Di dîroka Kurdî de kêliyek heye ku wek derbirîna diyarker a şiyana leşkerî ya Kurdî ji hemûyan bilindtir disekine: Şoreşa Îlonê ya 1961an, dema ku serhildaneke Kurdî li çiyayên Bakurê Iraqê Artêşa Iraqê çardeh salan di rewşeke bêserkeftina diyarker de hişt. Zilamê navenda wê serhildanê — yê eşîra Barzanî di sê serhildanên berê de birêve biribû, yê sirgûnî Yekîtiya Sovyetê bûbû, yê di serokatiya sed û pêncî mêrên çekdar de di ser çiyayên Îranê re vegeriyabû, yê dê gelê xwe di serdema herî dirêj û girîng a berxwedana çekdar a rêxistinkirî ya dîroka nûjen a Kurdî de birêve bibira — Mistefa Barzanî bû. Ew pêşmergeyê herdemî bû: zilamê ku qet dev ji têkoşînê berneda.
Lîsteya naverokê
1. Beşa 1: Eşîra Barzanî û çiyayên Barzanê
2. Beşa 2: Serhildanên destpêkê — Dersên yekem ên berxwedana Kurdî
3. Beşa 3: Komara Mehabadê û sirgûna Sovyetê
4. Beşa 4: Veger — Efsaneyek di ser çiyayan re vedigere
5. Beşa 5: Şoreşa Îlonê — Çardeh sal berxwedana Kurdî
6. Beşa 6: Manîfestoya Adarê — Spêdeyeke derewîn
7. Beşa 7: Peymana Cezayirê — Xiyanet û hilweşîn
8. Beşa 8: Sirgûn, nexweşî û mirina li Washingtonê
9. Beşa 9: Mîras — Sembola ku nedimir
10. Beşa 10: Xanedana Barzanî — Ji serhildêr ber bi serok ve
11. Rêza demî ya bûyerên sereke
Beşa 1: Eşîra Barzanî û çiyayên Barzanê
Mistefa Barzanî di 1903an de li gundê Barzanê yê navçeya Rewandizê ya Herêma Kurdistanê ya niha ya Iraqê ji dayik bû. Eşîra Barzanî desthilata malbateke olî ya sûfî ya Neqşebendî — Barzaniyan ji çend nifşan ve şêxên terîqetê yên herêmê peyda kiribûn — bi kevneşopiyên leşkerî yên eşîrên Kurdî yên bilindahiyan re digihand hev. Bavê Mistefa, Şêx Mihemed, û birayê wî yê herî mezin, Şêx Ehmed, her du jî rêberiya serhildanên li dijî desthilata Brîtanyayê û paşê Iraqê kirin û Mistefa bixwe ji zaroktiyê ve beşdarî şerên eşîrî bû. Heta ku di dawiya salên 1930an de bû rêberê eşîra Barzanî, wî jixwe ezmûna çend dehsalan a siyaseta berxwedana Kurdî girtibû.
Beşa 2: Serhildanên destpêkê — Dersên yekem ên berxwedana Kurdî
Barzanî di 1931–1932an de di serhildaneke li dijî hikûmeta Iraqê de şer kir, paşê di 1943–1945an de rêberiya serhildana xwe kir. Tê de Artêşa Iraqê tevî operasyonên leşkerî yên domdar nikarîbû ew ji çiyayên Barzanê derbixe. Dersa wî ji serhildanên xwe yên destpêkê derxist hem teşwîqker hem hişyarker bû: Kurd dikarin li çiyayên xwe bi bandor şer bikin, lê bê piştgiriya derve nikarin berxwedana demdirêj bidomînin. Ev hesab dê tevahiya rêwîtiya wî ya paşê şikil bida.
Beşa 3: Komara Mehabadê û sirgûna Sovyetê
Di 1945an de, Barzanî derbasî Îranê bû û tevlî Komara Mehabadê bû — dewleta Kurdî ya kurtdem a Qazî Mihemed li Bakurê Rojavayê Îranê di bin parastina Sovyetê de ragihandibû. Wî fermandariya hêzên leşkerî yên komarê kir, yên beşa leşkerî ya herî bandordar a dewleta nûçêbûyî bûn. Gava komar di dawiya 1946an de hilweşiya û Qazî Mihemed hat îdamkirin, Barzanî teslîmbûn red kir. Li şûna wê, wî şervanên xwe di meşeke awarte de birêve bir: ber bi bakur ve di nav axa Îranê de, derbasî sînorê Sovyetê, ber bi sirgûna Yekîtiya Sovyetê ve. Wî yanzdeh sal li wir derbas kirin.
Beşa 4: Veger — Efsaneyek di ser çiyayan re vedigere
Di 1958an de, padîşahiya Iraqê bi derbeyeke leşkerî ya di bin rêberiya General Ebdulkerîm Qasim de hat hilweşandin û wî Barzanî vexwend ku vegere Iraqê. Ew di Cotmeha 1958an de gihîşt Bexdayê û gelê Kurd wek leheng pêşwaziya wî kir. Ew niha pêncî û pênc salî bû, yanzdeh sal di sirgûna Sovyetê de derbas kiribûn û di nebûna xwe de bûbû kesayetiyeke hema hema efsanewî — pêşmergeyê ku qet teslîm nebûbû, Kurdê ku serî li artêşan rakiribû û parzemîn derbas kiribûn. Vegera wî siyaseta Kurdî hema hema yekser guhert.
Beşa 5: Şoreşa Îlonê — Çardeh sal berxwedana Kurdî
Şoreşa Îlonê di 11 îlona 1961an de dest pê kir. Hêzên Barzanî — pêşmerge — kontrola bilindahiyên Kurdî girtin û çardeh salan li dijî êrîşên li pey hev ên Artêşa Iraqê parastin. Berxwedêriya berxwedana Kurdî ya di nav Şoreşa Îlonê de destkeftina herî bilind a Barzanî ya wek fermandarekî leşkerî bû. Artêşa Iraqê li çiyayan nikaribû şervanên wî têk bibe, lê wan nikaribû kontrola xwe ji bilindahiyan wêdetir berfireh bikin. Şer veguherî şerekî lawazkirina hêzên hevdu ku tê de tu alî nikaribû serkeftineke diyarker bi dest bixe.
Beşa 6: Manîfestoya Adarê — Spêdeyeke derewîn
Di 1970an de, hikûmeta Beisê û Barzanî gihîştin lihevhatinekê: Manîfestoya Adarê, ya soza xweseriya Kurdî di nav çar salan de dida. Ew destkeftina siyasî ya herî girîng a rêwîtiya Barzanî û bêhêvîbûna herî tal bû. Hikûmeta Beisê qet niyeta pêkanîna tevahî ya lihevhatinê nekir û dema çar salan ji bo xurtkirina kontrola Beisê ya herêmên Kurdî bi kar anî, herwiha xwe wek bi niyeta baş danûstandinan dike nîşan dida. Heta 1974an, dema pêşniyara xweseriya hikûmetê ji şertên manîfestoyê gelek kêmtir bû, şer ji nû ve dest pê kir.
Beşa 7: Peymana Cezayirê — Xiyanet û hilweşîn
Di Adara 1975an de, Şahê Îranê û Sedam Hisên Peymana Cezayirê îmze kirin, ya nakokiya sînorî ya Îran û Iraqê çareser kir. Di berdêla îmtiyazên Îranê yên li ser rêya avê de, Iraq razî bû ku dev ji piştgiriya opozîsyona Kurdî berde; Îran razî bû ku dev ji piştgiriya hêzên Barzanî berde. Peymanê her tiştê Iraq hewce bû da serhildana Kurdî bişkîne dayê û lihevhatineke sînorî ya Şah ji azadiya Kurdî bêtir bi nirx didît da wî. Hêzên Barzanî, ku ji rêyên dabînkirinê û axa Îranê hatibûn qutkirin, di nav çend rojan de hilweşiyan. Ev têkçûna herî karesatbar a rêwîtiya Barzanî bû.
Beşa 8: Sirgûn, nexweşî û mirina li Washingtonê
Barzanî ber bi sirgûna Dewletên Yekbûyî ve çû û li wir ji bo kansera pişikê dermankirina bijîşkî dît. Ew di 1 Adara 1979an de li nexweşxaneyeke Washingtonê mir, bê ku Herêma Kurdistanê bibîne, bê ku vegera malbata xwe ya desthilatê li çiyayên jê hatibû derxistin bibîne. Ew heftê û pênc salî bû. Wî tevahiya jiyana xwe ya mezinbûnê bi şer, danûstandin, sirgûnbûn û vegerê derbas kiribû.
Beşa 9: Mîras — Sembola ku nedimir
Mîrasa Barzanî tevlihev, nakok û pir mezin e. Wek fermandarekî leşkerî, wî nîşan da ku pêşmergeyên Kurd dikarin demên dirêj çiyayên xwe li dijî tevahiya hêza artêşa dewletekê biparêzin. Wek rêberekî siyasî, wî nîşan da ku daxwazên neteweyî yên Kurdî dikarin wek tevgereke domdar bêne rêxistinkirin ku dikare bi dewletan re danûstandinê bike û bala navneteweyî bi dest bixe. Têkçûnên wî — girêdana bi hêzên derve, desthilata takekesî ya pêşiya geşedana saziyên demokratîk girt û karesata 1975an — jî beşek ji mîrasa wî ne.
Beşa 10: Xanedana Barzanî — Ji serhildêr ber bi serok ve
Kevneşopiya siyasî ya Mistefa Barzanî damezirand ji aliyê malbata wî ve hatiye domandin. Kurê wî Mesûd Barzanî KDP di nav krîzên salên 1990an de birêve bir — tevî şerê navxweyî yê bi PUKyê re — û ji 2005an ve wek Serokê Herêma Kurdistanê xizmet kir. Kampanyaya Enfalê ya 1986–1989an, ku tê de Sedam Hisên hewl da nifûsa Kurdî ji holê rake, bi sedan gundên Barzanî hilweşandin û bi hezaran kesên eşîra wî kuştin — derbirîna herî tund a berdêla Barzanî û gelê Kurd ji bo berxwedana xwe dan.
Têkoşînên destpêkê û îradeya berxwedanê (1903–1945)
1903 — Jidayikbûna di nav berxwedanê de: Li gundê asê yê Barzanê li navçeya Rewandizê ya Bakurê Iraqê ji dayik bû. Ew di eşîra navdar a Barzanî de ji dayik bû, malbatek ku jixwe bi kûrahî di têkoşîna li dijî desthilatdariya Osmanî û paşê Brîtanyayê de cih girtibû.
1931–1932 — Serhildanên yekem: Digel birayê xwe yê mezin Şêx Ehmed Barzanî, ew di serhildana mezin a Barzanî ya yekem a li dijî hikûmeta Iraqê û piştgirên wê yên mandata Brîtanyayê de çek hilda. Ev serdem li erdnîgariya çiyayî ya xeterdar şiyanên wî yên şerê gerîla xurt kirin.
1943–1945 — Derbasbûna rêberiyê: Barzanî rêberiya serhildaneke mezin a xwe ya li dijî Bexdayê kir. Hêzên wî erdnîgariya dijwar a çiyayên Barzanê ji berjewendiya xwe re bi kar anîn û bi serkeftin li dijî Artêşa Iraqê şer kirin. Derxistina wan nepêkan xuya kir û ew wek fermandarekî leşkerî yê bi hêz hat bicihkirin.
Komara Mehabadê û meşa dirêj (1946–1958)
1946 — Parêzvanê Mehabadê: Barzanî derbasî Îrana cîran bû da ku wek fermandarê leşkerî yê sereke yê Komara Mehabadê xizmet bike; dewleteke Kurdî ya kurtdem a bi piştgiriya Sovyetê. Gava komar bi awayekî neçar hilweşiya û hêzên Îranê nêzîk bûn, Barzanî teslîmbûn red kir. Li şûna wê, wî 500 şervanên xwe yên dilsoz ên Pêşmerge di “Meşa Dirêj” a efsanewî û westîner de di ser çiyayan û Çemê Arasê re birin Yekîtiya Sovyetê.
1946–1958 — Sirgûna Sovyetê: Barzanî zêdetirî dehsalekê li USSRê di sirgûnê de jiya. Di vê demê de, wî siyaset û stratejiya leşkerî xwend, bi rêberên Sovyetê re têkilî danî û têkiliyên girîng bi dorên siyasî yên Kurdî yên li welat parast; wî temaşe kir ka Partiya Demokrat a Kurdistanê (KDP) çawa bi navê wî hat avakirin.
Vegera Iraqê û Şoreşa Îlonê (1958–1974)
Cotmeh 1958 — Vegereke bi serkeftin: Piştî Şoreşa 14 Tîrmehê (derbeya Qasim) ya padîşahiya Iraqê hilweşand, Barzanî hat vexwendin ku vegere Iraqê. Ew vegeriya pêşwaziyeke lehengane û bi fermî wek serokê KDPyê hat naskirin; di destpêkê de xwedî têkiliyên xurt ên bi hikûmeta komarî ya nû re bû.
11 Îlon 1961 — Şoreşa Îlonê dest pê dike: Têkiliyên bi Bexdayê re bi lez xirab bûn dema hikûmetê red kir mafên Kurdî yên bi wate bide. Barzanî Şoreşa Îlonê (Serhildana Eylûlê) dest pê kir û rêberiya têkoşîneke çekdar a mezin a dehsalekê kir ku leşkerê Iraqê westand.
Adar 1970 — Manîfestoya Adarê: Serhildanê hikûmeta Beisî (ku wê demê Sedam Hisên ê ciwan bandoreke mezin lê dikir) neçar kir ku were maseya danûstandinan. Barzanî lihevhatineke aştiyê ya dîrokî bi dest xist ku soza xweseriya Kurdî, mafên zimanî û parvekirina hêza siyasî dida.
Xiyanet, hilweşîn û salên dawî (1974–1979)
1974 — Lihevhatin hilweşiye: Beisiyan pêkanîna lihevhatina 1970an dereng xistin — bi taybetî derbarê bajarê petrol-dewlemend ê Kerkûkê de. Piştî ku Bexdayê qanûneke xweseriyê ya kêmkirî pêşkêş kir, Barzanî ew red kir û şerê xedar ê tevahî ji nû ve dest pê kir.
Adar 1975 — Peymana Cezayirê: Di derbeke jeopolîtîk a hilweşîner de, Sedam Hisên û Şahê Îranê Peymana Cezayirê îmze kirin û nakokiyên xwe yên sînorî çareser kirin. Di berdêlê de, Îranê — bi piştgiriya Dewletên Yekbûyî — hemû piştgiriya leşkerî û lojîstîk a Barzanî ji nişka ve qut kir. Bê rêyên dabînkirinê yên vekirî, serhildana Kurdî hema hema di şevekê de hilweşiya.
1975–1979 — Sirgûn û nexweşî: Barzanî, têkçûyî û xiyanet li wî hatî kirin ji aliyê hevpeymanên navneteweyî ve, ji sînor derbas bû û reviya Îranê. Di dawiyê de, ew çû Dewletên Yekbûyî da ku ji bo kansera pişikê dermankirina bijîşkî bibîne û salên xwe yên dawî dûr ji çiyayên ji bo wan şer kiribû derbas kir.
1 Adar 1979 — Dawiya serdemekê: Mistefa Barzanî di heftê û pênc saliya xwe de li Nexweşxaneya Zanîngeha Georgetown a Washington, D.C. mir. Cenazeyê wî di dawiyê de vegeriya Kurdistanê û ew di dîroka Kurdî de kesayetiyeke sembolîk û yekker dimîne.
Rêza demî ya Mistefa Barzanî
1903 — Li Barzanê ji dayik dibe.
1946 — Fermandariya hêzên Komara Mehabadê dike; sirgûna Sovyetê.
1958 — Vedigere Iraqê; KDPyê birêve dibe.
1961–1975 — Şoreşa Îlonê.
1975 — Peymana Cezayirê; hilweşîn; sirgûn.
1 Adar 1979 — Li Washingtonê dimire.
Çavkanî
1. McDowall, David. Dîrokeke Nûjen a Kurdan. I.B. Tauris, 1996.
2. Jwaideh, Wadie. Tevgera Neteweyî ya Kurdî. Syracuse University Press, 2006.
3. Bruinessen, Martin van. Axa, Şêx û Dewlet. Zed Books, 1992.
4. Edmonds, C.J. Kurd, Tirk û Ereb. Oxford University Press, 1957.
5. Hanna Batatu. Çînên Civakî yên Kevn û Tevgerên Şoreşger ên Iraqê. Princeton University Press, 1978.
6. Stansfield, Gareth. Kurdistana Iraqê: Geşedana Siyasî û Demokrasiya Derketî Holê. Routledge, 2003.
7. Eagleton, William Jr. Komara Kurdî ya 1946an. Oxford University Press, 1963.
8. Human Rights Watch. Qirkirin li Iraqê: Kampanyaya Enfalê ya li Dijî Kurdan. 1993.
Pirsên pir tên kirin
Mistefa Barzanî kî bû?
Mistefa Barzanî (1903–1979) rêberê eşîra Barzanî û Partiya Demokrat a Kurdistanê bû ku rêberiya Şoreşa Îlonê ya çardeh salan (1961–1975) kir — berxwedana çekdar a Kurdî ya domdar a herî dirêj di dîroka nûjen de. Ew wek lehengê leşkerî yê damezirîner ê tevgera neteweyî ya Kurdî ya Iraqê bi rêz tê dîtin.
Şoreşa Îlonê çi bû?
Şoreşa Îlonê, ku di 11 îlona 1961an de dest pê kir, serhildana Kurdî ya di bin rêberiya Barzanî de bû ku Artêşa Iraqê çardeh salan di rewşeke bêserkeftina diyarker de hişt. Şervanên pêşmerge bilindahiyên Kurdî kontrol dikirin û êrîşên li pey hev ên Artêşa Iraqê derbas kirin heta Peymana Cezayirê ya 1975an rêyên dabînkirinê yên wan ên Îranê qut kirin û bû sedema hilweşîna tevgerê.
Mîrasa Mistefa Barzanî çi bû?
Barzanî nîşan da ku pêşmergeyên Kurd dikarin demên dirêj çiyayên xwe li dijî artêşa dewletekê biparêzin û daxwazên neteweyî yên Kurdî dikarin wek tevgereke domdar bêne rêxistinkirin ku dikare bala navneteweyî bi dest bixe. Kurê wî Mesûd Barzanî kevneşopiya wî ya siyasî domand, KDPyê birêve bir û wek Serokê Herêma Kurdistanê xizmet kir.