Destpêk
Nusaybin (bi kurdî: Nisêbîn; di kevnariyê de Nisibis) bajarokeke sînorî ya bi piraniya kurdî li Parêzgeha Mêrdînê, li başûrrojhilata Tirkiyeyê ye. Ew rasterast li ser sînorê bi Sûriyeyê re ye, ku tenê sînorekî parastî wê ji bajarê mezintir ê kurdî Qamişlo li aliyê din veqetîne. Îro biçûk lê kevnar û bi stratejî girîng e, Nisêbîn yek ji cihên xwedî çîrokên herî gelek li erdên sînorî yên kurdî ye.
Ev gotara herî dawî ya rêza me ya erdnîgarî ye ku bajar û bajarokên herêmê danasîn dike — ew li ku ne, kî wan kontrol dike, kî li wan dijî û çima ji çîroka kurdî re girîng in.
Agahiyên Kurt
Navê berbelav: Nusaybin
Navê kurdî: Nisêbîn
Navê dîrokî: Nisibis (Naṣibīna ya kevnar)
Welat: Tirkiye — navçeyeke Parêzgeha Mêrdînê
Nifûs: Nêzî 115,600 li navçeyê (2022); bajarok bixwe nêzî 85,000
Gel: Bi piranî kurdên sunî, bi komeleke biçûk a xiristiyanên aşûrî/suryanî re
Cih: Li ser sînorê Sûriyeyê li hember Qamişlo, li ser Çemê Cexcexê li bin girên Tûr Abdînê
Bi van navdar e: Nisibis a kevnar, Dibistana Nisibis û Dêra Azîz Yaqûb
Naverok
Nisibis a Kevnar û Nîşaneyên Wê
Cih û Erdnîgarî
Nisêbîn li dûrtirîn başûrê Parêzgeha Mêrdînê, rasterast li ser sînorê Tirkiye–Sûriyeyê ye. Ew li peravên Çemê Cexcexê (bi tirkî Çağçağ), Mygdonius a kevnar, li bin pala zinarî ya Çiyayê Îzlayê li kêleka başûr a girên Tûr Abdînê ye — bilindahiyeke dîrokî ya xiristiyanên suryanî. Rasterast li aliyê din ê sînorê bajarê mezintir ê bi piraniya kurdî Qamişlo li Sûriyeyê ye; her du carekê qada bajêr a yekane bûn û niha sînorekî bi giranî parastî û mînkirî û, di salên nêzîk de, dîwarekî sînorî wan veqetîne. Navçe nêzî 1,079 kîlometreyên çargoşe yên deşta bi piranî rast li kêleka Mezopotamyaya Jorîn digire.
Gel û Nifûs
Navçeya Nisêbînê nifûsa nêzî 115,600 di 2022 de hebû, ku bajarok bixwe mala nêzî 85,000 kesan bû. Ew bi piranî kurdên sunî ne, bi niştecihên ji eşîrên cihêreng ên kurdî yên herêmên Tûr Abdîn û Berriyê yên dorê. Komeleke biçûk a xiristiyanên aşûrî/suryanî maye, mîratgirên ya ku carekê yek ji navendên mezin ên Xiristiyaniya suryanî bû. Zimanê kurdî bi berfirehî tê axaftin, û bajarok ji demeke dirêj ve keleha jiyana siyasî ya kurdî li Tirkiyeyê bûye.
Dîrok
Nisêbîn yek ji kevntirîn cihên niştecihbûna domdar li dinyayê ye. Cara yekem nêzî 901 BZ wek cihê niştecihbûnê yê aramî Naṣibīna hatiye gotin û demeke kurt piştre tev li Împaratoriya Aşûrî bû, û di nav destên haxamenişî, helenîstîk, roma, sasanî, ereb û osmanî de derbas bû. Wek Nisibis a roma, ew keleheke mezin a sînorî di navbera Roma û Farisê de bû, û di sedsalên çarem û pêncem PZ de bû yek ji navendên sereke yên zanîna xiristiyan a suryanî, mala Dibistana navdar a Nisibis. Di bin osmaniyan û paşê Komara Tirkiyeyê de ew bû bajarokeke sînorî ya kurdniştecih, ku xêzkirina sînorê nû yê Sûriye–Tirkiyeyê zêdetir şikl da çarenûsa wê.
Nisibis a Kevnar û Nîşaneyên Wê
Avahiya dîrokî ya herî navdar a bajarokê Dêra Azîz Yaqûb (Mor Yakup) e, ku di destpêka sedsala çarem PZ de li ser cihê vaftîzayê yê katedraleke ku winda bûye hat avakirin û bi Yaqûbê Nisibis û Dibistana Nisibis ve girêdayî ye. Li nêzîk kompleksa Mizgefta Zeynel Abidîn heye, û kolandinên li tevahiya bajarê kevn hîn qatên Nisibis a kevnar derdixin holê. Bi hev re ev cih Nisêbînê wek cihê ku dîrokên aşûrî, roma, xiristiyan û Îslamî li perçeyeke yekane ya erdê sînorî li hev dikevin nîşan didin.
Nisêbîna Îro
Nisêbîna nû bajarokeke sînorî ya kurdî ye ku di dehsalên nêzîk ên aloz de jiyaye. Di 2013 de şaredara wê, Ayşe Gökkan, ji bo protestokirina avakirina dîwarekî li ser sînorê bi Qamişlo re ket greva birçîbûnê. Di dawiya 2015 û nav 2016 de bajarok bû yek ji navendên pevçûna ji nû ve destpêkirî di navbera dewleta tirk û Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) de: ji Mijdara 2015 ve qedexeya derketina derve ya dirêj hat ferzkirin, û şerê giran ê bajarî gelek ji navenda dîrokî wêran kir û gelek niştecih koçber kirin. Ji wê demê ve bajarok bi beşan di bin ewlehiya tund de ji nû ve hatiye avakirin û ew hîn cihekî hesas û ji nêzîk çavdêrîkirî li ser sînorê ye.
Demrêza bûyerên sereke
Nêzî 901 BZ — Cara yekem wek cihê niştecihbûnê yê aramî Naṣibīna tê gotin; demeke kurt piştre Aşûr wê digire.
Sedsalên 4em–5em PZ — Nisibis a roma dibe navendeke mezin a zanîna suryanî; Dibistana Nisibis geş dibe.
313–320 PZ — Dêra Azîz Yaqûb tê avakirin.
Serdema osmanî — Nisibis dibe bajarokeke sînorî ya kurdniştecih.
Salên 1950î — Bi sedhezaran mîn li ser sînorê nû yê Sûriye–Tirkiyeyê tên danîn.
2013 — Şaredar Ayşe Gökkan li dijî dîwarê sînorî bi Qamişlo re greva birçîbûnê dike.
2015–16 — Qedexeya derketina derve û şerê giran di pevçûna Tirkiye–PKK de navenda bajarokê wêran dikin.
Nîqaş û Nakokî
Nisêbîn di dilê çend nîqaşên êşdar de ye. Veqetîna wê ji Qamişlo awayê ku sînorê nû yê Sûriye–Tirkiyeyê komeleke yekane ya kurdî û suryanî birî temsîl dike, malbat û mîrateke hevpar li aliyên dijber ên sînorekî mînkirî hiştin. Şerê 2015–16 bi giranî nakok e: dewleta tirk operasyonên xwe wek li dijî terorê li dijî şervanên bi PKK ve girêdayî yên ku di çeperan de bicih bûbûn û bajarok parastibûn çarçove kir, lê niştecihên kurd û komên mafên mirovan bal kişandin ser qedexeyên derketina derve, mezinahiya wêranî û koçberkirina sivîlan. Çarenûsa mîrata xiristiyan a aşûrî ya bajarokê û pirsa çawa taxên wê yên dîrokî yên xirbe divê ji nû ve bên avakirin hîn hesas in. Ev danasîn van nakokiyan bi eşkereyî tomar dike, li şûna ku alî bigire.
Girîngî ji Kurdan re
Ji kurdan re Nisêbîn hem xezîneyeke kevnar hem jî semboleke nû ye. Ew paceyek li rabirdûya kûr û qatqat a erdên sînorî yên kurdî ye — aşûrî, roma û xiristiyan a destpêkê — û di heman demê de nîşaneyeke zindî ya gelekî ku sînor veqetandiye, bi xizm û bajarê cot li aliyê din ê têla sînorê li Sûriyeyê. Êşa wê ya nêzîk ew kiriye pîvanek di nîqaşên li ser mafên kurdan, xwerêveberiya herêmî û bihayê pevçûnê li başûrrojhilata Tirkiyeyê de.
Cih û Mijarên Têkildar
Mêrdîn, paytexta parêzgehê li bakurrojava. Qamişlo, bajarê cot ê kurdî li aliyê din ê sînorê Sûriyeyê. Bilindahiyên Tûr Abdînê û mîrata wan a xiristiyan a suryanî. Bajarokên din ên sînorî yên başûrrojhilata kurdî ya Tirkiyeyê wek Cizîr û Silvan.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Nisêbîn li ku ye?
Nisêbîn li Parêzgeha Mêrdînê li başûrrojhilata Tirkiyeyê, rasterast li ser sînorê bi Sûriyeyê re ye. Ew li ser Çemê Cexcexê rasterast li hember bajarê kurdî yê Sûriyeyê Qamişlo ye.
Nisêbîn bajarokeke kurdî ye?
Erê. Nisêbîn bi piranî kurdên sunî ne, mala kurdên ji eşîrên cihêreng, bi komeleke biçûk a mayî ya xiristiyanên aşûrî/suryanî re.
Nisêbîn bi çi navdar e?
Ew cihê Nisibis a kevnar e, navendeke mezin a zanîna xiristiyan a suryanî bi rêya Dibistana Nisibis, û mala Dêra Azîz Yaqûb (Mor Yakup) ya destpêka sedsala çarem e.
Di 2015 û 2016 de li Nisêbînê çi qewimî?
Ji Mijdara 2015 ve bajarok ket bin qedexeya derketina derve û şerê giran ê bajarî di pevçûna di navbera dewleta tirk û PKK de dît, ku gelek ji navenda dîrokî wêran kir û gelek niştecih koçber kirin. Ji wê demê ve ew bi beşan ji nû ve hatiye avakirin.