Rojava hilneweşî. Eniyên xwe guherandin.

Tiştê ku bi rastî qewimî, bi rêz

Rêzkirina rast girîng e, ji ber ku rêz bi xwe argûman e.

Peymana yekem a di navbera Abdi û Ahmed al-Sharaa de di 10 Adara 2025an de hat îmzekirin. Wê soza tevlîkirina saziyên leşkerî û sivîl, agirbest û garantiyên mafên Kurdî da. Di piraniya salekê de ew pêş neçû, ji ber ku her du alî tu carî heman pirsgirêk çareser nedikirin. Şam dewleteke unîter dixwest. Rêveberiyê dixwest projeya wê di nav dewletê de bê naskirin.

Ew asêbûn bi tundûtûjiyê şikest. Şer li derdora Helebê di dawiya Kanûna 2025an de dijwartir bû û bi temamî di 6 Çileya 2026an de li Şêx Meqsûd û Eşrefiyeyê, taxên Kurdî yên bajêr, derket. Reuters ragihand ku herî kêm 23 kes mirine û zêdetir ji 150,000 kes bi tenê ji van du taxan ji cih û warên xwe hatine dûrxistin. Piştî wê êrîşa hikûmetê li seranserê bakurê rojhilat hat. Heta dawiya Çileyê, Şamê nêzî ji sedî heştê ya axa ku Rêveberiyê birêve dibir di destê xwe de girtibû.

Paşê, di 16 Çileyê de, di nav hemû vê yekê de, al-Sharaa Fermana Serokatiyê ya Hejmara 13 derxist.

Û di 29–30 Çileyê de agirbest û lihevkirina çardeh xalî ya tevlîkirinê hat — daxuyaniya HSD ya wê demê bendên sereke yên wê pênase kir: çar lîwayên ji personela HSD ya berê, ketina ewlehiya navxweyî ya hikûmetê li Hesekê û Qamişloyê, tevlîkirina saziyên Rêveberiyê bi dewletê re, mafên sivîl û perwerdeyî ji bo Kurdan, û vegera kesên dûrxistî bo Efrîn, Şêx Meqsûd û Serê Kaniyê.

Ji ber vê yekê, werin em li ser taybetmendiya vê durust bin. Ev hilbijartineke azad a ji hêzê hatibe kirin nebû. Ev lihevkirinek bû ku piştî têkçûneke leşkerî hat bidestxistin, li hember dewleteke ku Enqere piştgirî dikir û Waşîngton di bin Trump de bi eşkere pêşwaziya wê dikir; nûnerê wî Tom Barrack bi eşkere tevlîkirinê bi xêr anî û rêveberiya wî di 24 Tebaxa vê salê de sivikkirina zêdetir a cezayan pêşkêş kir, di nav de rakirina naskirina Sûriyeyê wek dewleta piştgiriya terorîzmê. Her kesê ku fikra ku Abdi bi destekî bihêz ket wê qesrê difiroşe ji we re bi durustî naaxive.

Lê «Me şerê meydanê winda kir» û «Me doz winda kir» du hevokên cuda ne. Tenê yek ji wan rast e.

1. Tevlîkirin agirbest e, ne encama dawî

HSD li dijî dewletekê şer dikir ku Tirkiye li pişt wê û Dewletên Yekbûyî li pêş wê bûn. Tu guhertoya wî şerî di Çileya 2026an de tune ye ku bi serketina Kurdî li meydanê şer biqede. Guhertoyek heye ku bi Kobanî û Qamişloya mîna Efrîna 2018an, an perava Elewiyên Sûriyeyê ya Adara 2025an, an Suwaydaya Tîrmeha 2025an biqede.

Rawestandina şerê ku hûn nikarin bi ser bikevin radestbûn nîne. Ew bingehîntirîn forma şiyana siyasî ye, û di dîroka Kurdî de mînakên ku çi diqewime dema rêber van her duyan tevlihev dikin kêm nînin.

Tiştê ku tevlîkirin bi rastî dike ev e ku pêşbaziyê ji eniya şer vediguhêze saziyekê. Sipan Hamo, fermandarê damezrîner ê YPG, niha cîgirê wezîrê parastinê ji bo Herêma Rojhilat e. Di 16 Hezîranê de, Rudaw gotinên rayedarekî payebilind ê HSD yê bê nav vediguhast ku digot pênc hezar şervan ketibûn lîwayên nû û çar hezar ketibûn hêzên ewlehiyê yên Wezareta Navxweyî, dema ku heşt hezar hîn li benda tevlîkirinê bûn. Abdi di 27 Tebaxê de bi Fermana Hejmara 164 wek şêwirmendê serokatiyê hat tayînkirin; Shafaq di 25 Tebaxê de ragihand ku tê hêvîkirin Ilham Ahmed kursiyek di Meclîsa Gel de werbigire, û ne ku tayînkirin piştrast kir. Çarçoveya çar lîwayan avahiyeke leşkerî ya kolektîf parast, ku daxwazeke navendî ya Kurdî bû.

Ev ne tiştekî bêwate ye. Ew veguhestinên raporkirî bi hezaran şervan ji avahiya fermandariya Kurdî xistin nav saziyên dewleta Sûriyeyê. Li gor nêrîna min, ev ji bo nifşekî tiştê ku Şam dikare û nikare li bakurê rojhilat bike şekil dide. Ji Hikûmeta Herêma Kurdistanê li Iraqê bipirsin ka Pêşmerge bi destûreke federal re, li gor bijarteya din, çi encam da.

Projeya Rojava wek rêveberiyeke axî ya cuda qediyaye. Cihê Kurdan li hundirê Sûriyeyê tenê hatiye veguhestin. Ev ne heman bûyer in.

2. Tiştên ku hatine bidestxistin bijmêrin, ne bi tenê tiştên ku hatine windakirin

Ev beş e ku ez difikirim şîn wê bi şaşî dibîne.

Berî vê yekê, Kurdên Sûriyeyê bi deh salan rû bi rûyê cudakariyê bûn û gelek heta ji hemwelatîbûnê jî bêpar man. Naskirina destûrî ya nasnameya Kurdî daxwazeke nehatibe pêkanîn ma. Serjimêriya Hesekê ya 1962an hemwelatîbûna nêzî yek ji pênc beşên nifûsa Kurdî rakir û nifşên ajanib û maktoumin çêkir — kesên ku nikaribûn xwediyê milk bin, pasaportê bigirin, bi qanûnî bizewicin an jidayikbûnekê li welatê ku tê de hatibûn dinê tomar bikin. Siyaseta Kembera Erebî mirov ji axa wan derxistin. Ziman hat tepeserkirin. Newroz di bin kontrola polîsan de bû. Lê Fermana Hejmara 49 di Nîsana 2011an de hemwelatîbûn da koma ajanib; maktoumeen ê nehatine tomarkirin li derveyî qada wê man.

Fermana Hejmara 13 van tiştan dike. Ew hemwelatîbûna Sûriyeyê dide niştecîhên bi koka Kurdî li Sûriyeyê, di nav de yên berê nehatibûn tomarkirin, û tedbîrên taybet ên ji serjimêriya 1962an tên betal dike. Nasnameya Kurdî wek beşek ji nasnameya neteweyî ya Sûriyeyê û Kurdî wek zimanekî neteweyî nas dike. Li dibistanên giştî û taybet li cihên ku Kurd beşeke berbiçav a nifûsê ne, bi rêya dersên bijarte an çalakiyên çandî û perwerdeyî, hînkirinê destûr dide. Newroz dike rojeke bêhnvedana neteweyî ya bi mûçe û cudakariya etnîkî û zimanî qedexe dike. Pêkanîn pirseke cuda ye: Enab Baladi di 28 Tebaxê de ragihand ku biryareke perwerdeyê ya roja berê hatibû derxistin sê dersên Kurdî yên heftane û derseke çalakiyan diyar kir, dema ku bernameyên xwendinê û personela hînkirinê hîn diviyabû bên amadekirin. Ev sozeke şênber e, ne delîla ku hînkirin berê li hemû deveran dest pê kiriye.

Al Jazeera ew wek naskirina fermî ya yekem a mafên neteweyî yên Kurdî ji serxwebûna Sûriyeyê ve binav kir. Ew pênase propaganda nîne. Hesab e.

Û di nav hemû tiştên wê fermanê de, benda hemwelatîbûnê ya herî girîng e, ji ber ku ez difikirim piştî pêkanînê ya herî dijwar e ku bê paşvebirin. Pereyên mafên zimanî di bernameya xwendinê de dikarin bi bêdengî bên qutkirin. Newroz dikare dev ji bûna rojeke bêhnvedanê berde. Lê piştî ku kesên berê bêdewlet di tomara sivîl de, bi hejmarên nasnameyê, bên tomarkirin, ji nû ve rakirina wan hewceyî kiryareke îdarî ya girseyî ye mîna ya ku hikûmeta Serok Nazim al-Qudsi di 1962an de, berî ku Esed bigihîjin desthilatdariyê, destûr da. Hîn jî divê soza hiqûqî û pêkanîna wê ji hev cuda bên dîtin: SANA di 21 Hezîranê de demên hevpeyvînên yekem ên hemwelatîbûnê rapor dikir, ne tomarkirina qediyayî ya hemû kesên ku di qada fermanê de ne.

Heke ev soz bên pêkanîn, nifşek zarokên Kurd li Sûriyeyê dikare wek hemwelatî, bi belge, bi gihîştina dersên Kurdî li dibistanên dewletê û bi rojeke bêhnvedana giştî ku navê sala nû ya wan hildigire mezin bibe. Li gor 1962an, ew îhtîmal têkçûn nîne. Kesek ji min re bibêje ka li gor kîjan pîvanê ew têkçûn e.

3. Maf rastîn in. Garantî nîne.

Li vir ez dê li hember yên xweşbîn bisekinim, li şûna yên şînê digirin.

Hemû tiştên li jor bi fermana serokatiyê hatin. Ferman bi pênûsa yek zilamî tê derxistin û dikare bi heman pênûsê bê rakirin. Al-Sharaa serokekî demkî ye. Destûra herdemî ya Sûriyeyê nehatiye nivîsandin. Niha tu benda destûrî tune ye ku hemû vê yekê li ser her kesê ku di 2031an de Sûriyeyê birêve bibe ferz bike.

Partiyên Kurdî li hemû aliyên siyasî ev yek tavilê fêm kirin û ji Çileyê ve wê dibêjin: daxwaz naskirina destûrî ya nasnameya Kurdî û zimanê Kurdî ye, ne fermanek ku bi fermanekê dikare bê paşvebirin. Rayedarên berê yên Rêveberiyê heman nêrîn pêş xistine. Ev daxwaz hîn nehatibe pêkanîn e.

Ji ber vê yekê, eniya bê hiqûqî û destûrî ye û dê li Şamê bi parêzer û parlamenteran, ne li Kobanî bi şervanan, bê têkoşînkirin. Xwestina nûnertiya parlamentoyê û hebûna şêwirmendekî li serokatiyê bi rastî ji bo vê yekê ne.

Zelaltirîn ceribandina niyeta baş a Şamê berê xuya ye: paşeroja YPJ, hêza jinan ku li Kobanî, Minbic û Reqqayê li dijî DAIŞê şer kir. The New Arab di 28 Tebaxê de, bi veguhastina çavkaniyên nêzî danûstandinan, ragihand ku hin endaman di avahiyeke girêdayî Wezareta Navxweyî de dest bi kar kiribûn. Hejmar, erk û rêxistinên wan nehatibûn ragihandin. Ev pirseke girîng vekirî dihêle: ka veguhestinên kesane dê roleke kolektîf a naskirî ji bo jinên ku şer kirine biparêzin an na. Di Çileyê de vîdyoyeke belavbûyî hebû ku leşkerekî Sûrî pesnê birîna keziya şervaneke Kurd dida, û jinên Kurd li Hewlêrê di bersivê de porê xwe bi keziyan hûnandin.

Ka YPJ di formeke naskirî de bimîne bi awayekî zelal ji we re dibêje Sûriyeya nû amade ye çiqas ji projeya civakî ya Rojavayê tevlî xwe bike û niyet dike çiqas wê di nav xwe de bihêle winda bibe. Vê dosyayê ji her ya din bi baldartirî bişopînin.

4. Sûriye aram nîne û xwe wisa nîşandan alîkariya tu kesî nake

Tevlîkirin wek dema ku Sûriye di dawiyê de yekgirtî bû tê raporkirin. Ew wisa nîne. Ew dema ku mezintirîn dijberiya rêxistî ya Şamê hat rakirin e. Welatê li binê wê bi qasî 2024an amade ye ji bo agir.

Suwayda. Zêdetir ji 1,700 kes li wir di Tîrmeha 2025an de hatin kuştin, piraniya wan Durzî bûn, di tundûtûjiyekê de ku hêzên hikûmetê û şervanên Bedewî yên hevpeyman rasterast tê de tawanbar bûn. Parêzgeh niha di pratîkê de ji aliyê milîsên Durzî yên di bin Şêx Hikmat al-Hijri de tê birêvebirin, ala Sûriyeyê bi piranî ji avahiyên giştî winda bûye, û Euronews di 28 Tebaxê de ragihand ku al-Hijri di axaftineke destpêka wê hefteyê de civaka xwe wek beşeke neveqetandî ya Dewleta Îsraîlê pênase kiribû. Ew ji navê hemû Durziyên Sûrî naaxive. Ev ne parêzgehek li hundirê dewletekê ye. Ev veqetandineke hêdî bi amûreke zexta Îsraîlî re ye.

Perav. Komîteyeke hikûmetê ya lêkolîna rastiyan ragihand ku 1,426 kes mirine, piraniya wan sivîl bûn, di tundûtûjiya peravê ya Adara 2025an de, û 298 gumanbarên destpêkê diyar kir ku navên wan veşart. Ji wê demê ve serhildaneke kêmhêz a Elewiyên Sûriyeyê berdewam dike, komên çekdar ên nû tên avakirin û êrîşên li dijî hêzên ewlehiyê didomin. Tiştek ku mîna edaletê be nehatiye pêkanîn, ku vê yekê wateya wê ye ku gazin li şûna çareserkirinê tên komkirin.

DAIŞ. Dema HSD di Çileyê de parêzvanên xwe ji al-Holê derxist da bajarên Kurdî li hember leşkerên hikûmetê biparêze, mezintirîn cihê girtina mirovan di serdema piştî xîlafetê de dest bi jihevçûnê kir. Mufetîşê Giştî yê Rêber ê Dewletên Yekbûyî ragihand ku heta bîst hezar niştecîhên kampê bê şopandin derketin û kamp di 22 Sibatê de hat girtin. Di nav van niştecîhan de jin û zarok hebûn; ew hemû şervan nebûn. Bi cuda, CENTCOM zêdetir ji 5,700 girtiyên DAIŞê yên mêr û mezin ji girtîgehên Sûriyeyê bo Iraqê di navbera 21 Çile û 12 Sibatê de veguhast. Ew veguhestinên girtîgehê nifûseke cuda ji niştecîhên al-Holê dihewandin. Ev teliya herî xeternak a serbest li herêmê ye, û civaka navneteweyî ku heft salan li ser berpirsiyariya parastina van kesan ders dida Kurdan, bi hêsanî çavên xwe girt dema parêzvan ji dîwar hatin derxistin.

Tirkiye. Pêvajoya Enqereyê ya bi xwe neqediyaye. PKK di Gulana 2025an de belavbûna xwe ragihand û di Tîrmeha wê salê de li Silêmaniyê bi awayekî sembolîk çek radest kirin, lê qanûna ji nû ve tevlîkirinê ya Parlamentoya Tirkiyeyê di 10 Tebaxa 2026an de derbas kir sivikkirin girêdayî bêçekkirina piştrastkirî kir. Rudaw ragihand ku qanûnê çarenûsa Öcalan bê çareserkirin hişt, dema ku PKK hîn azadiya wî û tevlîbûna siyasî ya demokratîk dixwest. Heke ew rê hilweşe, lerizîn di nav çend heftê de digihîje Sûriyeyê.

Herêm. Şerê ku di 28 Sibata 2026an de bi êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê li ser Îranê û kuştina Xamineyî dest pê kir, Sûriye bi fermî bêalî û ji aliyê aborî ve birîndar hiştiye. Girtina qada hewayê, astengiya sotemeniyê, bihabûna tiştan û milîsên alîgirê Îranê ku li ser sînorê Iraqê her ku diçin çalaktir dibin. Nirxînerê CSIS Will Todman di 12 Adarê de xeterî nîşan da: belavbûna şer li Iraqê dikare bakurê rojhilat nearam bike, tevlîkirina Kurdî bi artêşê re ji rê derxe û derfetê ji DAIŞê re vekire. Di wê demê de, rayedarên Sûrî û Îsraîlî di 23 Tebaxê de li Urdunê civiyan, ku vê yekê ji we re dibêje nexşe hîn ji nû ve ji aliyê kesên ku li ser wê najîn ve tê xêzkirin.

Tu yek ji pevçûnên bingehîn nehatiye çareserkirin. Ew ji aliyê hikûmeteke ku niha bihêz e, niha piştgirîkirî ye û niha ji bo Waşîngton û Enqereyê bikêr e hatine tepeserkirin. Her yek ji van şertan demkî ye.

Ev di pratîkê de çi wateyê dide

Heke hûn qebûl dikin ku qeyrana bê ya Sûriyeyê pirsa demê ye û ne gengaziyê, stratejiya Kurdî bi xwe derdikeve.

Wê bixin destûrê. Her tiştê ku di destûra herdemî de nehatiye nivîsandin lûtifek e, û lûtif tên paşvekişandin. Hemwelatîbûn, ziman, Newroz, rêveberiya herêmî, statûya YPJ. Hemû, bi nivîs, girêder li ser hikûmeta bê.

Bi tenê şer nekin. Durziyên Suwaydayê, Elewiyên Sûriyeyê li peravê û Kurdên bakurê rojhilat dîrokên bi temamî cuda hene û siyaseta hevpar tune ye, lê yek berjewendiya hevpar heye: dewleteke Sûrî ku nikaribe hêza navendî bi kar bîne da civakekê ji holê rake. Daxwazeke bi tenê Kurdî ji bo nenavendîkirinê bi hêsanî bi cudaxwazî tê binavkirin û veqetandin. Hevpeymaniyeke berfireh a destûrî ji bo wê gelekî dijwartir e bê redkirin. Ev tevgera herî kêmnirxandî ya berdest e û niha nayê kirin.

Cihê saziyê bigirin. Çarçoveya çar lîwayan, bi hezaran veguhestinên raporkirî bo saziyên ewlehiyê, cîgirê wezîrê parastinê, şêwirmendê serokatiyê, îhtîmala nûnertiya parlamentoyê, çarçoveya dersên Kurdî li dibistanên dewletê û malbatên veger li Efrînê. Ev cihê rastîn e ku mirov li ser wê ava bike, heta li cihê ku pêkanîn hîn neqediyaye jî. Cih bi amadebûn û şiyanê tên parastin, ne bi nostaljiyê.

Tomarê biparêzin. Vegerên Efrînê rastîn in û dixebitin, bi hezaran malbat piştî heşt salan vegeriyane, lê fraksiyonên piştgirîkirî ji aliyê Tirkiyeyê ve yên wek Emşat û Hemzat hîn li gundewarê ne û vegerandina milk neqewimiye. Wê belge bikin. Gazinên belgekirî dibin daxwazên hiqûqî. Gazinên ku bi tenê tên hîskirin dibin tu tişt.