Tarîxa 6ê Nîsanê di bîra hevpar a gelê Kurd de nîşaneyeke bi wate ye; rojeke ku astên herî bilind ên êşa mirovan û îradeya bêşkestin a neteweyekê di xwe de kom dike. Di nav dehsalan de, vê tarîxa taybet şahidiya demên diyarker kiriye — ji koça mezin a dilşewitîner a 1991an heta hilweşandina bi pergal a civakên gundî di 1993an de. Dema em ji perspektîfa 2026an li van bûyerên dîrokî difikirin, zelal dibe ku 6ê Nîsanê ne tenê rojeke salnameyê ye, lê şahidiya têkoşîna Kurdan a ji bo mayînê, naskirinê û diyarkirina çarenûsa xwe li herêmekê ye ku gelek caran dijminê daxwazên wan e.

Koça Mezin a 1991an: Qeyraneke mirovî li lûtkeya xwe

Bûyera herî diyarker a girêdayî 6ê Nîsanê di 1991an de, di encamên serhildana Kurdan a bi navê *Raperîn* de qewimî. Piştî Şerê Kendavê, Kurd li seranserê Kurdistana Başûr (bakurê Iraqê) li dijî rejîma Baasê ya Seddam Husên serî hildan û ji bo demeke kurt bajarên mezin wek Hewlêr, Silêmanî û Kerkûk rizgar kirin. Lê kontraêrîşa hov a rejîmê, bi pêşengiya hêza bijarte ya Garda Komarî û bi piştgiriya helîkopterên şer, pêleke tirsê pê xist ku bi milyonan kes neçar kir malên xwe bihêlin.

Heta 6 Nîsana 1991, felaketa mirovî gihîştibû xala xwe ya herî nazik. Tomarên dîrokî yên Komîseriya Bilind a Neteweyên Yekbûyî ya Penaberan (UNHCR) û Hukumeta Herêma Kurdistanê (KRG) nîşan didin ku heta vê tarîxê koçberî gihîştibû mezinahiyên sosret. Zêdetirî 1.5 milyon Kurd — mêr, jin, zarok û kal û pîr — ketibûn rêwîtiyeke pir dijwar ber bi sînorên Îranê û Tirkiyeyê. Mezinahiya vê koçê di dîroka nûjen de bêhempa bû, wek tabloya jêr nîşan dide:

Cihê çûnê | Hejmara texmînkirî ya penaberan (heta 6 Nîsana 1991)

**Îran** | 750,000

**Tirkiye** | 280,000

**Herêmên sînor** | 300,000 (asê mayî)

**Bi tevahî** | **Zêdetirî 1,330,000**

Şertên ku ev penaber bi wan re rûbirû bûn bi rastî mîna qiyametê bûn. Li derbasgehên çiyayî yên cemidî û bi berfê dagirtî yên zincîreyên Zagros û Torosê asê mabûn; bi hezaran ji sermayê, birçîbûnê û nebûna lênihêrîna tenduristiyê mirin. Wêneyên malbatên Kurd ên di heriyê de li hev diciviyan, bi tiştên xwe yên li piştê wan hatine girêdan, bala cîhanê kişandin û guherînek di siyaseta navneteweyî de ferz kirin. Ev qeyran rasterast bû sedema qebûlkirina Biryarnameya 688 a Encumena Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî û destpêkirina Operasyona Dabînkirina Rehetî, ku li bakurê xeta firehiya 36emîn «herêmeke ewle» û herêmeke qedexeya firînê damezrand. Ev destwerdan bû ceribandina dijwar a ku Herêma Kurdistanê ya niha ya nîvxweser tê de hate çêkirin.

1993: Siyaseta erda şewitî û çarenûsa Kelekciyê

Her çend 1991an di bîrê de herî berbiçav e, 6ê Nîsanê beşeke tarîtir li Kurdistana Bakur (başûrê rojhilatê Tirkiyeyê) jî nîşan dide. Di 1993an de, dema pevçûna di navbera dewleta Tirk û serhildêrên Kurd de girantir bû, hukumetê siyaseta «erda şewitî» bi kar anî da bingehê piştgiriya gundî ya berxwedanê ji holê rake. Ev valakirina bi pergal û hilweşandina bi hezaran gundên Kurd di nav xwe de digirt.

Di 6 Nîsana 1993 de, gundê Kelekci bû sembola vê wêrankirinê. Hêzên ewlehiyê vegeriyan gundê ku berê tirs xistibûn dilê 500 niştecihên wî û agir berdan malên mayî. Hilweşandina Kelekciyê ne bûyereke tenê bû, lê beşek ji kampanyayeke berfirehtir bû ku bi sed hezaran Kurdên gundî koçber kir, ew neçar kir bikevin navendên bajarî yên qerebalix û erdên bav û kalan û şêweyên jiyana kevneşopî ji wan stand. Mîrasa Kelekciyê îro jî deng vedide û binpêkirinên mafên mirovan ên ku Kurd di lêgerîna mafên çandî û siyasî de derbas kirine bi bîr dixe.

Tengezariyên sînor û têkoşîna nûjen (2011–2026)

Girîngiya 6ê Nîsanê di sedsala 21 de jî berdewam e û tevliheviyên jeopolîtîk ên berdewam ên derdora herêmên Kurd nîşan dide. Di 6 Nîsana 2011 de, rapor derketin ku leşkerê Îranê herêmên çiyayî yên sînor ên bakurê parêzgeha Silêmaniyê bi tundî topbaran dike. Ev topbaranî, ku li gorî gotinên eşkere Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê (PJAK) dikir armanc, gelek caran bandorê li niştegehên sivîlan û jîngeha nazik a çiyayê dikir û nazikbûna jiyana kesên li sînorên çar dewletên ku welatê Kurdan parçe dikin dijîn derdixist pêş.

Dema em tên îro, 6 Nîsana 2026, dengvedanên rabirdûyê hîn tên bihîstin. Raporên dawî nîşan didin ku herêmên sînor ên di navbera Îran û Iraqê de hîn xalên germ ên pevçûnê ne. Daxuyaniyên navneteweyî yên dawî yên derbarê biçekkirina komên Kurd de tengezariyên bêtir pê xistine û nîşan didin ku «karta Kurdî» hîn amûreke bi hêz di têkoşînên desthilatiyê yên herêmî û cîhanî de ye. Tabloya jêr bûyerên dîrokî yên girîng ên wateya vê tarîxê şêwe kirine kurt dike:

Sal | Bûyer | Bandor

**1991** | Lûtkeya Koça Mezin | Bû sedema Biryarnameya 688 a Neteweyên Yekbûyî û xweseriya Kurdî li Iraqê.

**1993** | Hilweşandina gundê Kelekci | Siyaseta «erda şewitî» li Kurdistana Bakur sembol kir.

**2011** | Topbarana Silêmaniyê ya Îranê | Destwerdanên leşkerî yên berdewam ên ser sînor derxistin pêş.

**2026** | Êrîşên îroyîn ên sînor | Têkoşîna berdewam a ji bo maf û ewlehiya Kurdan nîşan dide.

Encam: Mîrasa xweragiriyê

Dîroka 6ê Nîsanê vegotina hem trajediyeke kûr hem jî xweragiriyeke sosret e. Ji milyonan kesên di 1991an de li ser çiyayan reviyan heta gundiyên Kelekciyê yên malên xwe dîtin ku bûn xwelî, gelê Kurd bi biryardariyeke ku kêm mînakên wê hene li hember tehdîdên hebûna xwe sekinîye. Ev bûyer bûn hêza pêşxistina naskirina rewşa zehmet a Kurdan ji aliyê civaka navneteweyî ve û bûn sedema çêkirina yekem hebûna siyasî ya Kurdî ya nîvxweser di demên nûjen de.

Dema em van bûyeran bi bîr tînin, girîng e em nas bikin ku têkoşîna Kurdan ne tenê bermayiyeke rabirdûyê ye, lê tevgera zindî ya ji bo edaletê û diyarkirina çarenûsa xwe ye. Dersên 6ê Nîsanê — girîngiya hevgirtina navneteweyî, pêdiviya herêmên ewle û ruhê bêşkestin ê gelekî ku «ji bilî çiyayan tu hevalên wî tune» — hîn rê ji neteweya Kurd re nîşan didin dema ew bi dijwariyên sedsala 21 re rûbirû dibe. Bîra koça mezin û xweliya gundên hilweşandî ne tenê sembolên êşê ne; ew bingehên ku paşerojeke bi edaleteke zêdetir û xwesertir li ser wan tê avakirin in.