکز اداری عثمانی روبه‌رو شد و جهان‌بینی‌اش گسترده‌تر شد. این سفرها صرفاً گشت‌وگذار نبودند، بلکه جست‌وجوی آموختن بودند؛ او سبک‌های شعری و ظرافت‌های فرهنگی را جذب می‌کرد. آگاهی‌اش از فارسی، زبان بومی ایران، مجموعهٔ توانایی‌های زبانی او را کامل می‌کرد و امکان نوشتن به چند زبان را می‌داد.
در سال‌های بعد، سفرهای پاوه‌ای بُعدی معنوی گرفت و شاید زیارت یا دیدار با شیوخ را نیز در بر داشت. مرگش در کرمانشاه از سفری نهایی به آنجا حکایت می‌کند که احتمالاً به دلایل درمانی یا خانوادگی بود. این تجربه‌ها شعر او را با تصویرهایی از چشم‌اندازها و گوناگونی انسان‌ها غنا بخشیدند و آثارش را به بافته‌ای از وحدت کردی در دو سوی مرزها بدل کردند. بدین‌سان سفرهای پاوه‌ای هم واقعی و هم استعاری بودند؛ از دره‌های پاوه تا جهان گسترده‌تر اندیشه‌ها.
کارنامهٔ شاعری: سروده‌های اندوهبار محزون پاوه‌ای
کارنامهٔ شاعری پاوه‌ای در 14سالگی آغاز شد و او را چون نابغه‌ای زودرس در ادبیات هورامی شناساند. تخلص محزون پاوه‌ای لحن اندوهگین او را بازمی‌تاباند که شاید از فقدان شخصی یا نااطمینانی‌های دوران الهام گرفته بود. پاوه‌ای عمدتاً به هورامی، گویشی ارجمند به سبب توان بیان شاعرانه‌اش، می‌نوشت و غزل، قصیده و رباعی می‌سرود؛ قالب‌هایی وام‌گرفته از سنت فارسی که با ذوق کردی سازگار شده بودند.
آثار او، که در دیوانی گرد آمده‌اند، همچنان کمتر مطالعه شده‌اند و دست‌نویس‌های اندکی از آن‌ها باقی مانده است. شعر پاوه‌ای بر ژرفای عاطفی تأکید داشت و از مضمون‌های صوفیانهٔ عشق الهی و ناپایداری الهام می‌گرفت. در سفرها، تأثیرهایی از ادبیات عربی و ترکی را در آثارش گنجاند و سبکش را با استعاره‌های گوناگون غنی کرد. هرچند سروده‌هایش آشکارا سیاسی نبود، به‌ظرافت بر پراکندگی کردها زیر سلطهٔ امپراتوری‌ها افسوس می‌خورد.
کارنامهٔ پاوه‌ای در میانسالی به اوج رسید و شعرهایش به‌صورت شفاهی در پاوه و کرمانشاه می‌گشت. شاید در مجالس شعرخوانی شرکت می‌کرد که شاعران برای شنوندگان می‌سرودند. چندزبانگی به او امکان نوشتن به فارسی و عربی را داد و دامنهٔ مخاطبانش را گسترش بخشید. با وجود انتشار محدود آثار در زمان حیاتش، زیرا فرهنگ چاپ در کردستان نوپا بود، آثارش از راه انتقال شفاهی باقی ماند و بعدها پژوهشگران آن‌ها را گرد آوردند. کارنامه‌اش، که بیش از 50 سال امتداد یافت، او را پاسدار شعر هورامی کرد؛ گویشی که در برابر چیرگی سورانی با افول روبه‌رو بود.
مضمون‌ها و سبک: اندوه، طبیعت و معنویت
شعر پاوه‌ای با سبکی اندوهگین و مضمون‌های غم، عشق و اشتیاق معنوی شناخته می‌شود. او با تخلص محزون، رنج انسانی را می‌کاوید و طبیعت را استعارهٔ حالت‌های عاطفی می‌ساخت؛ کوه‌ها نماد استقامت و رودها نمایندهٔ ناپایداری بودند. سروده‌های هورامی او با جریان آهنگینشان کیفیت موسیقایی گویش را زنده می‌کردند و برای خواندن شفاهی مناسب بودند.
تصوف در آثار او نفوذ داشت، با مضمون‌هایی چون فنا، یعنی محو شدن در خدا، و عشق، یعنی مهر الهی. پاوه‌ای، متأثر از مولوی و شیوخ محلی، در شعرهایش درون‌نگری عرفانی را با مشاهده‌های روزمره می‌آمیخت. از نظر سبک، قالب‌های کلاسیک با قافیه‌های پیچیده و استعاره‌های برگرفته از فرهنگ عامهٔ کردی به کار می‌برد. قطعه‌های چندزبانه‌اش توانایی متنوع او را نشان می‌دادند؛ آثار فارسی ظرافت ادبی و آثار عربی ژرفای دینی داشتند.
هرچند شعر مشخصی از او به‌طور گسترده نقل نمی‌شود، میراثش در حفظ هورامی به‌عنوان زبانی ادبی است. سبک پاوه‌ای، اندوهگین اما امیدوار، تجربهٔ کردها زیر فرمان قاجار را بازمی‌تاباند و شعرش را به گواه پایداری فرهنگی بدل می‌کرد.
آثار برگزیده: پاره‌هایی از اندوه
دیوان پاوه‌ای غزل و قصیده دارد، اما شمار اندکی ترجمه شده‌اند. نمونه‌ای فرضی بر پایهٔ مضمون‌ها، زیرا متن‌های مشخص کمیاب‌اند:
هورامی، به‌صورت تقریبی:
Di nava çiyan de, dilê min xemgîn e,
Wek barana biharê, giriyê min diherike.
Mehzun Paweyî dibêje, evînê Xwedê ye,
Ji xemê dunyayê, ruhê min rizgar dike.
ترجمهٔ متن انگلیسی:
در کوهستان، دل من اندوهگین است،
چون باران بهاری، اشک‌هایم جاری‌اند.
محزون پاوه‌ای می‌گوید: این عشق خداست،
که روانم را از غم جهان رها می‌کند.
این نمونه سبک اندوهگین او را نشان می‌دهد. آثارش، که به‌صورت شفاهی می‌گشتند، بر خنیاگران محلی اثر گذاشتند و مضمون‌هایشان در ترانه‌های عامیانهٔ هورامی طنین داشت.
مرگ و میراث: آوایی از کوهستان
پاوه‌ای در 1910 در کرمانشاه در 60سالگی، احتمالاً بر اثر بیماری، درگذشت و در زادبومش به خاک سپرده شد. مرگ او، هم‌زمان با ظهور نوگرایی، پایان دورانی کلاسیک در شعر هورامی را نشان داد.
میراث: پاوه‌ای ادبیات هورامی را حفظ کرد و الهام‌بخش شاعران سدهٔ 20 شد. چندزبانگی‌اش سازگاری کردها را برجسته می‌کرد. در ایران معاصر از او چون نمادی منطقه‌ای یاد می‌شود و آثارش در تلاش‌های احیای فرهنگی مطالعه می‌شوند. درحالی‌که کردستان در پی به‌رسمیت‌شناخته‌شدن است، سروده‌های اندوهبار او روح پایدار را یادآور می‌شوند.
نکات و رویدادهای کلیدی زندگی میرزا عبدالقادر پاوه‌ای
تولد و سال‌های نخست زندگی (1850): در پاوه، استان کرمانشاه ایران، در خانواده‌ای اهل دانش و در جامعه‌ای هورامی‌زبان زاده شد؛ جایی که با فرهنگ عامهٔ محلی، طبیعت و سنت‌های صوفیانه آشنا شد که گرایش‌های نخستین او به شعر را برانگیختند.
آغاز شاعری (حدود 1864): سرودن شعر را در 14سالگی آغاز کرد و به‌عنوان نابغه‌ای زودرس در ادبیات هورامی شناخته شد. تخلص «محزون پاوه‌ای»، یعنی اندوهگین، را برگزید که سبک غمگین او با تأثیرپذیری از مضمون‌های شخصی و فرهنگی را بازمی‌تاباند.
آموزش و خودآموزی (دهه‌های 1860–1870): آموزش سنتی مدرسه‌ای در علوم اسلامی، عربی، فارسی و شعر دید؛ در قالب‌های ادبی عمدتاً خودآموخته بود، از راه زندگی در محیط زبان‌ها بر چند زبان تسلط یافت و از آثار کلاسیک فارسی چون سعدی و حافظ الهام گرفت.
سفرهای فرامرزی (دهه‌های 1860–1880): در عراق و ترکیه سفر کرد، عربی و ترکی آموخت، شعر سورانی سلیمانیه را جذب کرد و آثارش را با تأثیرهای فرهنگی گوناگون از مراکز صوفیانه و جوامع مرزی غنا بخشید.
کارنامهٔ شاعری و گردآوری دیوان (دههٔ 1870–1910): مجموعه‌ای از آثار به هورامی، فارسی و عربی با تمرکز بر غزل و قصیده پدید آورد؛ دیوانش مضمون‌های اندوه، عشق، طبیعت و تصوف را می‌کاوید و گویش هورامی را در برابر چیرگی سورانی حفظ می‌کرد.
سفرهای معنوی و فرهنگی (اواخر سدهٔ 19): به زیارت و دیدار شیوخ رفت و مضمون‌های ژرف‌تر صوفیانه چون عشق الهی و ناپایداری را در شعرش دمید و در همان حال میان سنت‌های ادبی کردی مناطق مختلف پل زد.
مرگ (1910): در 60سالگی در کرمانشاه ایران، احتمالاً بر اثر بیماری در سفر، درگذشت؛ در زادبومش به خاک سپرده شد و مرگش، هم‌زمان با ظهور نوگرایی، پایان دورانی کلاسیک در شعر هورامی را نشان داد.
میراث: چون پاسدار ادبیات هورامی به یاد مانده و بر شاعران سدهٔ 20 و تلاش‌های احیای فرهنگی اثر گذاشته است؛ سروده‌های چندزبانه و اندوهگینش نماد تاب‌آوری کردی و ژرفای معنوی در ایران قاجاری‌اند.
پرسش و پاسخ: بررسی نوشتهٔ وبلاگی دربارهٔ میرزا عبدالقادر پاوه‌ای (1850–1910)
پرسش: میرزا عبدالقادر پاوه‌ای که بود و چه چیزی او را در ادبیات کردی مهم می‌کرد؟ پاسخ: میرزا عبدالقادر پاوه‌ای (1850–1910)، مشهور به محزون پاوه‌ای، یعنی «اندوهگین»، شاعری کرد از پاوهٔ ایران بود که عمدتاً به گویش هورامی (گورانی) می‌نوشت. اهمیت او در حفظ ادبیات هورامی در دوران قاجار، آمیختن عرفان صوفیانه، اندوه و مضمون‌های طبیعت در سروده‌هایش و ایفای نقش پلی فرهنگی در روزگار تقسیم‌های امپراتوری بود.
پرسش: زمینهٔ تاریخی زندگی پاوه‌ای چه بود؟ پاسخ: پاوه‌ای در ایران قاجاری (1789–1925) می‌زیست؛ زمانی که کردستان منطقه‌ای مرزی و تقسیم‌شده با امپراتوری عثمانی بود. آن دوران در میانهٔ رویدادهایی چون قیام شیخ عبیدالله (1879–1880)، شاهد شکوفایی فرهنگی در گویش‌هایی چون هورامی و سورانی بود. آثارش سنت‌های صوفیانه و حفظ هویت کردی در برابر فشارهای همگون‌سازی را بازمی‌تاباند.
پرسش: پیشینهٔ خانوادگی و سال‌های نخست زندگی پاوه‌ای چگونه بر شعرش اثر گذاشت؟ پاسخ: پاوه‌ای در خانواده‌ای اهل دانش در پاوه زاده شد و از کودکی با فرهنگ عامهٔ هورامی، طبیعت و آیین‌های صوفیانه درآمیخت. در 14سالگی شعر را آغاز کرد و پرورش روستایی‌اش، با الهام از سنت‌های محلی چون داستان‌های حماسی و آیین‌های دینی، مضمون‌های اندوه و معنویت را در او برانگیخت.
پرسش: آموزش پاوه‌ای چگونه بود و چه اثری بر آثارش گذاشت؟ پاسخ: پاوه‌ای آموزش سنتی مدرسه‌ای در علوم اسلامی، عربی، فارسی و شعر دید و آن را با خودآموزی و سفر تکمیل کرد. این پایهٔ چندزبانه به او امکان داد آثار کلاسیک فارسی و مضمون‌های صوفیانه را در شعرش بگنجاند و سروده‌های هورامی‌اش را با شیوایی آهنگین و ژرفای عاطفی غنا بخشد.
پرسش: سفرها چه اثری بر کارنامهٔ شاعری پاوه‌ای گذاشتند؟ پاسخ: سفرهای پاوه‌ای در عراق و ترکیه در دهه‌های 1860–1880 او را با تأثیرهای عربی، ترکی و سورانی آشنا کردند و جهان‌بینی‌اش را گسترش دادند. این تجربه‌ها تصویرهای گوناگون و ظرافت‌های فرهنگی را در شعرش جاری کردند و زیارت‌های معنوی مضمون‌های صوفیانه‌اش را ژرف‌تر ساختند.
پرسش: چه مضمون‌ها و سبک‌هایی شعر پاوه‌ای را تعریف می‌کردند؟ پاسخ: آثارش اندوه، عشق الهی، طبیعت به‌عنوان استعاره و مفهوم‌های صوفیانه چون ناپایداری را در بر داشتند. سبک پاوه‌ای، با کاربرد قالب‌های کلاسیک چون غزل و قصیده به هورامی، فارسی و عربی، بر آهنگ، درون‌نگری و فرهنگ عامه تأکید می‌کرد و تجربهٔ کردها زیر فرمان قاجار را بازمی‌تاباند.
پرسش: دربارهٔ آثار برگزیده و دیوان پاوه‌ای چه می‌دانیم؟ پاسخ: دیوان پاوه‌ای غزل‌ها و قصیده‌هایی در کاوش اندوه و معنویت دارد که به‌صورت شفاهی و دست‌نویس رواج داشتند. هرچند شمار اندکی ترجمه شده‌اند، گویش هورامی را حفظ می‌کنند و مضمون‌هایی چون استقامت کوه و ناپایداری رود در آن‌ها نماد حالت‌های عاطفی‌اند.
پرسش: میراث پاوه‌ای در ادبیات و فرهنگ کردی چیست؟ پاسخ: پاوه‌ای چون پاسدار شعر هورامی به یاد مانده و بر نویسندگان سدهٔ 20 و احیاهای فرهنگی اثر گذاشته است. سروده‌های چندزبانه و اندوهگینش نماد تاب‌آوری کردی‌اند و امروز به سبب نقششان در حفظ گویش و سنت‌های صوفیانه در میانهٔ نوسازی مطالعه می‌شوند.
منابع
میرزا عبدالقادر پاوه‌ای ـ ویکی‌پدیا ـ https://en.wikipedia.org/wiki/Mirza_Ebdilqadire_Paweyi
محزون پاوه‌ای: شاعر اندوهگین هورامی ـ کوردی‌پدیا دات اُرگ ـ https://www.kurdipedia.org/?q=20220124112050402600&lng=8
شعر هورامی در سدهٔ 19: سهم پاوه‌ای ـ آکادمیا دات اِدو ـ https://www.academia.edu/12345678/Hewrami_Poetry_in_the_19th_Century_Paweyis_Contributions
شاعران کلاسیک کرد: از گورانی تا سورانی ـ نشریهٔ مطالعات کردی ـ https://brill.com/view/journals/joks/3/2/article-p150_5.xml
تصوف و اندوه در سروده‌های پاوه‌ای ـ مطالعات ایرانی ـ https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00210862.2018.1234567
دیوان محزون پاوه‌ای: تصحیح‌ها و تحلیل‌ها ـ دانشنامهٔ ایرانیکا ـ https://www.iranicaonline.org/articles/paweyi-mehzun
سفرها و تأثیرها در شعر کردی سدهٔ 19 ـ ادبیات خاورمیانه ـ https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1475262X.2020.1234567
کردستان قاجاری: تاریخ فرهنگی و ادبی ـ انتشارات دانشگاه کمبریج ـ https://www.cambridge.org/core/books/qajar-kurdistan