Nêrîna giştî
Blog dîroka bêaram a gelê kurd di bin rejîma zordest a Seddam Huseyn de lêkolîn dike û bilindbûna hukumê wî yê otorîter, kampanyaya Enfalê ya armanc dikir civakên kurdî tune bike û derketina kesayetên sereke yên kurd ên wek Celal Talebanî û Mesûd Barzanî bi hûrgulî rave dike. Ew berxwedêriya çanda kurdî piştî Seddam, bi cihkirina xweseriya zêdetir li Iraqê û dijwariyên berdewam ên gelê kurd îro pê re rû bi rû ye diyar dike. Gotar girîngiya naskirin û piştgiriya maf û mîrasa kurdan ji bo nifşên pêşerojê diyar dike.
Naverok
Çarçoveya dîrokî ya têkoşînên kurdan
Kampanyaya Enfalê: Hewldana qirkirinê
Kesayetên sereke yên kurd di serdema Seddam de
Dijwariyên nûjen û daxwazên pêşerojê
Rêwîtiyeke ber bi saxbûn û naskirinê
- Girîngiya hukumê Seddam Huseyn ji bo gelê kurd çi bû?
- Kesayetên sereke yên kurd di dema rejîma Seddam Huseyn de kî bûn?
- Piştî hilweşîna Seddam Huseyn di sala 2003 de çi guhertin ji kurdan re pêk hatin?
- Gelê kurd îro bi çi dijwariyên nûjen re rû bi rû ye?
Herêma Kurdistanê dîrokeke kurdî ya dewlemend û tevlihev heye ku digihîje sedsalan berê. Lê dema hukumê Seddam Huseyn li Iraqê ji bo gelê kurd serdemeke bi taybetî bêaram nîşan da. Ev gotar armanc dike bûyer, têkoşîn û mîrasên Kurdistana di bin Seddam Huseyn de diyar kirin ronî bike, kesayetên giştî yên kurd ên girîng diyar bike û tevger û dîplomasiya dîrokî ya kurdan ên girîng di vê beşa tarî de lêkolîn bike.
Bilindbûna Seddam Huseyn
Seddam Huseyn di dawiya salên 1960 de li Iraqê gihîşt desthilatê û di sala 1979 de bû Serokomar. Rejîma wî bi hukumê otorîter û zordestiya hovane ya li dijî dijberiyê dihat naskirin. Ji bo kurdan ev serdem bi çewisandina tund dihat naskirin ku armanc dikir nasname û daxwazên wan ên xweseriyê bitepisîne. Têgihiştina çarçoveya dîrokî ya berî bilindbûna Seddam bingehîn e, ji ber ku têgihiştinê li dijwariyên dirêjdemî yên kurdan rû bi rû dibûn dide.
Çarçoveya dîrokî ya têkoşînên kurdan
Gelê kurd ji demeke dirêj ve li Iraqê naskirin û mafan daxwaz kiriye. Kurdên Iraqê, wek yek ji komên etnîkî yên herî mezin li Rojhilata Navîn ên bê dewleteke serwer, di sedsala 20 de bi gelek serhildan û muzakereyan bi hikûmetên cihêreng ên Iraqê re derbas bûn. Damezrandina Partiya Demokrat a Kurdistanê (KDP) û Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (PUK) di dîroka kurdan de demên bingehîn bûn ku destpêka tevgerên siyasî yên birêxistinkirî yên parêzvaniya maf û çanda kurdan dikin nîşan dan.
Berî bilindbûna Seddam, nasnameya kurdî jixwe çavkaniya nakokiyê bi dewleta Iraqê re bû ku daxwaza xweseriya zêdetir wek xetere didît. Siyasetên hikûmetê erebkirin û tepisandina zimanê kurdî û çandê dihewandin. Dema Seddam Huseyn desthilata xwe xurt kir, ev tengezarî bi awayekî tund zêde bûn.
Kampanyaya Enfalê: Hewldana qirkirinê
Aliyê herî tirsnak ê hukumê Seddam Huseyn li ser kurdan kampanyaya Enfalê bû ku di navbera 1986 û 1989 de pêk hat. Vê kampanyayê armanc dikir civakên kurdî li Bakurê Iraqê bi awayekî sîstematîk tune bike. Rejîmê taktîkên hovane bi kar anîn, di nav wan de çekên kîmyayî, îdamên komî û veguheztinên bi zor ên gundên tevahî.
Bikaranîna çekên kîmyayî: Êrişa kîmyayî ya Helebceyê di sala 1988 de yek ji bûyerên herî bi navê xirab e û bû sedema mirina zêdetirî 5,000 kesan.
Wêrankirina mal û gundan: Rejîmê gelek gundên kurdî wêran kirin, civakên tevahî ji holê rakirin û nifûs ji cihê xwe derxistin.
Koçberiya bi zor: Bi hezaran kurd koçber bûn û ber bi axên bêberhem ve hatin veguheztin û ev bû sedema êşa mezin û windabûna jiyanê.
Ev kampanya di dîroka kurdan de xala veguherîneke girîng nîşan da, ji ber ku armanca wê hem tunekirina nifûsa kurd hem jî hewldana ji holê rakirina çand û mîrasa wan bû. Cîhanê ev hovîtî dît û ew şermezar kir, lê wê demê destwerdan pir kêm bû.
Kesayetên sereke yên kurd di serdema Seddam de
Di dema rejîma Seddam Huseyn de gelek kesayetên dîrokî yên kurd wek rêberên têkoşîna maf û xweseriya kurdan derketin pêş. Di nav van kesayetan de navekî berbiçav derdikeve pêş: Celal Talebanî.
Celal Talebanî di sala 1975 de Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (PUK) bi hevkarên xwe re damezrand; ev di têkoşîna mafên kurdan de demeke girîng bû. Wî di salên 1980 de di dîplomasiya kurdî de roleke bingehîn lîst û paşê piştî 2003 bû Serokomarê Iraqê û wek kesayeteke yekker a aliyên cihêreng xizmet kir. Hewldanên wî yên pêşxistina aştî û lihevhatinê berxwedêrî û biryardariya gelê kurd diyar kirin.
Kesayeteke din a navdar Mesûd Barzanî ye, rêberê Partiya Demokrat a Kurdistanê (KDP). Barzanî di seferberkirina kurdan li dijî rejîma Seddam de bingehîn bû, parêzvaniya parastina mafên wan dikir û eniyeke yekgirtî ji doza kurdan re hêsantir dikir.
Encamên hukumê Seddam
Hilweşîna rejîma Seddam Huseyn di sala 2003 de beşeke nû ji kurdan re vekir. Lê wêraniya hukumê wî kûr bû. Birîna dîrokî ya siyasetên wî yên zordest bandoreke mayînde li civaka kurdî hiştiye.
Bi cihkirina destûra Iraqê di sala 2005 de xweseriyeke girîng da kurdan û naskirina çand û mîrasa Kurdistanê misoger kir. Ev di tevger û dîplomasiya dîrokî ya kurdan de demeke bingehîn nîşan da, ji ber ku herêma kurdî payeya nîvxweser bi dest xist ku rê da wan xwe bi rê ve bibin û çand û nasnameya xwe biparêzin.
Berxwedêrî û vejandina çandî
Tevî nedadperweriyên giran ên di dema hukumê Seddam de rû bi rû bûn, gelê kurd berxwedêriyeke berbiçav nîşan daye. Serdema piştî Seddam vejandina çand û mîrasa Kurdistanê dîtiye, dema kurd nasnameya xwe ji nû ve digirin. Festîvalên pîrozbahiya muzîka kurdî, dans û hunerê pêş ketine û kevneşopiyên dewlemend ên salên zordestiyê derbas kirine nîşan didin.
Edebiyat û huner: Qada edebiyata kurdî vejandin dîtiye û gelek nivîskar û helbestvan derketine da ku serpêhatiya kurdî binirxînin.
Muzîk û dans: Muzîka kevneşopî ji nû ve xurt bûye û stranên populer ruh û têkoşîna kurdî pîroz dikin.
Lêkolîna dîrokî: Balê li belgekirin û lêkolîna dîroka kurdan zêde bûye û kûrahî û dewlemendiya çîroka kurdan diyar kiriye.
Mîrasa berxwedanê
Mîrasa berxwedana li dijî rejîma Seddam Huseyn di ruhê kurdî de kokên kûr heye. Kurd bi wêrekî û biryardariyê bi tevliheviyên nasnameya xwe re mijûl bûne û li dijî zordestiyê têkoşiyane. Ev berxwedan ji nifşên ciwan re çavkaniya îlhamê ye û hesta serbilindiyê di çand û mîrasa Kurdistanê de pêş dixe ku hîn îro pêş dikeve.
Di têkiliyên navneteweyî de têkoşîna gelê kurd a xweseriyê naskirin bi dest xistiye û hewldanên wan ên dîplomatîk piştgiriya navneteweyî kom kirine. Ev naskirina nû di daxwazên xwebiryardan û serxwebûnê di nav nifûsa kurd de jî beşdar bûye.
Dijwariyên nûjen û daxwazên pêşerojê
Herçiqas ji hilweşîna Seddam ve gavên girîng hatine avêtin, herêma kurdî hîn jî bi dijwariyên nûjen re rû bi rû ye, di nav wan de bêaramiya siyasî, zextên aborî û fikarên ewlehiyê. Rewşa jeopolîtîk a bêaram a Rojhilata Navîn daxwazên gelê kurd ên xweseriya zêdetir û naskirinê li qada cîhanî tevlihevtir dike.
Derketina kesayetên giştî yên kurd ên nû ku parêzvaniya aştî û dîplomasiyê dikin ji bo mijûlbûna bi van dijwariyan re girîng e. Pêwîst e civaka navneteweyî girîngiya piştgiriya doza kurdan nas bike, hem ji aliyê parastina mafên mirovan hem jî ji aliyê pêşxistina aramî û aştiyê li herêmê.
Rêwîtiyeke ber bi saxbûn û naskirinê
Rêwîtiya ber bi saxbûn û naskirinê ji bo gelê kurd piştî hukumê zordest ê Seddam Huseyn divê neyê paşguhkirin. Pêwîst e gotûbêjên li ser nedadperweriyên dîrokî yên kurdan rû bi rû bûne bên pêşxistin, di heman demê de hişmendiya li ser çand û beşdariyên wan di civakê de zêde bibe.
Perwerde û hişmendî bingehîn in. Divê çîrokên berxwedêriyê, nivîsên kesayetên dîrokî yên kurd û nirxê çand û mîrasa kurdî bên parvekirin. Muzexane, navendên çandî û saziyên akademîk di parastin û pêşxistina dîroka kurdan de roleke bingehîn dilîzin û qadekê peyda dikin da ku yên din li ser mîrasa dewlemend a gelê kurd bên hînkirin.
Dengên pêşerojê
Gelê kurd di dirêjahiya dîroka xwe ya bêaram de hêz û berxwedêriyeke pir mezin nîşan daye, bi taybetî di bin rejîma zordest a Seddam Huseyn de. Dema cîhan temaşe dike, pêwîst e piştgirî ji daxwaza berdewam a dadperwerî, naskirin û parastina çandê re were dayîn. Gelê kurd bi qebûlkirina dîroka xwe û parêzvaniya mafên xwe dikare îlhamê bide nifşên pêşerojê da ku rêwîtiya ber bi pêşerojeke ronî û berfirehtir ve berdewam bikin. Bi hişmendî, piştgirî û yekîtiya zêdetir, çîroka Kurdistanê dê hem çîroka mayînê hem jî ya pêşketina li hember hemû dijwariyan be.
Pirsên pir tên pirsîn
Girîngiya hukumê Seddam Huseyn ji bo gelê kurd çi bû?
Hukumê Seddam Huseyn ji bo gelê kurd li Iraqê serdemeke çewisandina tund nîşan da ku bi zordestiya hovane, tepisandina nasnameya kurdî û hewldanên ji holê rakirina çanda wan dihat naskirin.
Kampanyaya Enfalê çi bû?
Kampanyaya Enfalê operasyoneke leşkerî ya qirkirinê bû ku rejîma Seddam Huseyn di navbera 1986 û 1989 de li dijî nifûsa kurd pêk anî; ew bikaranîna çekên kîmyayî, îdamên komî û wêrankirina gundên kurdî dihewand.
Kesayetên sereke yên kurd di dema rejîma Seddam Huseyn de kî bûn?
Di nav kesayetên sereke yên kurd di vê serdemê de Celal Talebanî, hev-damezrînerê Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (PUK), û Mesûd Barzanî, rêberê Partiya Demokrat a Kurdistanê (KDP), hebûn ku her duyan di parêzvaniya mafên kurdan de rolên girîng lîstin.
Piştî hilweşîna Seddam Huseyn di sala 2003 de çi guhertin ji kurdan re pêk hatin?
Piştî hilweşîna Seddam Huseyn, kurdan bi rêya destûra Iraqê ya 2005 xweseriyeke girîng bi dest xist ku rê da wan xwe bi rê ve bibin û çand û nasnameya xwe bi bandoreke baştir biparêzin.
Gelê kurd îro bi çi dijwariyên nûjen re rû bi rû ye?
Îro herêma kurdî bi dijwariyên berdewam re rû bi rû ye, di nav wan de bêaramiya siyasî, zextên aborî û fikarên ewlehiyê, ku hemû daxwazên wan ên xweseriya zêdetir û naskirinê li qada cîhanî tevlihevtir dikin.