Di vê rastiyê de ironiyeke taybet heye ku dîroka zanistî ya cidî ya yekem a gelê Kurd ji aliyê kesekî ve hat nivîsandin ku jiyana xwe ya karî di xizmeta dewletên hebûna Kurdî înkar dikirin de derbas kir. Mihemed Emîn Zekî efserekî leşkerî yê Osmanî, wezîrekî hikûmeta Iraqê, Serokê Meclîsa Nûneran û xizmetkarekî bawerîpêkirî yê saziyên ku pêşferza wan a bingehîn ew bû ku Kurd yan Tirk in yan Ereb, yan jî herî zêde gelekî eşîrî yê xwedî dîmeneke balkêş lê bê dîrokeke bi wate ya xwe ne, bû. Lê di dehsalên navbera xizmeta xwe ya leşkerî û kariyera wezîriyê de, gelek caran di şertên pir dijwar û bi çavkaniyên ku dê ji akademîsyenekî nûjen re bi kêmasiyeke pêkenînê xuya bikirana, wî dîrokeke ducildî ya gelê Kurd nivîsand ku dê ji bo nifşan wek çavkaniya zanistî ya diyarker a vê mijarê bimaya.

Lîsteya naverokê

1. Beşa 1: Silêmanî — Bajarê ku zana ava kir

2. Beşa 2: Efserê Osmanî — Ji xwendekarê leşkerî heta Koleja Erkanê

3. Beşa 3: Salên lêkolînê — Bîst sal di nav arşîvên Ewropayê de

4. Beşa 4: Agirê 1919an — Dîrokeke ji bîrê ji nû ve avakirî

5. Beşa 5: Pirtûka ku dîroka Kurdî guhert

6. Beşa 6: Siyasetmedar — Wezîrê Berevaniyê, parlamenter û parêzvan

7. Beşa 7: Pirziman, helbestvan û wênekêş

8. Beşa 8: Memorandûma qedexekirî

9. Beşa 9: Mîras — Bavê dîroknivîsiya Kurdî

Beşa 1: Silêmanî — Bajarê ku zana ava kir

Mihemed Emîn Zekî di 1880an de li Silêmaniyê ji dayik bû; bajarê mezin ê Başûrê Kurdistanê ku ji damezrandina xwe ya di sedsala hejdehemîn de ve paytexta çandî û rewşenbîrî ya cîhana Kurdî bûbû. Wî hem perwerdeya klasîk a Îslamî û hem jî xwendina sekular a bi şêwaza nû ya Osmanî wergirt û ji bo domandina perwerdeya xwe hat şandin Stenbolê. Ev rêya ketina elîta leşkerî û îdarî ya Osmanî bû ku ji lawên ciwan ên jêhatî yên parêzgehên Kurdî re vekirî bû.

Beşa 2: Efserê Osmanî — Ji xwendekarê leşkerî heta Koleja Erkanê

Zekî kariyereke leşkerî şopand û di nav koma efserên Osmanî de bilind bû, heta di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de gihîşt pileya lîkolonel. Wî li Koleja Erkanê ya Osmanî li Stenbolê xwend. Ji bo Zekî, perwerdeya leşkerî gihîştina arşîv, pirtûkxane û torên rewşenbîrî yên paytexta Osmanî dabîn kir. Ew xwînerekî pir dilgerm bû, kesekî pirziman ku dê di dawiyê de di neh zimanan de serdest bibûya û meraqa wî digihîşt dîroka gelê wî, Kurdan, ku qet bi şêweyeke zanistî ya bi rêkûpêk nehatibû nivîsandin.

Beşa 3: Salên lêkolînê — Bîst sal di nav arşîvên Ewropayê de

Ji nêzîkî 1900 heta 1919an, Zekî projeyeke lêkolînê ya serbixwe û balkêş birêve bir. Dema ku wek efserekî Osmanî xizmet dikir, di heman demê de li çavkaniyên dîrokeke zanistî ya gelê Kurd digeriya. Wî li arşîvên Osmanî dixebitî, bi zanayên Ewropayî re name diguhastin, dîrokên Îslamî yên serdema navîn bi Erebî û Farisî dixwendin û bibliyografyayek amade dikir ku dê di dawiyê de bigihîşta nêzîkî 250 çavkaniyan bi neh zimanan. Ev lêkolîn bê piştgiriya sazûmanî, bê postekî zanîngehê û bê binesaziya lêkolîna akademîk a nûjen hat kirin.

Beşa 4: Agirê 1919an — Dîrokeke ji bîrê ji nû ve avakirî

Di 1919an de, mala Zekî ya Bexdayê bi tevahî şewitî û tevahiya arşîva wî ya lêkolînê tune kir: not, kopiyên nivîsê, destnivîsên karî û zanîna lêkolînê ya di dehsalan de komkirî. Ji bo piraniya kesan, vê yekê dê proje bi dawî bikira. Lê Zekî di nav salên 1920yî de berhem ji bîra xwe ji nû ve ava kir û di heman demê de kariyereke hikûmetê di dewleta Iraqê ya nû de şopand. Rastgoyiya wî di pejirandina vê pêvajoyê de di berhema weşandî de — bi nîşankirina cihên ku ji nû ve avakirina wî ne bi piştrastî bû — bi xwe nîşana rastgoyiya zanistî ye.

Beşa 5: Pirtûka ku dîroka Kurdî guhert — Tarîxî Kurd û Kurdistan (1931)

Tarîxî Kurd û Kurdistan di 1931an de li Bexdayê hat weşandin. Berhem — du cild bi giştî ji 600 rûpelan zêdetir — dîroka Kurdî ji kevnariyê heta serdema nûjen şopand. Ev cara yekem bû ku dîrokeke zanistî û li ser çavkaniyan a gelê Kurd bi zimanê Kurdî hatibû nivîsandin. Berî Zekî, çavkaniya mezin a berê ya yekane Şerefname bû; dîroka bi zimanê Farisî ya sedsala şazdehemîn ku Şerefxanê Bidlîsî berhev kiribû. Berhema Zekî tiştekî cuda bû: hewldana sepandina rêbazên lêkolîna dîrokî ya nûjen li tevahiya qada dîroka Kurdî.

Beşa 6: Siyasetmedar — Wezîrê Berevaniyê, parlamenter û parêzvan

Piştî terikandina xizmeta leşkerî ya Osmanî di 1923an de, Zekî li Akademiya Leşkerî ya Iraqê ders da û piştre ket rêveberiya sivîl a mandata Brîtanyayê. Di 1928an de, ew wek Wezîrê Berevaniyê yê Iraqê hat tayînkirin; posta wezîrî ya herî bilind ku kesayetiyeke Kurd di dewleta Iraqê ya nû de gihîştibûyê. Wî gelek dewran wek endamê parlamentoyê ji bo Silêmaniyê xizmet kir û ji Kanûna Pêşîna 1944an heta Hezîrana 1946an wek Serokê Meclîsa Nûneran (Serokê Parlamentoyê) hat hilbijartin.

Beşa 7: Pirziman, helbestvan û wênekêş

Mihemed Emîn Zekî ne tenê dîroknivîs û siyasetmedar bû. Ew herwiha helbestvanek bû ku bi Kurdî û Erebî dinivîsand, wênekêşek ku berhemên wî dîmenên jiyan û dîroka Kurdî xêz dikirin û zimanzanek ku serdestbûna wî ya di neh zimanan de — Kurdî, Erebî, Tirkî, Farisî, Fransî, Îngilîzî, Rûsî, Almanî û Îtalî — gihîştina çavkaniyên yekemîn û duyemîn ên ji bo lêkolîna wî ya dîrokî bi qadeke ji asayî berfirehtir dabîn dikir.

Beşa 8: Memorandûma qedexekirî — Gotina rastiyê li hember sozên şikestî

Di 1932an de, dema ku Iraq ji bo tevlîbûna Komeleya Neteweyan amade dibû, Zekî memorandûmek li ser mafên Kurdî pêşkêşî hikûmeta Iraqê kir. Wê sozên serdema mandata Brîtanyayê û têkçûna pergalî ya pêkanîna wan tomar kirin. Memorandûm hat tepeserkirin. Lê dîsa belav bû — bi awayê ku belgeyên tepeserkirî her dem belav dibin — û wek belgeya rastgoyî û mêrxasiyeke balkêş dimîne.

Beşa 9: Mîras — Bavê dîroknivîsiya Kurdî

Mihemed Emîn Zekî di 1948an de li Silêmaniyê mir. Mîrasa wî bi piranî li ser Tarîxî Kurd û Kurdistan radiweste. Berhem, ku bi Erebî, Îngilîzî û zimanên din hatiye wergerandin, nivîsa bingehîn a dîroknivîsiya Kurdî dimîne. Ew berhem e ku zanayên paşê li ser wê ava kirine, bi wê re nîqaş kirine û dirêj kirine, lê qet nekarîne paşguh bikin. Dîroknivîsên Kurd ên îro dinivîsin, çi li Silêmanî, Erbîl, London yan Washington bin, hê di qada ku Mihemed Emîn Zekî vekir de dixebitin.

Rêza demî ya Mihemed Emîn Zekî

1880 — Li Silêmaniyê, Împaratoriya Osmanî, ji dayik dibe.

1902 — Ji Akademiya Leşkerî ya Osmanî mezûn dibe; tevlî Artêşa Osmanî dibe.

1914–1918 — Di Şerê Cîhanê yê Yekem de wek efserekî Osmanî xizmet dike; digihîje pileya lîkolonel.

1919 — Agir mala wî ya Bexdayê û tevahiya arşîva lêkolînê wêran dike; ji bîrê dest bi avakirina ji nû ve dike.

1923 — Xizmeta leşkerî ya Osmanî diterikîne; wek dersdar tevlî Akademiya Leşkerî ya Iraqê dibe.

1928 — Li Padîşahiya Iraqê wek Wezîrê Berevaniyê tê tayînkirin.

1931 — Tarîxî Kurd û Kurdistan li Bexdayê diweşîne.

1932 — Memorandûma tepeserkirî ya li ser mafên Kurdî pêşkêşî hikûmeta Iraqê dike.

Kanûna Pêşîn 1944 — Wek Serokê Meclîsa Nûneran (Serokê Parlamentoyê) tê hilbijartin.

Tîrmeh 1948 — Li Silêmaniyê di temenê 68 salî de dimire.

Çavkanî

1. Zekî, Mihemed Emîn. Tarîxî Kurd û Kurdistan. Weşanxaneya Dar el-Islamî, Bexda, 1931.

2. McDowall, David. Dîroka Nûjen a Kurdan. I.B. Tauris, 1996.

3. Jwaideh, Wadie. Tevgera Neteweyî ya Kurdî. Syracuse University Press, 2006.

4. Bruinessen, Martin van. Axa, Şêx û Dewlet. Zed Books, 1992.

5. Bidlisi, Sharaf Khan. Şerefname. 1597; guhertoya nûjen, Mazda Publishers, 2005.

6. Hassanpour, Amir. Neteweperestî û Ziman li Kurdistanê, 1918–1985. Mellen Research University Press, 1992.

7. Sluglett, Peter. Brîtanya li Iraqê: Avakirina Padîşah û Welat. I.B. Tauris, 2007.

8. Kreyenbroek, Philip G. û Sperl, Stefan (edîtor). Kurd: Nêrîneke Giştî ya Îro. Routledge, 1992.

Pirsên pir caran tên pirsîn

Mihemed Emîn Zekî kî bû?

Mihemed Emîn Zekî (1880–1948) zana, dîroknivîs û dewletmendekî Kurd ji Silêmaniyê bû. Ew efserekî leşkerî yê Osmanî bû ku gihîşt pileya lîkolonel û piştre bû Wezîrê Berevaniyê yê Iraqê (1928) û Serokê Meclîsa Nûneran (1944–1946). Bi giştî wek bavê dîroknivîsiya Kurdî tê dîtin, ji ber ku dîroka zanistî ya bi rêkûpêk ya yekem a gelê Kurd bi zimanê Kurdî nivîsand.

Tarîxî Kurd û Kurdistan çi ye?

Ev berhema ku li Bexdayê di 1931an de hat weşandin dîroka ducildî ya diyarker a Zekî ya gelê Kurd ji kevnariyê heta serdema nûjen e. Bi piştgiriya nêzîkî 250 çavkaniyan bi neh zimanan û nivîsandî bi Kurdî, ew dîroka Kurdî ya yekem a xwedî bingeha akademîk bi zimanê Kurdî bû. Ew piştî Şerefnameya sedsala 16emîn wek çavkaniya duyem a herî girîng a dîroka Kurdî tê dîtin.

Çima Mihemed Emîn Zekî neçar bû lêkolîna xwe ji bîrê ji nû ve ava bike?

Di 1919an de agirek mala wî ya Bexdayê wêran kir û tevahiya arşîva lêkolînê — nêzîkî du dehsalan not, kopiyên nivîsê û destnivîs — şewitand. Li şûna ku dev ji projeyê berde, wî di nav salên 1920yî de berhem ji bîra xwe ji nû ve ava kir û di heman demê de di hikûmeta Iraqê de xizmet kir. Berhema weşandî ya 1931an sînordariyên ku vê yekê sepand bi rastgoyî pejirandin.