Kurtedîtin
Kampanyaya Enfalê (1986-1989) qirkirineke li dijî nifûsa Kurd li Iraqê di bin desthilatdariya Seddam Huseyn de bû ku bû sedema mirina bi texmînî 182,000 Kurdan û wêraniya çandî ya berfireh. Tevî kiryarên hov, berxwedêriya gelê Kurd bûye sedema vejîna çandî û parêzvaniya berdewam a maf û naskirina wan. Kesayetên sereke yên wek Celal Talebanî û Mesûd Barzanî di berxwedanê de rolên bingehîn lîstin. Dersên hînbûyî girîngiya bîranînê, yekîtiyê û hişyariya navneteweyî ji bo pêşîgirtina kiryarên hov ên paşerojê destnîşan dikin.
Naverok
Çarçoveya Dîrokî ya Kampanyaya Enfalê
Bandora Kampanyaya Enfalê li Çand û Mîrasa Kurdistanê
Girîngiya Îroyîn û Encamên Paşerojê
Rêzgirtina ji Berxwedêrî û Hêzê
- Bandorên sereke yên Kampanyaya Enfalê li gelê Kurd çi bûn?
- Hin kesayetên girîng ên Kurd di Kampanyaya Enfalê de kî bûn?
- Kampanyaya Enfalê çawa bandor li çand û mîrasa Kurdî kir?
- Ji Kampanyaya Enfalê çi ders dikarin bên hînbûn?
Kampanyaya Enfalê yek ji serdemên herî trajîk û tarî yên dîroka Kurdan nîşan dide. Di navbera 1986 û 1989an de, di bin rejîma Seddam Huseyn de, qirkirineke sîstematîk li dijî nifûsa Kurd li Iraqê hat kirin. Ji bo fêmkirina tam a encamên vê kampanyayê, divê meriv li paşxaneya dîrokî, bandorên li çand û mîrasa Kurdistanê û giyanê berxwedêr ê gelê Kurd hûr bibe. Ev analîz dê kesayetên sereke yên dîrokî û giştî yên Kurd jî destnîşan bike ku di vê dema dijwar de rolên girîng lîstin.
Çarçoveya Dîrokî ya Kampanyaya Enfalê
Kampanyaya Enfalê nayê bi tena serê xwe dîtin, lê divê di çarçoveya firehtir a dîroka Kurdan de were fêmkirin. Nifûsa Kurd demeke dirêj e ku bi zordestî û redkirina mafên xwe re rû bi rû bûye, bi taybetî li Iraqê. Piştî qedandina Şerê Cîhanê yê Yekem û Peymana Sêvrê ya paşê di 1920 de, ku xweserî soz da Kurdan, hêviyên serxwebûnê yên Kurdan bi damezrandina dewletên neteweyî yên îroyîn, bi taybetî Iraqê ku komên etnîkî yên cûrbecûr kirin yek, têk çûn.
Her ku alozî di sedsala 20an de zêde bû, tevgerên dîrokî û dîplomasiya Kurdan a cûrbecûr derketin holê û parêzvaniya xweserî û naskirinê kirin. Damezrandina Hikûmeta Herêma Kurdistanê li Iraqê di salên 1990î de van giliyan bi qismî çareser kir, lê bi encamên giran re. Hikûmeta Iraqê, bi taybetî di bin serweriya Huseyn de, serî li taktîkên hov da û rê ji bo Kampanyaya Enfalê vekir.
Fêmkirina Kampanyaya Enfalê
Kampanyaya Enfalê, ku navê xwe ji sureya heştem a Quranê wergirtibû, operasyoneke leşkerî bû ku di bin rûyê hewldaneke li dijî serhildanê de hatibû veşartin. Niyeta wê ya rast tunekirina nifûsa Kurd bû. Kampanya kuştinên komî, koçberkirina bi zorê, wêrankirina gundan û bikaranîna çekên kîmyayî dihewand, bi taybetî di êrişa gazê ya Helebceyê ya 1988an de, gava bi hezarên sivîlên bêguneh jiyana xwe ji dest dan.
Kuştinên Komî: Tê texmînkirin ku li dora 182,000 Kurd di vê kampanyaya hov de hatin kuştin.
Koçberkirin: Bi sed hezaran kes ji malên xwe hatin koçberkirin û encama wê êş û windabûna berfireh bû.
Qirkirina Çandî: Wêrankirina cihên çandî û tepisandina nasnameya Kurdî hewldana jêbirina çand û mîrasa Kurdî nîşan didan.
Rola Kesayetên Kurd
Di tevahiya dîroka Kurdan de çend kesayetên Kurd wek sembolên berxwedêrî û berxwedanê derketine holê. Di Kampanyaya Enfalê de, gelek ji van kesayetan bêwestan xebitîn da ku bala navneteweyî bikişînin ser rewşa dijwar a Kurdan.
Kesayeteke navdar Celal Talebanî ye, ku Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (PUK) damezrand û bû kesayeteke sereke ya berxwedana Kurdî. Hewldanên wî yên dîplomatîk di dawiya sedsala 20an de pirsgirêkên Kurdan li sehneya cîhanî berbiçavtir kirin.
Kesayeteke din a girîng Mesûd Barzanî, rêberê Partiya Demokrat a Kurdistanê (KDP), ye. Rêberiya wî di Kampanyaya Enfalê de û piştî wê alîkar bû ku ji bo doza Kurd piştgirî were seferberkirin û bû sedema hevpeymaniyên navneteweyî yên bingehîn ku dê paşê sûd bidin herêma Kurdî.
Bandora Kampanyaya Enfalê li Çand û Mîrasa Kurdistanê
Encamên Kampanyaya Enfalê pir ji bandorên yekser ên fizîkî û derûnî yên li ser saxmayiyan wêdetir diçin. Êrişa sîstematîk a li dijî nifûsa Kurd bû sedema wêraniya çandî ya berbiçav.
Ev zimanê Kurdî, edebiyat û kiryarên kevneşopî bi tepisandineke giran re rû bi rû bûn ku armanca wê biçûkxistina nasnameya Kurdî bû. Lê berxwedêriya Kurdan bû sedema vejîneke çandî ya xurt piştî 1991an û xwezaya nemir a çand û mîrasa Kurdistanê nîşan da. Hunermend, nivîskar û muzîkjen derketine holê û baleke nû anîne ser kevneşopî û vegêranên Kurdî.
Dersên Kampanyaya Enfalê
Kampanyaya Enfalê çend dersên diyarker pêşkêş dike ku îro di vegêranên dîrokî yên Kurd de deng vedidin. Ya pêşîn û herî girîng girîngiya bîranînê ye. Tarîtiya vê kampanyayê divê tu carî neyê jibîrkirin; bîranîngeh û muzexaneyên ku ji bo rêzgirtina ji qurbanan hatine damezrandin kiryarên hov bi bîra me tînin.
Wekî din, kampanyaya Enfalê hewcedariya eniyeke yekgirtî di tevgerên dîrokî û dîplomasiya Kurdan de nîşan dide. Paşeroja gelê Kurd di piştevaniya hev û hevkariyê de di navbera komên siyasî yên cûrbecûr de ye; hewldanên avakirina xweseriyê li Herêma Kurdistanê û xebata ber bi naskirina navneteweyî delîla vê yekê ne.
Girîngiya Îroyîn û Encamên Paşerojê
Gava em li Kampanyaya Enfalê difikirin, encamên wê îro jî di rewşa siyasî ya Rojhilata Navîn de tên hîskirin. Lêgerîna berdewam a naskirin û mafan bi bilindbûna bingehparêzî û nakokiyên mezhebî li herêmê hê berbiçavtir bûye. Çîrokên kuştiyan, koçberkiriyan û saxmayiyan tevgera ciwanan a derdikeve holê bi tevger dikin ku dixwaze li dîroka xwe ya Kurdî hîn bibe û wê vegerîne.
Hişyariya navneteweyî ya li ser Kampanyaya Enfalê xurt bûye. Zêdebûna diyaloga li ser binpêkirinên mafên mirovan ku Kurd bi wan re rû bi rû ne, hewldaneke hevpar dixwaze da ku piştrast bike bûyerên bi vî rengî ji nû ve neqewimin. Ev beşdarî ne tenê ji bo rêzgirtina ji qurbanan, lê ji bo parastin û pêşxistina maf û rûmeta Kurdan û gelên din ên bindest jî ye.
Rêzgirtina ji Berxwedêrî û Hêzê
Kampanyaya Enfalê bi awayekî tal jêhatîbûna mirovahiyê ya kiryarên hov bi bîra me tîne, lê di heman demê de berxwedêriya bêhempa ya gelê Kurd jî nîşan dide. Pêşketina nasnameya Kurdî, çandê û xweseriya siyasî delîla hêza gelekî ye ku bi dijwariyên ku heta wê demê nehatibûn dîtin re rû bi rû bûye. Gava em vê beşa tarî ya dîroka Kurdan bi bîr tînin, divê girîngiya bêwestaniyê, yekîtiyê û parêzvaniya berdewam a maf û naskirina gelê Kurd nas bikin.
Têkoşîna naskirin û parastina çandî hîn jî berdewam e. Çîroka Kampanyaya Enfalê, her çend trajîk e jî, ronahiyeke xurt dide wêrekiya kesayetên giştî û dîrokî yên Kurd ku jiyana xwe dane têkoşîna dad, aştiyê û xweseriyê. Rûpelên dîrokê ne tenê êşê dibêjin, lê hêviyê jî, ji ber ku gelê Kurd hîn jî rêyeke ber bi cihê xwe yê rast di hem dîrokê hem cîhana nûjen de ava dike.
Ev rêwîtî, her çend tijî astengiyan e jî, ramana ku hêza civakekê di çîrokên hevpar, kevneşopî û giyanê bêguher ê gelê wê de ye xurt dike. Banga dadê girîngiyeke sereke digire û piştrast dike ku fedakariyên borî bên rûmetkirin û çand û mîrasa Kurdî ji bo nifşên bê geş bibin.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Kampanyaya Enfalê çi bû?
Kampanyaya Enfalê operasyoneke leşkerî bû ku rejîma Seddam Huseyn di navbera 1986 û 1989an de kir û bi qirkirina sîstematîk a li dijî nifûsa Kurd li Iraqê hat nîşankirin.
Bandorên sereke yên Kampanyaya Enfalê li gelê Kurd çi bûn?
Kampanyaya Enfalê bû sedema mirina bi texmînî 182,000 Kurdan, koçberkirina berfireh û qirkirina çandî, di nav wan de wêrankirina cihên çandî û tepisandina nasnameya Kurdî.
Hin kesayetên girîng ên Kurd di Kampanyaya Enfalê de kî bûn?
Kesayetên navdar ên Kampanyaya Enfalê Celal Talebanî, damezrînerê Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê, û Mesûd Barzanî, rêberê Partiya Demokrat a Kurdistanê, dihewînin; her duyan di parêzvaniya mafên Kurdan de rolên diyarker lîstin.
Kampanyaya Enfalê çawa bandor li çand û mîrasa Kurdî kir?
Kampanyaya Enfalê bû sedema tepisandina giran a zimanê Kurdî, edebiyatê û kiryarên kevneşopî. Lê piştî 1991an vejîneke çandî çêbû û berxwedêriya nasnameya Kurdî destnîşan kir.
Ji Kampanyaya Enfalê çi ders dikarin bên hînbûn?
Kampanyaya Enfalê girîngiya bîranînê, piştevaniyê di navbera komên Kurd de û hewcedariya bersiveke yekgirtî hîn dike da ku di paşerojê de naskirin û parastina mafên Kurdan were piştrastkirin.