مقدمه
قامشلی، به کردی قامشلو، شهری با اکثریتِ کرد در شمال‌شرقِ سوریه است که درست بر مرزِ ترکیه و روبه‌روی شهرِ نصیبین قرار دارد. در بیشترِ دههٔ گذشته، پایتختِ عملیِ ادارهٔ خودگردانِ شمال و شرقِ سوریه با رهبریِ کردها و قلبِ «روژاوا» بود. وضعیتش به‌سرعت تغییر می‌کند: از زمانِ سقوطِ حکومتِ اسد، ادارهٔ کردی در حالِ پیوستن به دولتِ مرکزیِ جدیدِ سوریه بوده است.
این تازه‌ترین مطلب از مجموعهٔ جغرافیاییِ ما دربارهٔ شهرهای بزرگ و کوچکِ منطقه است: اینکه کجا قرار دارند، زیرِ کنترلِ چه کسانی‌اند، چه کسانی در آنها زندگی می‌کنند و چرا در سرگذشتِ کردها اهمیت دارند.
اطلاعاتِ کوتاه
نامِ رایج: قامشلی، همچنین القامشلی
نامِ کردی: قامشلو
کشور: سوریه؛ استانِ حسکه در شمال‌شرق
جمعیت: حدودِ 184,000 نفر در سرشماریِ 2004؛ از ده شهرِ بزرگِ سوریه
مردم: عمدتاً کرد، با جوامعِ بزرگِ عرب و مسیحیِ آشوری و شماری ارمنی
موقعیت: بر مرزِ ترکیه، روبه‌روی نصیبین، بر رودِ جغجغ
نقشِ اخیر: پایتختِ عملیِ ادارهٔ خودگردان با رهبریِ کردها، روژاوا
وضعیت در 2026: در حالِ ادغام در دولتِ جدیدِ سوریه بر پایهٔ توافقِ 2025–26
فهرستِ مطالب
موقعیت و جغرافیا
قامشلی در منتهی‌الیهِ شمال‌شرقِ سوریه، در استانِ حسکه، حدودِ 680 کیلومتر دور از دمشق و درست بر مرزِ سوریه و ترکیه قرار دارد. دقیقاً آن سوی مرز، شهرِ ترکیه‌ایِ نصیبین جای دارد. این دو در گذشته یک جامعه بودند و اکنون مرزی با استحکاماتِ سنگین و میدان‌های مین از هم جدایشان کرده است. رودِ جغجغ از شهر می‌گذرد؛ شهری بر دشتِ بین‌النهرینِ علیا در نزدیکیِ نقطهٔ تلاقیِ سوریه، ترکیه و عراق، گوشه‌ای راهبردی از منطقه.
مردم و جمعیت
قامشلی حدودِ 184,000 نفر جمعیتِ ثبت‌شده در سرشماریِ 2004 سوریه داشت و بدین‌ترتیب از ده شهرِ بزرگِ کشور و دومین شهرِ بزرگِ استانِ حسکه به شمار می‌رفت. این شهر که در دههٔ 1920 بنیان گذاشته شد، در آغاز عمدتاً شهری مسیحی و آشوری بود و بخشی از ساکنانش بازماندگانِ نسل‌کشی‌های مسیحیان در اواخرِ دورهٔ عثمانی بودند. در دهه‌های بعد، اکثریتِ آن کرد شد، در حالی که جمعیت‌های بزرگِ عرب و مسیحیِ آشوری و جامعه‌ای کوچک‌تر از ارمنیان را حفظ کرد. این آمیزه قامشلی را به یکی از متنوع‌ترین و گاه یکی از مناقشه‌برانگیزترین شهرهای سرزمین‌های کردنشین تبدیل کرده است.
تاریخ
قامشلی با معیارهای منطقه شهری جوان است که حدودِ 1926 در امتدادِ راه‌آهنِ تازه و مرزِ تازه‌ترسیم‌شدهٔ سوریه و ترکیه بنیان گذاشته شد. در طولِ سدهٔ بیستم، به‌عنوانِ کانونِ تجارت و کشاورزیِ منطقهٔ جزیره رشد کرد. مانندِ دیگر مناطقِ کردنشینِ سوریه، دهه‌ها سیاست‌های دولتیِ محدودکنندهٔ هویتِ کردی را تجربه کرد؛ از جمله سلبِ تابعیت از بسیاری از کردها در دههٔ 1960. در 2004 صحنهٔ «قیامِ قامشلی» بود؛ زمانی که درگیری در مسابقهٔ فوتبال جرقهٔ اعتراضاتِ کردها را زد و این اعتراضات به‌خشونت سرکوب شدند. رویدادی که به‌طورِ گسترده نقطهٔ عطفِ بیداریِ سیاسیِ کردهای سوریه دانسته می‌شود.
پایتختِ روژاوا
پس از آغازِ جنگِ داخلیِ سوریه در 2011، نیروهای کرد کنترلِ بخشِ بزرگی از شمال‌شرق را در دست گرفتند و قامشلی به مرکزِ سیاسیِ ادارهٔ خودگردانِ شمال و شرقِ سوریه، اغلب موسوم به روژاوا، تبدیل شد. شهر سال‌ها ترتیبی نامعمول و تقسیم‌شده داشت: مقام‌های کرد و پلیسِ آسایشِ آنان بخشِ بزرگی از آن را اداره می‌کردند، در حالی که حکومتِ اسد «مربعِ امنیتیِ» کوچکِ ساختمان‌های دولتی و نیز فرودگاه را در اختیار داشت. ادارهٔ تحتِ رهبریِ کردها از اینجا پهنه‌ای از سوریه را اداره می‌کرد، نهادهای خود را می‌گرداند و در نبرد با داعش با نیروهای دموکراتیکِ سوریه همکاریِ نزدیک داشت.
قامشلیِ امروز
از اواخرِ 2024 وضعیت به‌شدت تغییر کرده است. پس از سقوطِ حکومتِ اسد در دسامبرِ 2024 و برآمدنِ دولتِ تازه در دمشق به رهبریِ احمد الشرع، ادارهٔ تحتِ رهبریِ کردها زیرِ فشارِ شدید قرار گرفت. پس از درگیری‌ها و حملهٔ دولتی در آغازِ 2026، طرفِ کرد با توافقِ ادغامِ مرحله‌ای موافقت کرد: در فوریهٔ 2026، نیروهای امنیتِ داخلیِ حکومتِ سوریه در قامشلی و حسکهٔ نزدیکِ آن مستقر شدند و انتقالِ کنترلِ فرودگاه و دیگر نهادها به دولتِ مرکزی آغاز شد، در حالی که پلیسِ کرد امنیتِ روزمره را حفظ کرد. توافق همچنین اقدام‌های تازه‌ای دربارهٔ حقوقِ کردها به همراه آورد؛ از جمله گام‌هایی به‌سوی اعطای تابعیت به کردهای بی‌تابعیت و به‌رسمیت‌شناختنِ زبانِ کردی و نوروز. قامشلیِ امروز شهری در حالِ گذار است؛ همچنان هویتی به‌روشنی کردی دارد، اما دیگر پایتختِ منطقه‌ای خودگردان و قائم‌به‌خود نیست.
گاه‌شمارِ رویدادهای کلیدی
1926: قامشلی در امتدادِ راه‌آهنِ تازه و مرزِ سوریه و ترکیه بنیان گذاشته می‌شود.
دههٔ 1960: بسیاری از کردهای سوریه، از جمله در جزیره، از تابعیت محروم می‌شوند.
2004: قیامِ قامشلی؛ درگیری‌ها و اعتراضات به‌خشونت سرکوب می‌شوند.
2012: با گسترشِ جنگِ داخلی، نیروهای کرد کنترل را در دست می‌گیرند و روژاوا پدیدار می‌شود.
2014–19: قامشلی کانونی برای نبردِ تحتِ رهبریِ کردها با داعش است.
دسامبرِ 2024: حکومتِ اسد سقوط می‌کند و دولتی تازه در دمشق به قدرت می‌رسد.
ژانویه–فوریهٔ 2026: بر پایهٔ توافقِ ادغام، نیروهای دولتیِ سوریه واردِ قامشلی می‌شوند.
بحث‌ها و مناقشه‌ها
قامشلی در مرکزِ بحث‌های تند دربارهٔ آیندهٔ کردها در سوریه قرار دارد. هوادارانِ ادارهٔ خودگردان آن را پایتختِ تجربه‌ای از خودگردانیِ کردی و دموکراسیِ چندقومیتی که به‌سختی به دست آمده است می‌دانند. منتقدان، از جمله دولتِ جدیدِ دمشق و برخی ساکنانِ عرب و آشوری، مقام‌های کرد را به سلطهٔ تک‌حزبی و بازداشت‌های خودسرانه متهم می‌کنند. خودِ ادغامِ اداره در دولتِ سوریه در 2025–26 نیز محلِ اختلاف است: برخی کردها و عرب‌ها از وحدتِ دوباره و پایانِ تقسیم استقبال می‌کنند، در حالی که دیگران می‌ترسند به معنای از دست‌رفتنِ خودمختاری و حقوقِ کردیِ به‌دست‌آمده در دههٔ گذشته باشد. ترکیبِ جمعیتیِ پیچیدهٔ شهر، متشکل از کردها، عرب‌ها، آشوری‌ها و ارمنی‌ها، سبب می‌شود تقریباً هر روایتی دربارهٔ اینکه «قامشلی از آنِ کیست» مناقشه‌برانگیز باشد. این معرفی این تنش‌ها را شرح می‌دهد و آنها را حل‌وفصل نمی‌کند.
اهمیت برای کردها
برای کردها، قامشلی از مهم‌ترین شهرهای روژاواست؛ جایی که بیش از همه با طرحِ سیاسیِ کردهای سوریه در دههٔ گذشته پیوند دارد و نمادِ دستاوردها و شکنندگیِ آن است. همچنین دوقلوی نصیبین در آن سوی مرز است و یادآورِ آنکه یک جامعه چگونه با مرزِ معاصر دوپاره شد. سوریهٔ جدید هر شکلی به خود بگیرد، قامشلی همچنان نقطهٔ ارجاعی محوری در سرگذشتِ خودگردانی، بقا و همزیستیِ کردها در سدهٔ بیست‌ویکم خواهد ماند.
مکان‌ها و موضوعاتِ مرتبط
نصیبین، شهرِ دوقلو در آن سوی مرزِ ترکیه. حسکه، دیگر شهرِ اصلیِ جزیره. کوبانی، دیگر شهرِ مهمِ کردهای سوریه. سرگذشتِ گسترده‌ترِ روژاوا و ادارهٔ خودگردانِ شمال و شرقِ سوریه.
پرسش‌های متداول
قامشلی کجاست؟
قامشلی در شمال‌شرقِ سوریه، در استانِ حسکه، درست بر مرزِ ترکیه و روبه‌روی شهرِ نصیبین قرار دارد. بر رودِ جغجغ و در حدودِ 680 کیلومتریِ شمال‌شرقِ دمشق است.
آیا قامشلی شهری کردنشین است؟
بله. امروز اکثریتِ آن کرد است، هرچند در آغاز عمدتاً شهری مسیحی و آشوری بود و هنوز جوامعِ بزرگِ عرب و آشوری دارد. در بیشترِ دههٔ گذشته، پایتختِ عملیِ ادارهٔ خودگردانِ تحتِ رهبریِ کردها بود.
اکنون چه کسی قامشلی را کنترل می‌کند؟
پس از سقوطِ حکومتِ اسد و توافقِ ادغامِ 2025–26، ادارهٔ تحتِ رهبریِ کردها در حالِ پیوستن به دولتِ جدیدِ سوریه است. نیروهای امنیتیِ حکومت در آغازِ 2026 واردِ شهر شدند و پلیسِ کرد در دورهٔ گذار همچنان امنیتِ محلی را برقرار می‌کند.
قامشلی و نصیبین چه پیوندی دارند؟
این دو شهرهای دوقلویی‌اند که مرزِ سوریه و ترکیه از هم جدایشان کرده است: قامشلی در سوی سوریه و نصیبین در سوی ترکیه. زمانی یک جامعه بودند و اکنون مرزی مستحکم و مین‌گذاری‌شده آنها را از هم جدا می‌کند.