Di dîroka dirêj û gelek caran trajîk a gelê Kurd de, kêliyên serkeftina siyasî ya rastîn ewqas kêm in ku hêjayî baldariya dirêj in. Kêliyeke wisa di 6 Nîsana 2005an de qewimî, dema Celal Talebanî — zilamekî Kurd ê ji gundê Kelkan yê nêzî Koysincaqê li Bakurê Iraqê, damezirînerê Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê, kesayetiyek ku pêncî salên berê bi şer, danûstandin, sirgûnbûn, veger, dîsa şer û dîsa danûstandin derbas kiribûn — ji aliyê parlamentoya Iraqê ve wek Serokê Komara Iraqê hat hilbijartin. Ev yekemeke dîrokî bû: Kurdek niha serokê dewleta ku gaz li dijî gelê wî bi kar anîbû bû. Wî ji 2005an heta 2014an du dewran wek serokê Iraqê xizmet kir. Celal Talebanî di 3 Cotmeha 2017an de li Berlînê, di heştê û sê saliya xwe de mir. Wî xwe Mam Celal — Apê Celal — bi nav dikir û nav ma, ji ber ku tiştekî rast a derbarê têkiliya wî bi civaka wî re dihewand.

Lîsteya naverokê

1. Beşa 1: Koysincaq û perwerdebûna rêberekî siyasî

2. Beşa 2: Salên KDPyê — Ji çalakvanê xwendekar ber bi rayedarê partiyê ve

3. Beşa 3: Veqetîn — Damezirandina Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê

4. Beşa 4: Îdeolojiya PUKyê — Sosyal-demokrasî û netewperweriya Kurdî

5. Beşa 5: Salên 1980an — Şer, Enfal û bersiva Kurdî

6. Beşa 6: Salên 1990an — Xweserî, şerê navxweyî û Peymana Washingtonê

7. Beşa 7: Serokê Iraqê — Du dewr li Bexdayê

8. Beşa 8: Talebanî wek dîplomat — Hunera tiştên pêkan

9. Beşa 9: Salên dawî û mirin

10. Beşa 10: Mîras — Serokê Kurd ê Iraqê

11. Rêza demî ya bûyerên sereke

Beşa 1: Koysincaq û perwerdebûna rêberekî siyasî

Celal Talebanî di 12 Mijdara 1933an de li gundê Kelkanê, nêzî bajarê Koysincaqê li Herêma Kurdistanê ya niha ya Iraqê ji dayik bû. Ew di hawîrdoreke çalakiya siyasî û berxwedanê de mezin bû, di ciwaniya xwe de ket siyaseta Kurdî û di salên 1950an de di rêxistina ciwanan a KDPyê de pêş ket. Perwerdebûna wî ya siyasî ya destpêkê bi nîqaşên hundirê KDPyê hat şikildan — di navbera kevneşopiya eşîrî û leşkerî ya Barzanî û kevneşopiya bajarî û rewşenbîrî ya Îbrahîm Ehmed de — û wî bi eşkere xwe bi baskê Ehmed re girê da; baskê ku partiyeke siyasî ya nûjen a xwedî bingeheke civakî ya berfirehtir dixwest.

Beşa 2: Salên KDPyê — Ji çalakvanê xwendekar ber bi rayedarê partiyê ve

Pêşketina Talebanî ya di nav KDPyê de bilez bû. Ew bi Hêro Ehmed, keça Îbrahîm Ehmed, re zewicî û têkiliya wî ya bi baskê rewşenbîrî yê KDPyê re kûrtir kir. Şoreşa Îlonê ya 1961an aliyekî leşkerî da Talebanî ku şiyanên wî yên siyasî temam kir: wî li qadê fermandariya hêzan kir û bawerpêbûneke leşkerî ya ji bo her rêberê Kurd pêwîst ava kir. Lê ew herdem ji leşkertiyê bêtir dîplomat bû — hawîrdora wî ya xwezayî maseya danûstandinan bû, ne qada şer.

Beşa 3: Veqetîn — Damezirandina Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê

Derxistina Îbrahîm Ehmed û piştgirên wî ji KDPyê di 1964an de, di Hezîrana 1975an de bi damezirandina Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê ji aliyê Celal Talebanî ve gihîşt lûtkeyê. Dem girîng bû: PUK yekser piştî hilweşîna serhildana Barzanî hat damezirandin, dema ku tevgera neteweyî ya Kurdî ya Iraqê di rewşa xwe ya herî bê rêxistin û bêhêvî de bû. Talebanî qeyran wek fersendekê dît da ku tevgerê li ser bingehên cuda ji nû ve ava bike: partiyeke siyasî ya nûjen a xwedî îdeolojiyeke sosyal-demokrat a bi bername, prosedurên hundirî yên demokratîk û pabendbûna bi avakirina bingeheke civakî ya berfireh.

Beşa 4: Îdeolojiya PUKyê — Sosyal-demokrasî û netewperweriya Kurdî

Bernameya siyasî ya Talebanî ya ji bo PUKyê netewperweriya Kurdî bi pabendiyên sosyal-demokrat re digihand hev. Wî fêm dikir ku tevgera neteweyî ya Kurdî ya dikare xwe wek pêşketî, demokratîk û pabendê mafên mirovan pêşkêş bike — li şûna ku tenê wek serhildaneke netewperwer a etnîkî be — dê şansa baştir a kişandina piştgiriya navneteweyî hebe. Talebanî bixwe bi rastî bi nirxên demokratîk bawer dikir: di nav dehsalan de bi berdewamî bi piralîtiya siyasî, dilxwaziya danûstandin û lihevhatinê li şûna îsrara li helwestên herî bilind û dîtina Iraqeke demokratîk a mafên Kurdî tê de bi rêkxistinên destûrî tên garantîkirin pabend bû.

Beşa 5: Salên 1980an — Şer, Enfal û bersiva Kurdî

Salên 1980an dehsala herî tirsnak a dîroka nûjen a Kurdî bûn. Şerê Îran û Iraqê (1980–1988) hem êşeke pir mezin ji bo nifûsa Kurdî hem fersendên siyasî yên neçaverêkirî afirand. Kampanyaya Enfalê ya 1986–1989an, ku tê de rejîma Beisî çekên kîmyewî li dijî sivîlan bi kar anîn — bi taybetî di komkujiya Helebceyê ya 16 Adara 1988an de ku 3,500–5,000 kes kuştin — xala herî reş a ezmûna Kurdî ya Iraqê bû. Talebanî belgeyên êrîşên kîmyewî û kampanyaya Enfalê bir ber bala navneteweyî û ew kir parêzvanê Kurd ê sereke di naskirina di dawiyê de ya qirkirina Kurdan ji aliyê civaka navneteweyî ve.

Beşa 6: Salên 1990an — Xweserî, şerê navxweyî û Peymana Washingtonê

Şerê Kendavê yê 1991an rewşa Kurdên Iraqê guhert. Di bin parastina navneteweyî de, Kurdên Iraqê di Gulana 1992an de hilbijartin li dar xistin û Hikûmeta Herêma Kurdistanê damezirandin. Parçekirina hema hema wekhev a KDP û PUKyê bû sedema bêaramiyê ku di 1994an de veguherî şerê navxweyî yê vekirî. Şer bi Peymana Washingtonê ya 1998an bi dawî bû, bi navbeynkariya rêveberiya Clinton û alîkariya Talebanî ya danûstandinên wê. Dilxwaziya wî ya qurbankirina berjewendiya demkurt ji bo aramiya demdirêj yek ji taybetiyên wî yên herî hêja yên wek rêberekî siyasî bû.

Beşa 7: Serokê Iraqê — Du dewr li Bexdayê

Hilbijartina Talebanî wek Serokê Iraqê di Nîsana 2005an de ew xist navenda ezmûna siyasî ya herî bilindarmanc a Rojhilata Navîn a piştî Sedam: hewldana avakirina dewleteke demokratîk, federal û piretnîk li Iraqê. Wî tîjbîniya dîplomatîk, şiyana avakirina baweriyê li derveyî cudahiyên etnîkî û mezhebî û pabendbûna bi lihevhatinê anî. Wî têkiliyên bi rêberên siyasî yên Ereb ên Sunnî, Ereb ên Şîî, Tirkmen û Aşûrî re parast ku piraniya siyasetmedarên Kurd qet hewl nedabû ava bikin. Rêberên biyanî yên bi wî re civiyan bi berdewamî berfirehiya wî ya rewşenbîrî, serdestiya wî ya gelek zimanan û şiyana wî ya dîtina rewşên siyasî ji gelek perspektîfan di heman demê de behs dikirin.

Beşa 8: Talebanî wek dîplomat — Hunera tiştên pêkan

Heke taybetiyeke tenê hebe ku zîrektiya siyasî ya Talebanî ji hemûyan bêtir diyar bike, ew têgihîştina wî ya cudahiya di navbera tiştê tê xwestin û tiştê dikare bi dest bikeve de ye. Rêbaza wî ya dîplomasiyê li ser naskirina vê yekê ava bû: dewlet û aktorên siyasî berjewendiyên ku carinan dikarin bi berjewendiyên Kurdî re hevaheng bibin hene û hunera siyaseta Kurdî di diyarkirina wan hevahengiyan û bikaranîna wan de ye, bê ku prensîbên bingehîn bên berdan. Ew amade bû hema hema bi her kesî re danûstandinê bike — hikûmetên Iraqê yên rengên cuda, Îran, Dewletên Yekbûyî, Sûriye, Tirkiye — heke hesab dikir ku danûstandin dikare berjewendiyên Kurdî pêş bixe.

Beşa 9: Salên dawî û mirin

Talebanî di Kanûna Pêşîn a 2012an de felceke mezin derbas kir ku şiyana wî ya çalakiya siyasî bi giranî sînordar kir. Dewra wî ya serokatiyê di 2014an de bi dawî bû. Ew di 3 Cotmeha 2017an de li Berlîna Almanyayê, di heştê û sê saliya xwe de mir. Ew li Silêmaniyê — bajarê ku mala wî ya siyasî û rewşenbîrî bû — di merasîmekê de hat veşartin ku bi hezaran Kurd û kesayetên siyasî yên ji seranserê herêmê û cîhanê beşdarî wê bûn.

Beşa 10: Mîras — Serokê Kurd ê Iraqê

Mîrasa Celal Talebanî berhema jiyaneke xwedî dirêjahî, berfirehî û çalakiyeke awarte di siyaseta Kurdî û Iraqî de ye. Ew beşdarî damezirandina PUKyê bû û ew wek navgîna sereke ya siyaseta Kurdî ya herêma Silêmaniyê ji bo çar dehsalan şikil da. Wî di damezirandina Hikûmeta Herêma Kurdistanê di 1991an de û bi dawîkirina şerê navxweyî yê birakujî yê salên 1990an de roleke diyarker lîst. Ew bû Serokê Kurd ê yekem ê Iraqê — postek ku dema di 1933an de ji dayik bû dê ne tenê nebidestketin, lê bi rastî nexeyalkirî xuya bikira. Wî nîşan da ku Kurdbûn û welatî û rêberê dewleteke pirneteweyî bûn nasnameyên dijber nînin, lê hev temam dikin.

Rêza demî ya bûyerên sereke

12 Mijdar 1933 — Li gundê Kelkanê yê nêzî Koysincaqê li Bakurê Iraqê ji dayik dibe.

Dawiya salên 1940an–1950an — Di rêxistina ciwanan a KDPyê de çalak e; di rêzên partiyê de pêş dikeve.

1958 — Şoreşa Iraqê; KDP ji xebata veşartî derdikeve; Talebanî beşdarî danûstandinên bi Qasim re dibe.

1961 — Şoreşa Îlonê dest pê dike; Talebanî fermandariya hêzan dike û wek nûnerê siyasî xebitî.

1964 — Digel Îbrahîm Ehmed ji KDPyê tê derxistin; dest bi serdema çalakiya siyasî ya serbixwe dike.

Hezîran 1975 — Piştî hilweşîna serhildana Barzanî Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (PUK) damezirîne.

16 Adar 1988 — Êrîşa kîmyewî ya Helebceyê bi hezaran kesan dikuje; Talebanî belgeyan tîne ber bala navneteweyî.

Gulan 1992 — Hilbijartinên Hikûmeta Herêma Kurdistanê; parçekirina hema hema wekhev a KDP û PUKyê.

1994–1998 — Şerê navxweyî yê KDP û PUKyê Herêma Kurdistanê parçe dike.

Îlon 1998 — Peymana Washingtonê şerê navxweyî bi dawî dike.

6 Nîsan 2005 — Wek Serokê Iraqê tê hilbijartin — Kurdê yekem ê vî postî digire.

2005–2014 — Wek Serokê Iraqê du dewran bi tevahî xizmet dike.

Kanûna Pêşîn 2012 — Felceke mezin derbas dike; dermankirina li Almanyayê.

3 Cotmeh 2017 — Li Berlînê di 83 saliya xwe de dimire; li Silêmaniyê tê veşartin.

Rêza demî ya Celal Talebanî

12 Mijdar 1933 — Nêzî Koysincaqê ji dayik dibe.

Salên 1940an–1950an — Çalakvan û kesayetiyeke di pêşketinê de ya KDPyê.

1961 — Şoreşa Îlonê; rolên leşkerî û siyasî.

1964 — Ji KDPyê tê derxistin.

Hezîran 1975 — PUKyê damezirîne.

1988 — Komkujiya Helebceyê; qirkirina Kurdan tîne ber bala cîhanê.

1992 — Hilbijartinên KRGyê; parvekirina desthilatê.

1994–1998 — Şerê navxweyî yê KDP û PUKyê.

1998 — Peymana Washingtonê.

2005 — Wek Serokê Iraqê tê hilbijartin.

2012 — Felc; tenduristî lawaz dibe.

3 Cotmeh 2017 — Li Berlînê dimire.

Çavkanî

1. McDowall, David. Dîrokeke Nûjen a Kurdan. I.B. Tauris, 1996.

2. Stansfield, Gareth. Kurdistana Iraqê: Geşedana Siyasî û Demokrasiya Derketî Holê. Routledge, 2003.

3. Jwaideh, Wadie. Tevgera Neteweyî ya Kurdî. Syracuse University Press, 2006.

4. Human Rights Watch. Qirkirin li Iraqê: Kampanyaya Enfalê ya li Dijî Kurdan. 1993.

5. Bruinessen, Martin van. Axa, Şêx û Dewlet. Zed Books, 1992.

6. Natali, Denise. Kurd û Dewlet. Syracuse University Press, 2005.

7. Romano, David. Tevgera Netewperwer a Kurdî. Cambridge University Press, 2006.

8. Marr, Phebe. Dîroka Nûjen a Iraqê. Westview Press, 2004.

Pirsên pir tên kirin

Celal Talebanî kî bû?

Celal Talebanî (1933–2017), ku bi “Mam Celal” tê naskirin, rêberekî siyasî yê Kurd bû ku di 1975an de Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (PUK) damezirand û ji 2005an heta 2014an wek Serokê Kurd ê yekem ê Iraqê xizmet kir. Wî pêncî sal wek yek ji kesayetên herî çalak ên siyaseta Kurdî û Iraqî derbas kir û wek yek ji siyasetmedar û dîplomatên herî jêhatî yên cîhana Kurdî derxistiye holê tê naskirin.

Talebanî çima li şûna mayîna di KDPyê de PUK damezirand?

Talebanî di 1964an de digel xezûrê xwe Îbrahîm Ehmed di nakokiyeke bi Mistefa Barzanî re ya li ser rêya partiyê de ji KDPyê hat derxistin. Piştî ku hilweşîna serhildana Barzanî ya 1975an xeterên desthilata leşkerî ya takekesî nîşan dan, Talebanî PUK damezirand da ku partiyeke siyasî ya nûjen a xwedî îdeolojiyeke sosyal-demokrat a bi bername, bingeheke civakî ya berfirehtir û berpirsiyariya sazî ava bike.

Mîrasa Talebanî çi ye?

Talebanî wek Serokê Kurd ê Iraqê — Kurdê yekem ê vî postî girt — û wek hevavakerê Hikûmeta Herêma Kurdistanê tê bibîranîn. Wî nîşan da ku siyasetmedarekî Kurd dikare di astên herî bilind ên dîplomasiya navneteweyî de bixebite; ne wek daxwazkerekî naskirina etnîkî, lê wek dewletvanekî ku nirxandinên wî yên derbarê pirsgirêkên herêmî yên tevlihev de bi rastî bi nirx tên dîtin. PUKya wî damezirand yek ji du partiyên serdest ên Herêma Kurdistanê dimîne.