Dîroka Partiya Demokrat a Kurdistanê ji gelek aliyan ve dîroka du zilaman e ku hevkariya wan bi qasî berhemdariya xwe nakok bû. Mistefa Barzanî payebilindiya leşkerî, desthilata eşîrî û sembola berxwedana efsanewî ya hêza gelêrî da KDPyê peyda kir. Îbrahîm Ehmed çarçoveya rewşenbîrî, avahiya rêxistinî, bernameya siyasî û jêhatîbûna qanûnî û edebî ya naveroka sazî da partiyê peyda kir. Bê Barzanî, KDP dê ji şopînerên komî yên ew kirin hêzeke di siyaseta Iraqê de bêpar bûya. Bê Ehmed, ew dê ji hevgirtina siyasî ya ew ji rêxistineke leşkerî ya eşîrî wêdetir kir bêpar bûya. Têkiliya van du zilaman ji bo tevgera neteweyî ya Kurdî pêwîst û herdem dijwar bû — di dawiyê de ew bi veqetîneke tal qediya ku Ehmed û zavayê wî Celal Talebanî neçarî sirgûnê kir û rasterast bû sedema damezirandina Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê. Lê di qonaxa wê ya berhemdar de, hevkariya Ehmed û Barzanî yek ji hevkariyên herî bandordar ên dîroka siyasî ya Kurdî bû.

Lîsteya naverokê

1. Beşa 1: Silêmanî — Bajarê rewşenbîr û parêzeran

2. Beşa 2: Hişê qanûnî — Perwerde, qanûn û perwerdebûna siyasî

3. Beşa 3: Damezirandina KDPyê — Hevavakerê partiyekê

4. Beşa 4: Bernameya rewşenbîrî — Nivîsandina siyaseta Kurdî

5. Beşa 5: Şoreşa Îlonê — Hişê siyasî yê şerê Kurdî

6. Beşa 6: Edebiyata berxwedanê — Ehmedê nivîskar

7. Beşa 7: Veqetîna Barzanî û Ehmed — Gava hevkar bûn hevrik

8. Beşa 8: Sirgûn û avakirina PUKyê

9. Beşa 9: Veger û lihevhatina li Herêma Kurdistanê

10. Beşa 10: Mîras — Avakerê rewşenbîrî

11. Rêza demî ya bûyerên sereke

Beşa 1: Silêmanî — Bajarê rewşenbîr û parêzeran

Îbrahîm Ehmed di 1914an de li Silêmaniyê ji dayik bû, di paytexta rewşenbîrî û çandî ya Başûrê Kurdistanê de. Silêmaniya destpêka sedsala bîstemîn bajarekî xwedî kevneşopiya zanîn, helbest û ramana siyasî ya Kurdî bû ku ew ji taybetiya bêtir eşîrî û gundewarî ya herêmên Kurdî yên bakur û rojava cuda dikir. Ew bajarê ku Mihemed Emîn Zekî, dîroknivîsê mezin ê Kurd, derxistibû holê bû û hewaya wî ya çandî nifşên rewşenbîrên Kurd geş kiribûn ku fêm dikirin doza Kurdî hewceyê ne tenê berxwedana leşkerî, lê rêxistinbûna siyasî, argûmana qanûnî û derbirîna çandî jî ye.

Malbata Ehmed beşek ji vê kevneşopiya rewşenbîrî bû. Îbrahîm Ehmed perwerdeyeke pir baş dît ku ew di nav pergala dibistanên Iraqî ya derdiket holê re û di dawiyê de bir fakulteya hiqûqê. Li wir wî wek parêzer perwerde dît û şiyanên analîtîk û rêzgirtina argûman û belgeyan bi dest xistin ku dê ramana wî ya siyasî di tevahiya jiyana wî de diyar bikira.

Beşa 2: Hişê qanûnî — Perwerde, qanûn û perwerdebûna siyasî

Perwerdeya Ehmed a qanûnî ya li Koleja Hiqûqê ya Bexdayê hem bawernameyek hem çarçoveyek da wî. Wek yek ji hejmareke biçûk a mêrên Kurd ên di pergala qanûnî ya Iraqê de bûbûn parêzer, ew amade bû di cîhana sazî ya dewleta Iraqê de bi awayên fermandarên leşkerî yên eşîrî yên wek Barzanî nikaribûn bixebite. Wî dikaribû li dadgehan argûmanan bike, belgeyên qanûnî amade bike, çarçoveyên destûrî yên mafên Kurdî dibe ku tê de bên daxwazkirin analîz bike û doza Kurdî bi awayên saziya qanûnî û siyasî ya Iraqê neçar bû bi ciddî pê ve mijûl bibe pêşkêş bike.

Wî bawer dikir xwerêveberiya Kurdî ya domdar hewceyê avakirina saziyên siyasî yên rastîn e — partiyên xwedî avahiyên demokratîk, pergalên qanûnî yên li ser qanûnên nivîsandî ava û amûra îdarî ya ji saziyên hilbijartî re berpirsiyar — li şûna desthilata takekesî ya rêberên eşîrî û fermandarên leşkerî. Ev dîtina sazî dê hem beşdariya wî ya herî girîng a tevgera Kurdî hem çavkaniya nakokiyên wî yên herî tal ên bi Barzanî re bûya.

Beşa 3: Damezirandina KDPyê — Hevavakerê partiyekê

Partiya Demokrat a Kurdistanê di Tebaxa 1946an de hat damezirandin. Ehmed di nav kesayetên damezirîner de bû û alîkariya amadekirina bernameya partiyê kir; ya daxwazên mafên neteweyî yên Kurdî bi bernameyeke sosyal-demokrat a nerazîbûnên aborî yên nifûsa Kurdî digirt dest re digihand hev. Gava Barzanî di 1958an de vegeriya Iraqê û bû serokê KDPyê, Ehmed bû Sekreterê Giştî. Hevkarî di salên destpêkê yên Şoreşa Îlonê de, her çiqas ne bêkêmasî be jî, bi berhemdarî xebitî.

Beşa 4: Bernameya rewşenbîrî — Nivîsandina siyaseta Kurdî

Beşdariya Ehmed di ramana siyasî ya Kurdî de bi rêkûpêk û berdewam bû. Wî bi nivîsên xwe çarçoveyeke hevgirtî ji bo fikirîna li nasnameya neteweyî ya Kurdî, rêxistinbûna siyasî ya Kurdî û têkiliya di navbera tevgera Kurdî û dewleta Iraqê de pêş xist. Wî parêzvaniya dîtineke xweseriya Kurdî dikir ku bi yekparçeya axa Iraqê re hevaheng bû, lê xwerêveberiya rastîn dixwest — xweseriya bi naverok a gelekî ku xwe bi zimanê xwe û li gorî saziyên siyasî yên xwe birêve dibe.

Beşa 5: Şoreşa Îlonê — Hişê siyasî yê şerê Kurdî

Di Şoreşa Îlonê ya 1961–1975an de, Ehmed wek Sekreterê Giştî yê KDPyê û berdevkê siyasî yê sereke yê doza Kurdî xizmet kir. Dema Barzanî fermandariya operasyonên leşkerî dikir, Ehmed dîplomasî birêve dibir: civînên bi nûnerên hikûmeta Iraqê re, amadekirina pêşniyaran, argûmankirina doza qanûnî û siyasî ya Kurdî û parastina ragihandina bi aktorên navneteweyî re ku doza Kurdî di bernameya navneteweyî de dihêlan.

Beşa 6: Edebiyata berxwedanê — Ehmedê nivîskar

Rêwîtiya edebî ya Îbrahîm Ehmed bi rêwîtiya wî ya siyasî re paralel bû. Wek nivîskarê kurteçîrok û romanê, ew yek ji pêşengên çîrokên xeyalî yên pêxşana Kurdî ya nûjen a bi zaravayê Soranî bû. Berhema wî ya herî navdar, romana Janî Gel (Êşa Gel), parçekirina di nav tevgera Kurdî bixwe de digirt dest — hevrikiyên takekesî, nakokiyên îdeolojîk û lawaziyên avahiyî yên hikûmeta Iraqê dikaribû ji berjewendiya xwe re bi kar bîne. Roman hem destkeftineke edebî hem çalakiyeke siyasî bû: wê pirsgirêkên ku heke tevgera Kurdî bixwesta bi ser bikeve diviyabû bên çareserkirin bi nav dikirin.

Beşa 7: Veqetîna Barzanî û Ehmed — Gava hevkar bûn hevrik

Veqetîna di navbera Îbrahîm Ehmed û Mistefa Barzanî de, ku di 1964an de gihîşt lûtkeyê, yek ji bûyerên herî bandordar ên dîroka tevgera Kurdî ya Iraqê bû. Sedema bingehîn nehevgirtina esilî ya di navbera dîtina Ehmed a rêxistineke partiyê ya demokratîk û bikaranîna Barzanî ya desthilata takekesî û xanedanî de bû. Veqetînê Ehmed û hevkarên wî — tevî zavayê wî Celal Talebanî — li çiyayên Kurdî bê bingeh hiştin û neçarî sirgûnê kirin.

Beşa 8: Sirgûn û avakirina PUKyê

Fersenda avakirina ji nû ve piştî hilweşîna berxwedana Kurdî ya 1975an hat. Piştî ku tevgera Barzanî bi Peymana Cezayirê hat parçekirin, Celal Talebanî di 1975an de Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (PUK) damezirand. Ew bû navgîna rêxistinî ya kevneşopiya siyasî ya Ehmed pêş xistibû: netewperweriyeke Kurdî ya demokratîk, meyldarê çepê û rewşenbîrnavend a ji siyaseta eşîrî û xanedanî ya KDPya Barzanî cuda.

Beşa 9: Veger û lihevhatina li Herêma Kurdistanê

Damezirandina Hikûmeta Herêma Kurdistanê di 1992an de şertên vegera Ehmed ya Kurdistanê afirandin. Wî lihevhatina KDP û PUKyê ya piştî şerê wan ê navxweyî, bi cih bûna xweseriya Herêma Kurdistanê, hilweşîna Sedam Hisên di 2003an de û bi cih bûna destûrî ya xweseriya herêmî ya Kurdî di Destûra Iraqê ya 2005an de dît. Ew di 2000an de di heştê û şeş saliya xwe de mir û ji Barzanî zêdetirî du dehsalan piştre jiya.

Beşa 10: Mîras — Avakerê rewşenbîrî

Mîrasa Îbrahîm Ehmed mîrasa avakerê rewşenbîrî ye: zilamê ku çarçoveya siyasî, avahiya rêxistinî û derbirîna edebî ya naveroka sazî da tevgera neteweyî ya Kurdî ya Iraqê peyda kir. Bê Barzanî, KDP dê şopînerên gelêrî nebûna; bê Ehmed, dê hevgirtina siyasî nebûya. Her du beşdarî pêwîst bûn û rastiya ku hevkariya wan bi nakokiyê qediya girîngiya tiştê bi hev re ava kirin kêm nake.

Mîrasa wî ya edebî destkeftineke cuda ye. Wek yek ji damezirînerên çîrokên xeyalî yên pêxşana Kurdî ya nûjen û wek nivîskarê berhemên bi ciddî rastiyên civakî û siyasî yên jiyana Kurdî digirtin dest, wî beşdarî avakirina çandeke edebî ya Kurdî bû ku dikaribû nasnameya neteweyî di nav dehsalên tepeserkirina siyasî de biparêze. Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê ya Talebanî ava kir ji gelek aliyan ve derbirîna sazî ya herî rasterast a dîtina siyasî ya Ehmed e.

Rêza demî ya bûyerên sereke

1914 — Li Silêmaniyê di hawîrdora rewşenbîrî ya Başûrê Kurdistanê de ji dayik dibe.

Nêzî salên 1930an — Li Koleja Hiqûqê ya Bexdayê wek parêzer perwerde dibîne; di heman demê de wek nivîskarê çîrokên xeyalî yên pêxşana Kurdî geş dibe.

Tebax 1946 — Li Silêmaniyê beşdarî damezirandina Partiya Demokrat a Kurdistanê dike; beşdarî bername û avahiya rêxistinî ya partiyê dibe.

1958 — Barzanî vedigere Iraqê; Ehmed dibe Sekreterê Giştî yê KDPyê.

Îlon 1961 — Şoreşa Îlonê dest pê dike; Ehmed wek hişê siyasî û danûstandinkerê sereke yê tevgera Kurdî xebitî.

1964 — Veqetîna Barzanî û Ehmed: Ehmed û hevkarên wî — tevî zavayê wî Celal Talebanî — ji KDPyê tên derxistin; neçarî sirgûnê dibin.

Salên 1970an — Romana Janî Gel (Êşa Gel), yek ji şahberhemên edebiyata Kurdî ya nûjen, diweşîne.

1975 — Peymana Cezayirê tevgera Barzanî hilweşîne; Talebanî Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (PUK) damezirîne.

1992 — Hikûmeta Herêma Kurdistanê tê damezirandin; Ehmed vedigere Kurdistanê.

2000 — Li Silêmaniyê di 86 saliya xwe de dimire.

Rêza demî ya Îbrahîm Ehmed

1914 — Li Silêmaniyê ji dayik dibe.

Nêzî salên 1930an — Bawernameya hiqûqê ji Koleja Hiqûqê ya Bexdayê; dest bi rêwîtiya edebî dike.

1946 — Beşdarî damezirandina Partiya Demokrat a Kurdistanê dike.

1958 — Dibe Sekreterê Giştî yê KDPyê.

1961 — Şoreşa Îlonê; Ehmed wek hişê siyasî yê şerê Kurdî xebitî.

1964 — Veqetîna ji Barzanî; derxistina ji KDPyê; sirgûn.

1975 — PUK ji aliyê Talebanî ve tê damezirandin.

1992 — Vedigere Herêma Kurdistanê.

2000 — Li Silêmaniyê dimire.

Çavkanî

1. McDowall, David. Dîrokeke Nûjen a Kurdan. I.B. Tauris, 1996.

2. Jwaideh, Wadie. Tevgera Neteweyî ya Kurdî. Syracuse University Press, 2006.

3. Stansfield, Gareth. Kurdistana Iraqê: Geşedana Siyasî û Demokrasiya Derketî Holê. Routledge, 2003.

4. Hanna Batatu. Çînên Civakî yên Kevn û Tevgerên Şoreşger ên Iraqê. Princeton University Press, 1978.

5. Kirmanj, Sherko. Nasname û Netewe li Iraqê. Lynne Rienner, 2013.

6. Bruinessen, Martin van. Axa, Şêx û Dewlet. Zed Books, 1992.

7. Îbrahîm Ehmed. Janî Gel (Êşa Gel). Silêmanî, salên 1970an.

8. Marr, Phebe. Dîroka Nûjen a Iraqê. Westview Press, 2004.

Pirsên pir tên kirin

Îbrahîm Ehmed kî bû?

Îbrahîm Ehmed (1914–2000) parêzer, nivîskar û siyasetmedarekî Kurd ê ji Silêmaniyê bû ku di 1946an de beşdarî damezirandina Partiya Demokrat a Kurdistanê (KDP) kir û di Şoreşa Îlonê de wek Sekreterê Giştî yê wê xebitî. Ew avakerê rewşenbîrî yê bernameya siyasî ya KDPyê, xezûrê Celal Talebanî û bavê manewî yê siyasî yê Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (PUK) bû.

Têkiliya Îbrahîm Ehmed bi Mistefa Barzanî re çi bû?

Ehmed û Barzanî du hevdamezirînerên pêwîst ên tevgera Kurdî ya nûjen li Iraqê bûn. Barzanî payebilindiya leşkerî û desthilata eşîrî anî; Ehmed pisporiya qanûnî, rêxistinbûna siyasî û çarçoveya rewşenbîrî anî. Hevkariya wan di 1964an de gava nakokiyên bingehîn ên li ser rêveberiya demokratîk a partiyê nehatin çareserkirin bi veqetîneke tal qediya; ev yek bû sedema ku Ehmed û Talebanî ji KDPyê bên derxistin û di dawiyê de PUK damezirînin.

Beşdariya edebî ya Îbrahîm Ehmed çi bû?

Ehmed kesayetiyeke pêşeng a çîrokên xeyalî yên pêxşana Kurdî ya nûjen bû. Kurteçîrok û romanên wî — bi taybetî romana Janî Gel (Êşa Gel) — rastiyên civakî û siyasî yên jiyana Kurdî bi awayekî hem ji aliyê hunerî ve ciddî hem ji aliyê siyasî ve pabend digirtin dest. Wî alîkariya bicihkirina çîrokên xeyalî yên pêxşana Kurdî wek formeke edebî ya mezin li kêleka kevneşopiya kevntir a helbesta Kurdî kir.