Naverok 1. [Destpêk](#introduction) 2. [Serhildana 1991ê: Xala Guherînê](#the-1991-uprising-a-turning-point) 3. [Danûstandinên 18ê Nîsanê, 1991: Dîplomasî di Nav Bêhêvîtiyê de](#the-april-18-1991-negotiations-diplomacy-amidst-despair) 4. [Operasyona Provide Comfort: Cîhan Bala Xwe Dide](#operation-provide-comfort-the-world-takes-notice) 5. [Çarçoveya Îroyîn: 18ê Nîsanê, 2026](#contemporary-context-april-18-2026) 6. [Encam: Mîrasa 18ê Nîsanê](#conclusion-the-legacy-of-april-18)

Destpêk Dîroka gelê Kurd gelek caran bi têkoşîneke bêrawestan a ji bo nasnameyê, xweseriyê û mafên bingehîn ên mirovan tê pênasekirin. Di salnameya vê rêwîtiya domdar de 18ê Nîsanê rojek bi girîngiyeke kûr e. Ew rojek e ku dualîtiya ezmûna Kurdan dihewîne: birînên kûr ên xiyanet û koçberkirinê, û ruhê bilind ê xweragiriya dîplomatîk û hevgirtina navneteweyî. Di vê rojê di 1991ê de, dema ku bi milyonan Kurd ji bo revîna ji hêrsa rejîmeke tolhildêr çûbûn çiyayan ên sar û cemidî, rêberên wan gaveke wêrek û binîqaş avêtin: çûna nav şikefta şêr li Bexdayê da ku ji bo mayîna gelê xwe di jiyanê de danûstandinan bikin.

Serhildana 1991ê: Xala Guherînê Ji bo fêmkirina giraniya 18ê Nîsanê, 1991, divê em li hefteyên berî wê vegerin. Piştî têkçûna artêşa Iraqê di Şerê Kendavê de serhildaneke mezin, ku wekî *Raperîn* tê naskirin, li seranserê Kurdistana Iraqê rabû. Bajarên wekî Ranya, Silêmanî û Hewlêr di çend rojan de ji kontrola Beisê hatin rizgarkirin. Demeke kurt xewna azadiyê xuya dikir ku nêzîk e. Lê dudiliya civaka navneteweyî di piştgiriya serhildêran de destûr da Saddam Huseyn ku yekîneyên xwe yên taybet ên Parastina Komarê ji nû ve kom bike.

Tepeserkirina pey re hovane bû. Ji tirsa dubarebûna êrîşên kîmyayî yên 1988an li Helebceyê, nêzîkî du milyon Kurd ber bi sînorên Tirkiye û Îranê ve reviyan. Ev “Koça Mezin” bû yek ji karesatên mirovî yên herî girîng ên dawiya sedsala 20an. Malbat li lûtkeyên çiyayan ên tazî asê mabûn û bi birçîbûn û kêmbûna germahiya laş re rû bi rû bûn, dema ku çavên cîhanê di dawiyê de dest pê kirin ku li rewşa wan a zehmet vegerin.

Danûstandinên 18ê Nîsanê, 1991: Dîplomasî di Nav Bêhêvîtiyê de Di 18ê Nîsanê, 1991 de, li pişta vê karesata mirovî, şandeyeke rêberên Kurd, tevî Celal Talebanî ji YNK û nûnerên PDK ya Mesûd Barzanî, gihîşt Bexdayê. Peywira wan zelal lê tirsnak bû: misogerkirina agirbestekê û avakirina çarçoveyeke xweseriya Kurdî ku bihêle penaber bi ewlehî vegerin malên xwe.

Danûstandin nimûneyeke bilind a dîplomasiya pragmatîk bûn. Rêberên Kurd neçar bûn rû bi rû bi heman mêrên ku tenê sê sal berê jenosîda Enfalê rêxistin kiribûn rûnin. Tevî bihayê pir mezin ê kesane û siyasî, van axaftinan riya agirbesteke nazik vekirin. Her çend Bexdayê rêkeftina xweseriyê ya ji wan derketibû tu carî bi tevahî pêk neanî, pêvajo bixwe di damezrandina rewayiya siyasî ya Herêma Kurdistanê de gaveke krîtîk bû. Wê ji cîhanê re nîşan da ku tevgera Kurdî ne tenê komeke serhildêrên çekdar bû, lê hebûneke siyasî ya pêşketî bû ku şiyana wê ya dîplomasiya pir girîng hebû.

Operasyona Provide Comfort: Cîhan Bala Xwe Dide Li kêleka danûstandinên Bexdayê, bersiva navneteweyî gihîşt lûtkeyê. Di 17 û 18ê Nîsanê, 1991 de çarçoveya *Operasyona Provide Comfort* hat xurtkirin. Ev operasyon, bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî, Keyaniya Yekbûyî û Fransayê, li bakurê xeta panahiyê ya 36an “penageheke ewle” û “herêmeke qedexeya firînê” damezrand.

Ev destwerdan dîrokî bû. Ji bo yekem car civaka navneteweyî di nav sînorên dewleteke serwer de destwerdan kir da ku hindikahiyeke zordîtî biparêze. Penageha ewle ewlehiya pêwîst peyda kir da ku bi milyonan penaber ji çiyayan dakevin û dest bi pêvajoya dirêj a avakirina jiyana xwe ji nû ve bikin. Ev parastin di dawiyê de rê da yekem hilbijartinên demokratîk li Herêma Kurdistanê di 1992an de û bingeha Hikûmeta Herêma Kurdistanê (KRG) ya ku em îro nas dikin danî.

Çarçoveya Îroyîn: 18ê Nîsanê, 2026 Niha em werin îroyê, 18ê Nîsanê, 2026. Zehmetiyên ku gelê Kurd bi wan re rû bi rû ye guherîne, lê ruhê xweragiriyê neguheriye. Raporên dawî ji herêmên sînorî tevliheviyên domdar ên ewlehiya Kurdan nîşan didin. Di 24 saetên borî de nûçeyên êrîşên dron û roketan ên berdewam li herêma Kurdistanê ya bakur hatine, ku canê sê kesan, tevî du şervanên jin, girtine. Ev bûyer bi xemgînî tînin bîra me ku ewlehiya welatê Kurdan rastiyeke bi zehmetî bidestxistî ye ku hîn bi berdewamî tê nîqaşkirin.

Her wiha qeyrana Kurd û Îranê ya 2026an hîn li sernavên nûçeyan serdest e û daxwazên domdar ên derbirîna siyasî û mafên mirovan li hemû beşên Kurdistanê nîşan dide. Îro Kurdên li seranserê cîhanê li bûyerên 1991ê ne tenê wekî bîranîneke zehmetiyê, lê wekî nexşeyeke mayîna di jiyanê de vedigerin. Rêyên dîplomatîk ên di 18ê Nîsanê, 1991 de hatin vekirin hîn stratejiyên rêberên Kurd agahdar dikin dema ku ew di avên tevlihev ên siyaseta Rojhilata Navîn de riya xwe dibînin.

Encam: Mîrasa 18ê Nîsanê 18ê Nîsanê ji dîrokeke li ser salnameyê wêdetir e; ew delîla îradeya Kurdan a mayîna di jiyanê de ye. Ew tîne bîra me ku di demên herî tarî yên koçberkirin û xiyanetê de jî bi rêya yekîtî û dîplomasiya li ser prensîpan riyeke pêşerojê heye. “Koça Mezin” a 1991ê û danûstandinên Bexdayê yên pey re pirsa Kurd ji pirsgirêkeke navxweyî ya Iraqê veguherandin pêşîniyeke mirovî û siyasî ya navneteweyî.

Dema ku em li ser vê rojê difikirin, em rêz li bi milyonan kesên ku li derbasgehên çiyayan êş kişandin û rêberên ku wêrekiya wan a danûstandina ji bo pêşeroja wan hebû digirin. Rêwîtiya ber bi pêkanîna tevahî ya mafên Kurdan ve didome, lê bingehên ku di 18ê Nîsanê, 1991 de hatin danîn hîn stûneke bingehîn a nasnameya nûjen a neteweya Kurd in. Xuya dike ku xweragirî mîrasa herî domdar a gelê Kurd e.