Di 9 Hezîrana 2026 de nûçeyên Kurdî dîsa ji tevliheviya nas a zexta ewlehiyê, danûstandina siyasî, nediyariya aborî û xweragiriya çandî şekil digirin. Li seranserê Herêma Kurdistanê, Rojava, Bakur, Rojhilat û diasporayê, pêşketinên dawî gelekî di navbera şerên herêmî û tekoşînên herêmî de girtî nîşan didin, lê ku hîn ji bo parastina nasname, sazî û mafên pêşerojê biryardar e.

Zexta ewlehiyê vedigere Herêma Kurdistanê

Çîroka herî lezgîn a vê hefteyê ewlehî ye. Medyaya Kurdî tevgera nû ya dronan li jora Hewlêrê û Parêzgeha Dihokê ragihand, di nav de rêgirtina wan nêzî Soran û Akrê. Di van bûyeran de kuştin û birîndarbûnên mezin nehatin ragihandin, lê sembolîzma wan giran e: dîsa Herêma Kurdistanê tê kişandin nav rûbirûbûneke berfirehtir a herêmî, heta dema rayedarên Kurd dibêjin ku ne aliyek ji wê ne.

Ji bo gelê Hewlêr, Dihok û Silêmaniyê xeter tenê fizîkî nîne. Hişyariyên dubare yên dronan û lêdanên sînorderbas hewayeke nediyariyê ava dikin. Malbat dipirsin gelo dibistan, balafirgeh, zeviyên petrolê, nivîsgehên siyasî an bingehên partiyên opozîsyonê dikarin bibin armanc. Herêma Kurdistanê hewl daye xwe wek herêmeke bi aramiya beramberî di Iraqê de pêşkêş bike; lê erdnîgariya wê wê aramiyê nazik dike her ku Îran, Tirkiye, Iraq, Sûriye, Îsraîl an Dewletên Yekbûyî dikevin nav rûbirûbûnê.

Hewlêr û Bexda: Petrol, mûçe û gumrik

Li kêleka ewlehiyê zexta herî kûr hîn aborî ye. Hewlêr û Bexda hîn li ser hinardekirina petrolê, mûçeyên gelêrî, pergalên gumrikê û dahatên nepetrolî danûstandinê dikin. Ev ne nakokiyên biçûk ên rêveberiyê ne. Diyar dikin ka gelo mamoste, karmendên gelêrî, polîs, teqawid û karkerên asayî li Herêma Kurdistanê di dema xwe de mûçeyên xwe distînin.

Pergala gumrikê ya ASYCUDA bûye yek ji xalên herî hestiyar. Bexda pergaleke yekgirtî ya gumrikê wek rêyeke zêdekirina şefafiyet û dahata federal dibîne. Rayedarên Kurd ditirsin ku heke bê kontrola saziyên Herêma Kurdistanê bixwe li ser pêvajoyê were sepandin, dikare desthilatên destûrî yên herêmê li ser derbasgehên sînorî û bazirganiyê lawaz bike. Ji ber vê yekê mijar ji kaxezkariyê zêdetir e; li ser xweserî, desthilat û kê dergehên aborî yên Kurdistanê kontrol dike ye.

Hinardekirina petrolê hîn bi heman nakokiyê ve girêdayî ye. Bi salan boriya ber bi bendera Ceyhan a Tirkiyeyê ve di jiyana darayî ya Herêma Kurdistanê de navendî bûye. Dema hinarde tên astengkirin an paşxistin, hemû aboriya gelêrî zirarê dibîne. Dema mûçe paş dikevin nakokî di her malekê de xuya dibe. Danûstandinên dawî nîşan didin ku hem Hewlêr hem Bexda dizanin ku lihevhatin hewce ye; lê hûrguliyên kontrol, dayîn, peyman û ewlehiyê hîn dijwar in.

Ciwanên Kurd ên Kerkûkê bi pêşerojeke girtî re rû bi rû ne

Li Kerkûkê nerehetiya Kurdan li ser kar û rêveberiyê zêde dibe. Ragihandina Kurdî bi hezaran cihên kar ên hikumetê yên ku ji ber bendbûna siyasî û rêveberî hîn rawestayî mane derxistiye pêş. Ji bo Kurdên ciwan ên bajêr, bi taybetî mezûnên zanîngehan, pirsgirêk bi awayekî bi êş pratîkî ye: salên xwendinê karê garantî nakin û bendbûna siyasî dikare îhtîmalên nifşekî bi temamî bicemidîne.

Kerkûk her dem ji bo Kurd, Turkmen, Ereb û civakên din giraniyeke sembolîk a pir mezin hildigire. Lê mijara îro tenê sembolîzm nîne. Li ser kê derfeta kar distîne, kê di saziyên gelêrî de tê temsîlkirin, ziman û nasnameya kê rêz lê tê girtin û gelo axên nakok bi dadperwerî tên rêvebirin e. Ji ber vê yekê pirsgirêka bêkariyê beşek ji pirseke berfirehtir a Kurdî li Kerkûkê ye: çawa dikare bajêrekî dîrokî yê Kurdî bi nifûseke tevlihev bê rêvebirin, bê ku gelê wî were derxistin an bête xistin kêlekê?

Rojava: Di navbera mayîna bi jiyan, danûstandin û nediyariyê de

Li Rojava û bakurê Sûriyeyê Hêzên Demokratîk ên Sûriyeyê yên di bin serokatiya Kurdan de û rêveberiya xweser hîn di navbera mayîna bi jiyan û danûstandinê de girtî ne. Pirsa navendî ew e ka di her çarçoveya Sûriyeyê ya pêşerojê de dê çi bi saziyên di bin serokatiya Kurdan de bibe. Serokên Kurd naskirina rêveberiya herêmî, mafên zimanî, avaniyên jinan û hêzên ewlehiyê dixwazin. Şam dixwaze saziyan bixe bin desthilatdariya navendî.

Veguherandinên girtiyan û nîqaşên entegrasyonê yên nêzîk nîşan didin ku diyalog hîn gengaz e, lê nediyariya kûrtir ji holê ranakin. Projeya Rojava bi salên şerê li dij DAIŞê, xwerêveberiya herêmî û fedakariyên mezin ên civakên Kurd, Ereb, Asûrî û yên din hat avakirin. Her peymanek bi Şamê re dê li gor vê bê nirxandin: gelo destkeftiyên siyasî û çandî yên wê serdemê diparêze, an gelo bi hêdîka wan di dewleteke Sûriyeyê ya bêtir navendî de dihelîne?

Bakur û rêya aştiyê ya bendbûyî li Tirkiyeyê

Li Tirkiye û Bakurê pêvajoya aştiyê ya Kurdî hîn nazik e. PKK piştî banga Ebdullah Ocalan di 2025 de dawiya tekoşîna çekdar ragihand, lê gavên din li ser rêza wan bend bûne. Enqere pêşî bêçekbûna temam dixwaze. Aktorên siyasî yên Kurd berî her gaveke neveger reformên yasayî, garantiyên demokratîk û çarçoveyeke siyasî ya zelal dixwazin.

Ev gelek ji sînorên Tirkiyeyê dûrtir girîng e. Heke pêvajoya aştiyê pêş bikeve dikare siyaseta Kurdî li seranserê Iraq, Sûriye û Îranê ji nû ve şekil bide. Heke hilweşiye encam dikarin li herêmê jî belav bibin. Pêvajoya kevn a aştiyê ya 2013–2015 bi tundûtûjiya ji nû ve bi dawî bû; civakên Kurd wê dersê bi bîr tînin. Ji ber vê yekê gelek dengên Kurdî dibêjin aştî nikare tenê li ser sozan bê avakirin. Hewceyî qanûn, sazî, mafên çandî û baweriyê ye.

Rojhilat û komên opozîsyona Kurdî ya Îranê

Rojhilat yek ji beşên Kurdistanê yên herî dijwar ji bo ragihandinê dimîne, ji ber kontrola giran a dewletê di Îranê de. Tehran gelek caran komên opozîsyona Kurdî ya Îranê yên li Herêma Kurdistanê bicihbûyî bi tehdîdkirina ewlehiya Îranê tawanbar kirine; lê çalakvanên Kurd dibêjin Îran van îddîayan ji bo rewakirina zext, şopandin û êrişên sînorderbas bi kar tîne. Pevçûna berfirehtir a li derdora Îranê ev mijar hîn xeternaktir kiriye.

Ji bo Kurdên asayî yên Rojhilatê mijara siyasî bi mafên zimanî, îdam, mafên jinan, bazirganiya sînorî, feqîrî û azadiyên bingehîn ve girêdayî ye. Civakên Kurd li Îranê hîn bi sînordariyan re rû bi rû ne ku di asta navneteweyî de pir caran kêm tên ragihandin. Dema bingehên opozîsyona Kurdî ya Îranê li Herêma Kurdistanê dibin armanc, ev tenê çîrokeke leşkerî nîne; beşek ji tekoşîna dirêj a Kurdên Rojhilatê ji bo naskirin û ewlehiyê jî ye.

Çalakiya diasporayê mijarên Kurdî li Ewropayê zindî dihêle

Diasporaya Kurdî hîn di xuya hiştina mijarên Kurdî de roleke mezin dilîze. Xwepêşandan, kampanyayên yasayî, çalakiyên çandî û hewlên lobîgeriyê li Ewropayê pir caran li ser girtiyên siyasî, mafên zimanî, mafên jinan, naskirina nasnameya Kurdî û berpirsiyariya tundûtûjiya li dij sivîlên Kurd disekinin. Ev çalakî nîşan dide ka çawa siyaseta Kurdî bûye sînorderbas.

Biryarên li Enqere, Tehran, Bexda an Şamê tên dayîn pir caran li London, Parîs, Berlîn, Stokholm û Strasbourg tên hîskirin, ji ber ku bi mîlyonan Kurd di diasporayê de dijîn û bi welat re girêdayî dimînin. Ji bo dîroka Kurdan ev girîng e: çîroka Kurdî êdî tenê di nav Kurdistanê de nayê nivîsandin. Di nav civakên li derve yên ku ziman, bîr û zexta siyasî diparêzin de jî tê nivîsandin.

Çima ev çîrok bi hev re têkildar in

Di nihêrîna yekem de ev çîrok ji hev cuda xuya dikin: dron li jora Hewlêrê, danûstandinên mûçeyan li Bexdayê, kar li Kerkûkê, danûstandin li Rojava, pêvajoya aştiyê ya bendbûyî li Tirkiyeyê, tepeserî li Rojhilat û protesto li Ewropayê. Lê ji bo Kurdan bi hev ve girêdayî ne. Hemû li derdora heman mijarên dîrokî dizivirin: ewlehî, xwerêveberî, ziman, mayîna aborî û mafê hebûnê bê ku wek pirsgirêkeke ku yên din divê rêve bibin bên dîtin.

Pirsa Kurdî ne nakokiyeke yekane ye. Nexşeya sozên çaresernebûyî li seranserê çar dewletan û diasporayeke cîhanî ye. Ji ber vê yekê nûçeyên Kurdî pir caran giran hîs dibin: her bûyera heyî siyeke dirêj a dîrokî hildigire. Nakokiya gumrikê nakokiya xweseriyê jî ye. Cemidandina kar pirsgirêka temsîlkirinê jî ye. Lêdana dronê hişyariyeke li ser ka Kurdistan hîn çiqas bêparastin e jî ye. Veguherandina girtiyan ceribandina ka gelo destkeftiyên siyasî yên Kurdan dê bimînin jî ye.

Dîmena berfirehtir

Nûçeyên dawî yên Kurdî xeterê nîşan didin, lê xweragiriyê jî. Zexta siyasî nîşan didin, lê tevgerê jî. Herêma Kurdistanê hewl dide dema bi Bexdayê re danûstandinê dike saziyên xwe biparêze. Rojava hewl dide dema bi Şamê re danûstandinê dike destkeftiyên xwe biparêze. Kurdên Tirkiyeyê temaşe dikin ka gelo aştî dibe qanûn an li asta gotinan dimîne. Kurdên Îranê hîn bi rewşeke giran a mafan re rû bi rû ne. Diaspora hîn doza Kurdî ber bi ajendayên navneteweyî ve dibe.

Dîrok vê serdemê dê ne tenê bi şerên li derdora Kurdistanê, lê bi awayê bersiva Kurdan ji wan re bi bîr bîne. Dijwariya niha ew e ku mayîna bi jiyan bibe stratejî: saziyên xurttir, dîplomasiya baştir, serxwebûna aborî, mafên zimanî yên parastî, yekitiya Kurdan li ku gengaz be û tomareke zelal a tiştên diqewimin. Çîroka Kurdistanê di 2026 de hîn li ser sînoran tê nivîsandin û her beşa Kurdistanê hîn bi yên din ve girêdayî ye.

Çavkaniyên ku lê hatine nihêrîn

Çavkaniyên ku ji bo vê berhevokê lê hatine nihêrîn Rudaw English, Kurdistan24, Reuters, ANF English, AP û The Guardian dihewînin. Ev gotar wek şîrove û ravekirina nûçeyan a Kurdish-History.com hatiye nivîsandin, ne wek ragihandina zindî ya nûçeyên lezgîn.