Bi zêdetir ji çil salan, li Tirkiyeyê pirsa Kurdî wek pirsgirêkeke ku divê bê tepisandin hat dîtin. Îro pêvajoya aştiyê ya ji nû ve hatî destpêkirin tiştekî cuda nîşan dide: nasname, bîr û îradeya siyasî nikarin bi zorê bên jêbirin.
Ev gotar dinêre ka çima gelek Kurd derbasbûna ji tekoşîna çekdar ber bi siyaseta demokratîk ve ne wek teslîmbûnê, lê wek serketineke siyasî ya dîrokî ya ji deh salên xweragiriyê derketî dibînin.
Çarçoveya sereke
• Qonaxa nûjen a çekdar a pevçûnê di 1984 de dest pê kir, dema PKK serhildana xwe li dij dewleta Tirkî dest pê kir.
• Ebdullah Ocalan ji 1999 ve di girtîgehê de ye û hîn kesayetiyeke navendî di tevgera Kurdî de ye.
• Di Sibata 2025 de Ocalan bang kir ku PKK çekan danîne û tekoşînê bibe nav siyaseta demokratîk.
• Pêşeroja pêvajoyê girêdayî reformên yasayî, azadiyên siyasî, mafên çandî û ka gelo Enqere kokên pirsa Kurdî çareser dike ye.
Pevçûneke ku nekarîbû bê jêbirin
Bi zêdetir ji çar deh salan çiyayên Kurdistanê giraniya yek ji pevçûnên herî dirêj û bi êş ên Rojhilata Navîn hildigirin. Ji 1984 ve civaka Kurdî di şer, tepeserî, koçberkirin, girtîgeh û înkarkirina domdar a nasnameya xwe re jiyaye.
Gund hatin vala kirin. Ziman û çanda Kurdî hatin tepisandin. Serokên siyasî hatin girtin. Malbat ji pevçûneke ku nifşan şekil da ji hev hatin perçekirin.
Tu vegotina rastgo ya vê dîrokê nikare şer romantîze bike. Jiyanên gelek zêde winda bûn. Lê tu vegotina rastgo nikare rastiya kûrtir jî paşguh bike: pirsa Kurdî ji holê neçû. Di her seferberiya ji bo jêbirina wê hatibû plankirin de ma.
Çima ev pêvajoya aştiyê girîng e
Bi salan dewleta Tirkî bawer dikir ku dikare mijara Kurdî bi zorê çareser bike. Pirseke siyasî û neteweyî wek pirsgirêkeke ewlehiyê dît û ji bo hewla tepisandina berxwedana Kurdî pere, leşker, torên îstîxbaratê, operasyonên sînorderbas û desthilatên rewşa awarte ber bi vê yekê ve rijandin.
Ziman her dem heman bû: têkbirin, ji holê rakirin, bêbandorkirin, qedandin. Lê piştî çil salan pirs hîn heye. Nasnameya Kurdî hîn heye. Siyaseta Kurdî hîn heye. Daxwaza rûmetê hîn heye.
Gelekî ku ji înkarkirinê sax derkeve jixwe tiştekî bi dest xistiye ku tu dewlet nikare jê bistîne.
Ji tekoşîna çekdar ber bi siyaseta demokratîk ve
Pevçûna çekdar bendbûneke bi êş ava kir. Tirkiye dikaribû zirareke pir mezin bide, lê nikaribû serketineke dawîn berhem bîne. PKK dikaribû berxwedanê berdewam bike, lê bedela şerê bêdawî ji bo civaka Kurdî jî êdî nedihat hilgirtin.
Piştî deh salên agir û xwînê her du alî mecbûr bûn bi heman rastiyê re rû bi rû bibin: ji bo pirsa Kurdî çareseriyeke leşkerî tune ye. Ev rastî bingeha pêvajoya niha ye.
Xala guherînê di Sibata 2025 de hat, dema Ebdullah Ocalan, ku ji 1999 ve di girtîgehê de ye, bang kir ku PKK çekan danîne, xwe hilweşîne û tekoşînê bi temamî bibe qada siyasî ya demokratîk. Mirov li ser Ocalan çi bifikire jî, daxuyaniya wî guherîneke dîrokî nîşan da.
Ev tenê banga dawîanîna rêxistinekê nebû. Banga veguherandina rêbaza tekoşînê bû — ji rûbirûbûna çekdar ber bi danûstandina demokratîk, reforma yasayî û beşdariya siyasî ve.
Çima gelek Kurd vê yekê wek serketinê dibînin
PKK bi ragihandina agirbestê bersiv da û paşê, piştî kongreya xwe ya Gulana 2025, dawiya seferberiya xwe ya çekdar û hilweşandina avaniya rêxistinî ragihand. Tevgerê got ku peywira wê ya dîrokî gihîştiye qonaxeke nû û divê mijara Kurdî niha bi rêya siyaseta demokratîk bê çareserkirin.
Ji bo gelek Kurdan ev ne wek teslîmbûnê hat dîtin. Wek derbasbûna ber bi qonaxeke din ve hat dîtin. Ev cudahî girîng e.
Teslîmbûn dema ku gel tê şikandin diqewime. Derbasbûna ber bi qonaxeke din ve dema ku tekoşîn forma xwe diguhere diqewime, ji ber ku cîhana derdora xwe mecbûr kiriye biguhere.
Tevgera Kurdî ji aliyê leşkerî ve nehat jêbirin. Nehat tepisandin heta bêdengiyê. Di şûna wê de, piştî çil salan, Tirkiye niha ber bi çareserkirina pirsa Kurdî bi rêya parlemento, qanûn, entegrasyona ji nû ve, reforma siyasî û danûstandina gelêrî ve tê zorê.
Hêvî, xeter û hewcedariya garantiyan
Ji bo gelê Kurd ev pêvajo hem hêvî hem xeter hildigire. Hêvî eşkere ye. Aştiyeke rast dikare dergehê perwerdehiya bi zimanê dayikê, mafên çandî yên xurttir, reformên demokratîk, beşdariya siyasî ya dadperwertir û azadkirin an entegrasyona ji nû ve ya kesên ku jiyana wan ji pevçûnê hate xerckirin veke.
Dikare bihêle ku siyaseta Kurdî bê tehdîda domdar a qedexe, darizandin û tedbîrên rewşa awarte nefes bide. Dikare derfetê bide nifşekî nû ku bi peyv, hilbijartin, sazî û civaka sivîl ji bo pêşeroja xwe tekoşîn bike, ji vê yekê ku bi çiya, girtîgeh û goran bike.
Lê xeter jî rast e. Kurd berê pêvajoyên aştiyê dîtine. Sozên hatin dayîn û paşê hatin şikandin dîtine. Hilweşîna danûstandinan, hilweşandina bajaran, ji kar derxistina şaredarên hilbijartî û sûcdarkirina partiyên siyasî dîtine.
Pêvajoya aştiyê bê garantiyên yasayî tenê rawestaneke demkî ye. Pêvajoya aştiyê bê mafên çandî tenê nûmayişek e. Pêvajoya aştiyê bê azadiya derbirînê, hevrikiya siyasî ya dadperwer û rêzgirtina nasnameya Kurdî nikare aştiya mayînde bîne.
Enqere divê paşê çi bike
Heke Enqere bi rastî aştiyê dixwaze, divê ji daxwaza bêçekbûnê zêdetir bike. Divê kokên pevçûnê çareser bike. Divê nas bike ku pirsa Kurdî nikare bi daxwaza bêdengbûna Kurdan bê çareserkirin.
Aştî reformên demokratîk, parastinên yasayî, mafên çandî û dawiya refleksa dîtina derbirîna siyasî ya Kurdî wek tehdîd li dewletê hewce dike. Gelê Kurd xêrxwaziyê naxwaze. Rûmet, wekhevî û naskirinê dixwaze.
Pêvajoya aştiyê wateyeke herêmî ya berfirehtir jî heye. Civakên Kurd li seranserê Tirkiye, Sûriye, Iraq û Îranê bi baldarî temaşe dikin. Aştiyeke cidî dikare tengaviyên herêmî kêm bike û ji bo jiyana demokratîk a Kurdan qadekê veke. Pêvajoyeke têkçûyî dikare bêbaweriyê ji bo nifşekî din kûrtir bike.
Wateya dîrokî
Bi çil salan dewleta Tirkî hewl da piştrast bike ku zor dikare pirsa Kurdî bi dawî bîne. Têk çû. Bi çil salan ji Kurdan re hat gotin ku nasnameya wan pirsgirêk e, zimanê wan xeternak e, siyaseta wan nerewa ye û daxwazên wan ne gengaz in.
Lê gelê Kurd xwe ragirt. Partî, tevger, medya, çand, edebiyat, muzîk, bîr û berxwedan ava kirin. Red kir ku ji holê biçe.
Serketina herî mezin a Kurdî ne ew e ku Tirkiye bi zimanê hêsan ê şer têk çûye. Serketina mezintir ew e ku Tirkiye mecbûr bûye bi rastiya ku ew qas dem înkar kiriye re rû bi rû bibe: bê Kurdan pêşerojeke aram nikare hebe.
Wateya rast a derbasbûna ji tekoşîna çekdar ber bi siyaseta demokratîk ve ev e. Ev ne dawiya doza Kurdî ye. Destpêka qonaxeke nû ye. Qada şer diguhere. Tekoşîn dibe nav parlemento, qanûn, çand, perwerdehî, demokrasiya herêmî û raya giştî ya navneteweyî.
Encam
Gelê Kurd ji bo gihîştina vê demê bedelê pir mezin da. Gor, girtîgeh, gundên hilweşandî, sirgûn û bîranîn nikarin bên jêbirin. Lê heke ev pêvajoya aştiyê bibe mafên rast, reformên rast û pêşerojeke demokratîk, dê ew fedakarî ne vala bûbin.
Pêvajoya aştiyê ya Tirkiyeyê ne xêrek e ku ji jor ve ji Kurdan re hatiye dayîn. Encama sebatkirina Kurdan e. Encama gelekî ku ji holê çûn red dike ye. Encama dewletekê ku di dawiyê de fêm dike ku pirsa Kurdî nikare bi bombebaran, qedexe an veşartinê ji hebûnê bê rakirin ye.
Piştî çil salên agir û xwînê tekoşîn ketiye qadeke nû. Ev yek bixwe serketineke siyasî ya Kurdî ye.
Pirsên pir caran têne kirin
Çima pêvajoya aştiyê ya Tirkiyeyê ji bo Kurdan girîng e?
Ji ber ku nîşan dide pirsa Kurdî nikare tenê bi hêza leşkerî bê çareserkirin. Aştiya mayînde naskirina siyasî, reforma yasayî û rêzgirtina nasnameya Kurdî hewce dike.
Gelo pêvajoya aştiyê tê wateya ku tekoşîna Kurdî qediyaye?
Na. Tê wateya ku tekoşîn ketiye qonaxeke cuda, ku li ser maf, naskirin, azadiya çandî, siyaseta demokratîk û garantiyên yasayî disekine.
Çima gelek Kurd pêvajoyê wek serketinê dibînin?
Gelek Kurd wê wek serketinê dibînin ji ber ku deh salên înkarkirinê nekarîn nasnameya Kurdî an daxwazên siyasî yên Kurdan jê bibin. Dewlet niha mecbûr dibe bi pirsa Kurdî re bi awayekî siyasî mijûl bibe.