Di 22 Kanûna Paşîn a 1946an de, li Mehabadê, bajarê Bakurê Rojavayê Îranê, dadwer û rêberekî olî yê Kurd ê bi navê Qazî Mihemed hilkişiya ser platformeke darîn li pêş girseya li Meydana Çarçirayê civiyabû û bi dengê bilind daxuyaniyeke xwend ku di nav çend mehan de bi civînên nepenî, nameşandina xeterdar û hesabên siyasî yên bi hûrgilî hatibû amadekirin. Daxuyanî damezirandina Komara Kurdistanê ragihand — komara Kurdî ya di dîrokê de yekem û, wek dîrok dê nîşan bida, ya tenê.

Lîsteya naverokê

1. Beşa 1: Mehabad û kevneşopiya Kurdî ya Bakurê Rojavayê Îranê

2. Beşa 2: Malbata Qazî — Desthilata olî û hêza siyasî

3. Beşa 3: Şerê Cîhanê yê Duyem û fersenda Sovyetê

4. Beşa 4: Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê

5. Beşa 5: Komara Mehabadê — Avakirina dewletekê di salekê de

6. Beşa 6: Hilweşîn — Gava sîwana Sovyetê hat girtin

7. Beşa 7: Girtin, dadgehkirin û darê sêdarê

8. Beşa 8: Mîras — Serokê ku mirinê li sirgûnê tercîh kir

9. Rêza demî ya bûyerên sereke

Beşa 1: Mehabad û kevneşopiya Kurdî ya Bakurê Rojavayê Îranê

Mehabad — ku bi navê Sawj Bulagh jî tê naskirin û Kurdên herêmê wê Sablax bi nav dikin — bajarek e li parêzgeha Azerbeycana Rojava ya niha ya Îranê, di dilê bilindahiyên Kurdnişîn ên Bakurê Rojavayê Îranê de. Herêm ji hezaran salan ve beşek ji cîhana Kurdî bû û nifûsa wê nasnameyeke çandî û zimanî ya cuda di pêlên li pey hev ên desthilata împaratoriyên Îranî, Osmanî û Sefewî de parastibû. Heta destpêka sedsala bîstemîn, Mehabad navenda çandî û bazirganî ya Kurdên Îranê bû; xwedî kevneşopiya zanîna olî, çalakiya bazirganî û hişmendiyeke Kurdî ya li ber zextên navendîkirinê yên serdemên Qacar û destpêka Pehlewî mayî bû.

Beşa 2: Malbata Qazî — Desthilata olî û hêza siyasî

Qazî Mihemed di 1893an de di malbata herî xwedîrêz a Mehabadê de ji dayik bû. Qaziyan — nav tê wateya dadwer — ji çend nifşan ve wek dadwerên sereke yên Îslamî yên herêma Mehabadê xizmet kiribûn û desthilata olî bi erka dadwerî û bandora siyasî re di awayê taybet ê malbatên olî yên Kurd ên li seranserê herêmê de digihandin hev. Qazî Mihemed di fiqha Îslamî de hat perwerdekirin û li pey malbata xwe ket pîşeya dadweriyê. Ew wek qaziyê Mehabadê xebitî û di heman demê de hişmendiya siyasî û şiyanên rêxistinî yên dê ew bikin damezirînerê komarekê yê nedihat çaverêkirin pêş xistin.

Beşa 3: Şerê Cîhanê yê Duyem û fersenda Sovyetê

Şerê Cîhanê yê Duyem rewşa stratejîk a Îranê guhert û şertên ku Komara Mehabadê pêkan kirin afirandin. Dagirkirina Sovyetê ya Bakurê Rojavayê Îranê ya 1941an qadek ava kir ku tê de desthilata hikûmeta Îranê bi piranî rawestiyabû û parastina Sovyetê ji komên dixwestin bi berjewendiyên Sovyetê re hevaheng bibin re peyda bû. Qazî Mihemed bi şiyaneke siyasî ya awarte vê rewşê birêve bir û bi nûnerên Sovyetê re têkilî ava kir, herwiha bernameyeke netewperwer a Kurdî ya ji tiştê Sovyetan di destpêkê de xeyal kiribû gelek wêdetir bû şopand.

Beşa 4: Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê

Di Tebaxa 1945an de, Qazî Mihemed Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê (KDPI) damezirand — partiya siyasî ya Kurdî ya fermî ya yekem li Îranê. Partiyê bernameya mafên çandî û zimanî yên Kurdî bi bernameyeke sosyal-demokrat re gihand hev û hem daxwazên netewperwer ên Kurdî yên endamên xwe hem jî ferhenga siyasî ya serdema Sovyetê ya diviyabû partî tê de bixebite nîşan dida. Damezirandina KDPIyê bi xwe girîng bû: ew hewldana yekem a rêxistinkirina jiyana siyasî ya Kurdî li Îranê bi avahiya partiyeke siyasî ya nûjen temsîl dikir.

Beşa 5: Komara Mehabadê — Avakirina dewletekê di salekê de

Di 22 Kanûna Paşîn a 1946an de, Qazî Mihemed ji Meydana Çarçirayê Komara Kurdistanê ragihand. Meclîsa herêmî ew wek serokê komara nû hilbijart. Di axa biçûk a komarê kontrol dikir de — bi piranî herêma Mehabadê — wî saziyên ku hewldaneke ciddî ya avakirina dewleteke bixebite temsîl dikirin damezirandin: kabîne, artêşeke neteweyî, perwerde û weşana radyo bi Kurdî, çapemeniya Kurdî û avahiyeke îdarî ya cihê rêveberiya parêzgehî ya Îranê girt.

Fermandariya leşkerê komarê Mistefa Barzanî dikir, ku digel çend sed şervanên pêşmerge ji Iraqê derbasî sînorê Îranê bûbû. Hêzên Barzanî beşa leşkerî ya herî bandordar a komarê temsîl dikirin, lê girêdana bingehîn a komarê ya bi piştgiriya derve re jî nîşan didan. Qazî Mihemed vê girêdanê fêm dikir. Wî fêm dikir ku bê parastina Sovyetê, leşkerê Îranê dikare Mehabadê ji nû ve bigire. Wî hêvî dikir ku rewşa siyasî ya navneteweyî dê peydakirina sîwana komarê pêkan kiriye bidomîne.

Beşa 6: Hilweşîn — Gava sîwana Sovyetê hat girtin

Vekişîna Sovyetê ji Îranê di Gulana 1946an de, di bin zexta Amerîkayê de û di berdêla îmtiyazên petrolê de, parastina ku komar pêkan kiribû ji holê rakir. Hikûmeta Îranê dest bi operasyonên leşkerî kir da ku qadên Sovyetê dagir kiribûn, tevî Mehabadê, ji nû ve bigire. Heta Mijdara 1946an, leşkerên Îranê nêzî bajar dibûn. Qazî Mihemed biryara xwe ya çarenûssaz da: ew nareve. Rêyeke xilasbûnê ji wî re hatibû pêşkêşkirin û wî red kiribû. Ew dê bimîne û encaman qebûl bike. Barzanî, digel şervanên xwe, li şûna teslîmbûna hêzên Îranê, ji sînor derbas bû û vegeriya ber bi Yekîtiya Sovyetê ve.

Beşa 7: Girtin, dadgehkirin û darê sêdarê

Qazî Mihemed gava rayedarên Îranê di Kanûna Pêşîn a 1946an de Mehabad ji nû ve girtin hat girtin. Ew bi tawanên xiyanet û serhildana li dijî dewleta Îranê li ber dadgeheke leşkerî ya Mehabadê hat dadgehkirin. Dadgeh kurt bû û encam ji berê ve hatibû diyarkirin. Ew hat mehkûmkirin û cezayê mirinê lê hat birîn. Di 31 Adara 1947an de, Qazî Mihemed digel birayê xwe Sedr Qazî û pismamê xwe Seyf Qazî li Meydana Çarçirayê hat darvekirin — li heman meydanê ya wî çardeh mehan berê komar jê ragihandibû.

Beşa 8: Mîras — Serokê ku mirinê li sirgûnê tercîh kir

Qazî Mihemed wek serokê komara Kurdî ya tenê ya dîrokê, damezirînerê KDPIyê û zilamê ku li şûna revîna sirgûnê hilbijart bi gelê xwe re bimire tê bibîranîn. Biryara wî ya mayîna Mehabadê dema dikaribû bireviya navenda mîrasa wî ye: ew ji rêberekî siyasî yê nikaribû komara xwe bi hev re bihêle veguherand şehîdekî ku qurbanîdana wî giraniyeke exlaqî ya qet nehat lawazkirin da doza Kurdî. Tevgera neteweyî ya Kurdên Îranê ji 1947an ve bi berdewamî xwe spartiye bîranîna wî.

Rêza demî ya bûyerên sereke

1893 — Li Mehabadê di malbata Qazî ya dadwerên Îslamî ya xwedîrêz de ji dayik dibe.

1941 — Dagirkirina Sovyetê ya Bakurê Rojavayê Îranê fersenda siyasî ji bo xweseriya Kurdî diafirîne.

Tebax 1945 — Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê (KDPI) damezirîne.

22 Kanûna Paşîn 1946 — Ji Meydana Çarçirayê Komara Kurdistanê radigihîne; wek Serok tê hilbijartin.

Kanûna Paşîn–Mijdar 1946 — Komarê birêve dibe; saziyên bi zimanê Kurdî damezirîne; fermandariya hêzên Mistefa Barzanî dike.

Gulan 1946 — Vekişîna Sovyetê ji Îranê parastina komarê ji holê radike.

Kanûna Pêşîn 1946 — Hêzên Îranê Mehabad ji nû ve digirin; Qazî Mihemed tê girtin; revînê red dike.

31 Adar 1947 — Li Meydana Çarçirayê, heman meydana komar jê ragihandibû, bi darvekirinê tê îdamkirin.

Rêza demî ya Qazî Mihemed

1893 — Li Mehabadê ji dayik dibe.

1945 — KDPIyê damezirîne.

22 Kanûna Paşîn 1946 — Komara Kurdistanê radigihîne; dibe Serok.

Kanûna Pêşîn 1946 — Komar hilweşiye; tê girtin.

31 Adar 1947 — Li Meydana Çarçirayê tê îdamkirin.

Çavkanî

1. Eagleton, William Jr. Komara Kurdî ya 1946an. Oxford University Press, 1963.

2. McDowall, David. Dîrokeke Nûjen a Kurdan. I.B. Tauris, 1996.

3. Jwaideh, Wadie. Tevgera Neteweyî ya Kurdî. Syracuse University Press, 2006.

4. Bruinessen, Martin van. Axa, Şêx û Dewlet. Zed Books, 1992.

5. Koohi-Kamali, Farideh. Geşedana Siyasî ya Kurdan li Îranê. Palgrave, 2003.

6. Roosevelt, Archie. Komara Kurdî ya Mehabadê. Middle East Journal, 1947.

7. Olson, Robert. Tevgera Netewperwer a Kurdî di Salên 1990an de. University Press of Kentucky, 1996.

8. Ghods, M. Reza. Îran di Sedsala Bîstemîn de. Lynne Rienner, 1989.

Pirsên pir tên kirin

Qazî Mihemed kî bû?

Qazî Mihemed (1893–1947) dadwerekî Kurd ê ji Mehabadê li Bakurê Rojavayê Îranê bû ku di 1945an de Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê damezirand û Komara Kurdistanê — komara Kurdî ya tenê di dîrokê de — ragihand û ji Kanûna Paşîn a 1946an heta hilweşîna wê ya Kanûna Pêşîn a 1946an wek Serokê wê xizmet kir. Gava komar hilweşiya wî revîn red kir û di Adara 1947an de bi darvekirinê hat îdamkirin.

Komara Mehabadê çima hilweşiya?

Komar hilweşiya ji ber ku bi tevahî girêdayî parastina Sovyetê bû. Gava Yekîtiya Sovyetê di Gulana 1946an de ji Bakurê Rojavayê Îranê vekişiya — di bin zexta Amerîkayê de û di berdêla îmtiyazên petrola Îranê de — tu tişt tunebû ku pêşiya leşkerê Îranê ji nû ve Mehabadê bigire bibe. Lawaziya stratejîk a bingehîn a komarê neşiyana wê ya mayîna bê piştgiriya derve bû.

Mîrasa Qazî Mihemed di bîra Kurdan de çima ewqas bihêz e?

Biryara wî ya mayîna Mehabadê dema ku dikaribû bireviya ew ji avakerekî komarê yê têkçûyî veguherand şehîdekî. Revîn ji wî re hat pêşkêşkirin û wî red kir. Wî li şûna xilaskirina xwe hilbijart bi gelê xwe re bimire. Vê hilbijartinê giraniyeke exlaqî da doza Kurdî ku serkeftina siyasî bi tenê qet nikaribû peyda bikira. Tevgera neteweyî ya Kurdên Îranê ji 1947an ve bi berdewamî bîranîna wî aniye zimên.