مقدمه
نصیبین، به کردی نیسِبین و در باستان نیسیبیس، شهری مرزی با اکثریت کرد در استان ماردین در جنوب شرقی ترکیه است. درست بر مرز سوریه قرار دارد و تنها مرزی مستحکم آن را از شهر کردیِ بزرگ‌تر قامشلی در سوی دیگر جدا می‌کند. نصیبین که امروز کوچک اما کهن و سرشار از اهمیت راهبردی است، یکی از پرماجراترین مکان‌های نواحی مرزی کردستان است.
این تازه‌ترین نوشته از مجموعهٔ جغرافیایی ما دربارهٔ شهرها و شهرک‌های منطقه است؛ اینکه کجا هستند، چه کسی بر آن‌ها کنترل دارد، چه کسانی در آن‌ها زندگی می‌کنند و چرا برای روایت کردها اهمیت دارند.
اطلاعات کوتاه
نام رایج: نصیبین
نام کردی: نیسِبین
نام تاریخی: نیسیبیس، نصیبینای باستان
کشور: ترکیه؛ شهرستانی از استان ماردین
جمعیت: حدود 115,600 نفر در شهرستان (2022)؛ در خودِ شهر حدود 85,000 نفر
مردم: عمدتاً کردهای سنی، با جامعه‌ای کوچک از مسیحیان آشوری/سریانی
موقعیت: بر مرز سوریه روبه‌روی قامشلی، کنار رود جغجغ و پایین تپه‌های طور عبدین
شناخته‌شده برای: نیسیبیس باستان، مدرسهٔ نصیبین و کلیسای قدیس یعقوب
فهرست مطالب
نیسیبیس باستان و بناهای شاخص آن
موقعیت و جغرافیا
نصیبین در جنوبی‌ترین بخش استان ماردین، درست بر مرز ترکیه و سوریه قرار دارد. در کرانهٔ رود جغجغ، به ترکی چاغ‌چاغ و در باستان میگدونیوس، در پای پرتگاه کوه ایزلا در لبهٔ جنوبی تپه‌های طور عبدین جای گرفته است؛ ارتفاعاتی تاریخی متعلق به مسیحیان سریانی. درست آن سوی مرز، شهر بزرگ‌ترِ قامشلی با اکثریت کرد در سوریه قرار دارد؛ این دو زمانی یک منطقهٔ شهری واحد بودند و اکنون مرزی به‌شدت مستحکم و مین‌گذاری‌شده و در سال‌های اخیر دیواری مرزی آن‌ها را از هم جدا کرده است. شهرستان حدود 1,079 کیلومتر مربع مساحت دارد که بیشتر آن دشت هموار در حاشیهٔ بین‌النهرین علیا است.
مردم و جمعیت
جمعیت شهرستان نصیبین حدود 115,600 نفر در 2022 بود و خودِ شهر خانهٔ تقریباً 85,000 نفر بود. جمعیت عمدتاً کردِ سنی است و ساکنان از قبایل گوناگون کرد در مناطق پیرامونی طور عبدین و بَریه آمده‌اند. جامعهٔ کوچکی از مسیحیان آشوری/سریانی باقی مانده است؛ وارثان جایی که زمانی یکی از مراکز بزرگ مسیحیت سریانی بود. زبان کردی به‌طور گسترده صحبت می‌شود و شهر از دیرباز پایگاه مهم زندگی سیاسی کردی در ترکیه بوده است.
تاریخ
نصیبین یکی از کهن‌ترین مکان‌های پیوسته مسکون جهان است. نخست حدود 901 پیش از میلاد با نام سکونتگاه آرامیِ نصیبینا از آن یاد شد و اندکی بعد در امپراتوری آشور ادغام گردید؛ سپس میان هخامنشیان، حکومت‌های هلنیستی، رومیان، ساسانیان، عرب‌ها و عثمانیان دست‌به‌دست شد. در دورهٔ رومی و با نام نیسیبیس، دژی مرزی و بزرگ میان روم و ایران بود و در سده‌های چهارم و پنجم میلادی، با میزبانی مدرسهٔ مشهور نصیبین، به یکی از مهم‌ترین مراکز دانش مسیحی سریانی بدل شد. در دورهٔ عثمانی و سپس جمهوری ترکیه به شهری مرزی با جمعیت کرد تبدیل شد که سرنوشتش بیش از پیش از ترسیم مرز کنونی سوریه و ترکیه تأثیر می‌گرفت.
نیسیبیس باستان و بناهای شاخص آن
مشهورترین بنای شهر، کلیسای قدیس یعقوب، مور یعقوب، است که در اوایل سدهٔ چهارم میلادی بر فراز تعمیدگاهِ کلیسای جامعِ ازمیان‌رفته‌ای ساخته شد و با یعقوب نصیبینی و مدرسهٔ نصیبین پیوند دارد. مجموعهٔ مسجد زین‌العابدین در نزدیکی آن قرار دارد و کاوش‌ها در سراسر بافت قدیمی شهر همچنان لایه‌های نیسیبیس باستان را آشکار می‌کنند. این محوطه‌ها در کنار هم، نصیبین را مکانی نشان می‌دهند که تاریخ‌های آشوری، رومی، مسیحی و اسلامی در قطعه‌ای واحد از زمین مرزی بر هم منطبق می‌شوند.
نصیبین امروز
نصیبینِ امروز شهری مرزی و کردی است که دهه‌های اخیر پرآشوبی را گذرانده است. در 2013 شهردار آن، عایشه گوککان، در اعتراض به ساخت دیوار در امتداد مرز با قامشلی دست به اعتصاب غذا زد. در اواخر 2015 و در ادامه تا 2016، شهر به یکی از کانون‌های درگیریِ ازسرگرفته‌شده میان دولت ترکیه و حزب کارگران کردستان، پ‌ک‌ک، تبدیل شد: از نوامبر 2015 منع رفت‌وآمدی طولانی اعمال شد و نبردهای سنگین شهری، بخش زیادی از مرکز تاریخی را ویران و بسیاری از ساکنان را آواره کرد. از آن زمان، شهر تا اندازه‌ای تحت تدابیر شدید امنیتی بازسازی شده و همچنان مکانی حساس و به‌دقت تحت نظر در مرز است.
گاه‌شمار رویدادهای کلیدی
حدود 901 پیش از میلاد؛ نخستین یادکرد با نام سکونتگاه آرامیِ نصیبینا؛ اندکی بعد به تصرف آشور درآمد.
سده‌های 4–5 میلادی؛ نیسیبیس رومی به مرکز بزرگ دانش سریانی بدل می‌شود و مدرسهٔ نصیبین شکوفا می‌گردد.
313–320 میلادی؛ کلیسای قدیس یعقوب ساخته می‌شود.
دورهٔ عثمانی؛ نیسیبیس به شهری مرزی با جمعیت کرد بدل می‌شود.
دههٔ 1950؛ صدها هزار مین در امتداد مرز تازهٔ سوریه و ترکیه کار گذاشته می‌شود.
2013؛ شهردار عایشه گوککان در اعتراض به دیوار مرزی با قامشلی اعتصاب غذا می‌کند.
2015–16؛ منع رفت‌وآمد و نبردهای سنگین در درگیری ترکیه و پ‌ک‌ک، مرکز شهر را ویران می‌کند.
بحث‌ها و مناقشه‌ها
نصیبین در کانون چندین بحث دردناک قرار دارد. جدایی آن از قامشلی تجسم این است که مرز کنونی سوریه و ترکیه چگونه یک جامعهٔ واحد کردی و سریانی را برید و خانواده‌ها و میراث مشترک را در دو سوی مرزی مین‌گذاری‌شده گذاشت. نبردهای 2015–16 به‌شدت محل مناقشه است: دولت ترکیه عملیات خود را مقابله با تروریسم علیه نیروهای مسلحِ مرتبط با پ‌ک‌ک معرفی کرد که در شهر موضع گرفته و آن را مستحکم کرده بودند، در حالی که ساکنان کرد و گروه‌های حقوق بشری بر منع رفت‌وآمد، گسترهٔ ویرانی و آوارگی غیرنظامیان تأکید داشتند. سرنوشت میراث مسیحی آشوریِ شهر و چگونگی بازسازی محله‌های تاریخی ویران‌شدهٔ آن همچنان حساس است. این معرفی، این اختلاف‌ها را آشکارا ثبت می‌کند و جانب هیچ‌یک را نمی‌گیرد.
اهمیت برای کردها
برای کردها، نصیبین هم گنجینه‌ای باستانی و هم نمادی امروزی است. دریچه‌ای به گذشتهٔ ژرف و لایه‌لایهٔ نواحی مرزی کردستان، شامل آشوری، رومی و مسیحیت نخستین، و هم‌زمان نشان زندهٔ مردمی است که مرز آنان را تقسیم کرده و خویشاوندان و شهری دوقلو را درست آن سوی سیم‌های مرزی در سوریه دارند. رنج‌های اخیرش آن را به معیاری در بحث دربارهٔ حقوق کردها، خودگردانی محلی و هزینهٔ درگیری در جنوب شرقی ترکیه بدل کرده است.
مکان‌ها و موضوعات مرتبط
ماردین، مرکز استان در شمال غربی. قامشلی، شهر دوقلوی کردی در آن سوی مرز سوریه. ارتفاعات طور عبدین و میراث مسیحی سریانی آن‌ها. دیگر شهرهای مرزی جنوب شرقیِ کردنشین ترکیه مانند جزیره و سیلوان.
پرسش‌های متداول
نصیبین کجاست؟
نصیبین در استان ماردین در جنوب شرقی ترکیه، درست بر مرز سوریه است. کنار رود جغجغ و مستقیماً روبه‌روی شهر کردی قامشلی در سوریه قرار دارد.
آیا نصیبین شهری کردی است؟
بله. نصیبین عمدتاً کردِ سنی است و کردهایی از قبایل گوناگون در آن زندگی می‌کنند و جامعهٔ کوچکی از مسیحیان آشوری/سریانی نیز در آن باقی مانده است.
نصیبین به چه مشهور است؟
این شهر محل نیسیبیس باستان است؛ مرکزی بزرگ برای دانش مسیحی سریانی از راه مدرسهٔ نصیبین، و میزبان کلیسای قدیس یعقوب، مور یعقوب، از اوایل سدهٔ چهارم میلادی.
در 2015 و 2016 در نصیبین چه رخ داد؟
شهر از نوامبر 2015 زیر منع رفت‌وآمد قرار گرفت و در درگیری میان دولت ترکیه و پ‌ک‌ک شاهد نبردهای سنگین شهری بود که بخش بزرگی از مرکز تاریخی را ویران و بسیاری از ساکنان را آواره کرد. از آن زمان تا اندازه‌ای بازسازی شده است.