Wêneyek heye ku di 1946an de li Mehabada Îranê ji pitikekî Kurd hat kişandin, ku di dema kurt a hebûna Komara Kurdistanê de ji dayik bûbû. Pitik Mesûd Barzanî ye, kurê Mistefa Barzanî — fermandarê leşkerî yê hêzên wî komara Kurdî ya tenê di dîrokê de parastin. Ew di malbata herî efsanewîkirî ya cîhana Kurdî de, li cih û dema herî bi sembolan tijî ya dîroka Kurdî ji dayik bû. Her tiştê li pey wê hat ji aliyekî ve encama wê destpêkê bû: giraniya wê mîrasê û pirsa ka bi wê re çi bê kirin. Bersiva Mesûd Barzanî — di nav heşt dehsalên dîroka Kurdî ya tijî aloziyan de — qebûlkirina tevahî ya mîrasê, temsîlkirina wê bi pabendbûna tam û gihandina wê ya encama wê ya mantiqî bû: referandûma serxwebûnê ya 2017an ku tê de gelê Kurd bi sedî nod û sê deng ji bo damezirandina dewleta xwe da.

Lîsteya naverokê

1. Beşa 1: Jidayikbûna li Mehabadê — Giraniya mîrasekê

2. Beşa 2: Mezinbûna li çiyayan — Zaroktiyeke berxwedanê

3. Beşa 3: Şoreşa Îlonê — Kurê generalekî dibe general

4. Beşa 4: Wergirtina mîrasa KDPyê — Rêberiya piştî karesatê

5. Beşa 5: Kampanyayên Enfalê — Rizgarbûna ji herî xirab

6. Beşa 6: Şerê navxweyî — Beşa herî reş

7. Beşa 7: Ji xweliyê — Avakirina KRGyê

8. Beşa 8: Serokê Herêma Kurdistanê

9. Beşa 9: Referandûma serxwebûnê — Sedî nod û sê

10. Beşa 10: Mîras — Parêzvanê xewnê

Beşa 1: Jidayikbûna li Mehabadê — Giraniya mîrasekê

Mesûd Barzanî di 16 Tebaxa 1946an de li Mehabada Îranê, di lûtkeya Komara Kurdistanê de, ji dayik bû. Bavê wî Mistefa fermandariya hêzên leşkerî yên komarê dikir; komar bixwe ji aliyê Qazî Mihemed ve heşt mehan berê hatibû ragihandin. Bajarê Mehabadê ji bo wê sala kurt û awarte paytexta dewleta Kurdî ya tenê ya dîroka nûjen bû. Mesûd Barzanî wek kurê rêberê leşkerî yê Kurd ê herî navdar ê sedsalê, li komara Kurdî ya tenê ya qet hebûye, di ber hilweşîna wê komarê re hat cîhanê.

Gava komar di Kanûna Pêşîn a 1946an de hilweşiya û Mistefa Barzanî li şûna teslîmbûnê şervanên xwe ber bi bakur ve derbasî sînorê Sovyetê kirin, pitikê Mesûd ji aliyê dayika xwe û malbata li Iraqê mabû ve hat birin. Ew di bin siya bavekî efsanewî yê ne li cem wî de mezin bû. Mistefa yanzdeh sal di sirgûna Sovyetê de bû. Ew di 1958an de, sala şoreşa Iraqê, vegeriya. Mesûd dema dîsa bavê xwe dît diwanzdeh salî bû; li welatekî ku di pêvajoya guherandina xwe de bû, bi tevgera Kurdî ya li ber ceribandina xwe ya herî mezin.

Beşa 2: Mezinbûna li çiyayan — Zaroktiyeke berxwedanê

Perwerdebûna siyasî ya Mesûd Barzanî bi tevahî di nav KDPyê û di çanda berxwedana çekdar a Kurdî de qewimî. Ew di ciwaniya xwe de tevlî rêxistina ciwanan a KDPyê bû û dema hêj di salên bîstan ên temenê xwe de bû beşdarî operasyonên pêşmerge dibû. Perwerdeya wî ya fermandarekî leşkerî yê netewperwer ê Kurd bû: çiya, avahiyên siyasî yên KDPyê û ezmûna rasterast a şerê li dijî dewleta Iraqê. Ew zilamê çiyayan bû — desthilata wî ji kevneşopiya rasterast û jiyankirî ya berxwedana çekdar a Kurdî, ji dilsoziya kesane ya şervanên ji çend nifşan ve di bin malbata wî de xizmet kiribûn û ji wêrekiya fîzîkî ya wî bixwe ya di şertên şerê çiyayî de dihat.

Beşa 3: Şoreşa Îlonê — Kurê generalekî dibe general

Şoreşa Îlonê — serhildana Kurdî ya di 1961an de dest pê kir û heta 1975an dom kir — ezmûna diyarker a rêwîtiya destpêkê ya Mesûd Barzanî bû. Wî ji destpêkê ve di şoreşê de şer kir û ezmûna leşkerî û desthilata kesane ya di nav hêzên pêşmerge de bi dest xist ku dê ew bikin cîgirê xwezayî yê rêberiya bavê xwe. Şoreş di karesata Adara 1975an de bi dawî bû, dema Peymana Cezayirê ya di navbera Şahê Îranê û Sedam Hisên de piştgiriya derve ya tevgera Kurdî qut kir û tevahiya serhildanê di nav çend rojan de hilweşiya. Mesûd Barzanî vê hilweşînê bi xwe jiyan kir. Ev ezmûna hilweşîna leşkerî ya tevahî têgihîştina wî ya rewşa Kurdî bi awayekî şikil da ku dê tevahiya rêwîtiya wî ya paşê diyar bikira.

Beşa 4: Wergirtina mîrasa KDPyê — Rêberiya piştî karesatê

Mistefa Barzanî di 1 Adara 1979an de li Washington DCyê, li sirgûnê, ji kansera pişikê mir. Mesûd Barzanî rêberiya KDPyê girt — lê partiya wî wek mîras wergirt şikestî bû. Hêza wê ya leşkerî di 1975an de hatibû hilweşandin. Rêberiya wê di sirgûnê de bû. Wî di dehsala paşê de KDP ji sifirê ji nû ve ava kir, operasyonên çekdar li çiyayên Kurdî yên Bakurê Iraqê ji nû ve bi cih kirin, hevpeymaniyên nû ava kirin — tevî têkiliyeke tevlihev û gelek caran dumaneyî ya bi Îranê re, ku niha bixwe jî bi Iraqê re di şer de bû — û rêxistineke leşkerî û siyasî ya dikaribû berxwedana domdar bike çêkir.

Beşa 5: Kampanyayên Enfalê — Rizgarbûna ji herî xirab

Kampanyaya Enfalê ya 1986–1989an hewldana Sedam Hisên a çareserkirina mayînde ya pirsgirêka Kurdî bû. Kampanyaya ku Elî Hesen el-Mecîd (“Elîyê Kîmyewî”) birêve dibir çekên kîmyewî li dijî sivîlên Kurd bi kar anîn, gundên Kurdî bi rêkûpêk hilweşandin, nifûsa gundewarî ya Kurdî bi zor veguhast û di navbera 100,000 û 182,000 mêr, jin û zarokên Kurd de kuştin. Gundê Helebceyê di 16 Adara 1988an de bi çekên kîmyewî hat êrîşkirin û di rojekê de di navbera 3,500 û 5,000 kesan de hatin kuştin — êrîşa çekên kîmyewî ya herî mezin a li dijî sivîlan di dîrokê de. Enfalê bi taybetî axa di bin kontrola KDPyê de kir armanc — herêma Barzanê û parêzgeha Dihokê. Mesûd Barzanî rizgar bû û dest bi gihandina belgeyên Enfalê ya bala navneteweyî kir.

Beşa 6: Şerê navxweyî — Beşa herî reş

Şerê navxweyî yê KDP û PUKyê yê 1994–1998an beşa herî reş a Herêma Kurdistanê bû. Biryara Mesûd Barzanî ya 1996an a vexwendina hêzên hikûmeta Iraqê bo nav KRGyê da ku li dijî PUKyê alîkariya KDPyê bikin çalakiya herî nakok a rêwîtiya wî ya siyasî ye. Hêzên Iraqê ji bo demeke kurt dîsa ketin axa Kurdî ya di bin parastina navneteweyî de û berî vekişînê rê dan KDPyê ku Hewlêrê ji nû ve bigire. Gav ji aliyê leşkerî ve xebitî, lê payeya navneteweyî ya Barzanî zirar dît. Peymana Washingtonê ya 1998an di dawiyê de şer bi dawî kir.

Beşa 7: Ji xweliyê — Avakirina KRGyê

Piştî hilweşîna Sedam Hisên ya 2003an û bi cih bûna destûrî ya xweseriya Kurdî di destûra Iraqê ya 2005an de, Herêma Kurdistanê ket serdema xwe ya herî dewlemend û aram. Dahatên petrolê bi pirranî hatin. Bajar ji nû ve hatin avakirin. Veberhênana biyanî hat. KRG di Iraqeke kaotîk de bû giraveke aramî û dewlemendiya nisbî. Mesûd Barzanî ji 2005an ve wek Serokê Herêma Kurdistanê xebitî. Rêveberiya wî destkeftinên rastîn hebûn — avakirina ji nû ve, ewlekarî û şiyana sazî — digel têkçûnên rastîn: siyaseta patronajê, gendelî û bi cih bûna serdestiya KDPyê ya Newşîrwan Mistefa ber bi damezirandina Goran ve bir.

Beşa 8: Serokê Herêma Kurdistanê

Mesûd Barzanî ji 2005an heta 2017an serokatiya Herêma Kurdistanê girt — ji her dema destûrî ya destûr dabû dirêjtir; rastiyeke ku her ku diçû nakoktir dibû. Nakokiyên qanûnî û destûrî yên li dora domandina serokatiya wî di 2015an de qeyraneke siyasî afirandin, dema ku parlamentoya KRGyê dest bi sînordarkirina desthilatên wî kir û di dawiyê de pêşiya ketina wî ya Hewlêrê girt. Ev aloziyên sazî pirsgirêka avahiyî ya kûrtir a du partiyên serdest ên hemû saziyên dewletê kontrol dikirin nîşan didan — heman pergala tevgera Goran a Newşîrwan Mistefa xistibû ber nîqaşê.

Beşa 9: Referandûma serxwebûnê — Sedî nod û sê

Di 25 îlona 2017an de, Herêma Kurdistanê referandûma serxwebûnê li dar xist. Sedî nod û sê ji dengdêran piştgirî li serxwebûnê kirin. Ew çalakiya siyasî ya herî dramatîk a dîroka Herêma Kurdistanê û pêkanîna tiştê Mesûd Barzanî jiyana xwe ji bo wê xebitî bû: derbirîneke demokratîk a daxwaza gelê Kurd a dewleta xwe. Encam hilweşîner bûn: Îran, Tirkiye û hikûmeta Iraqê bersiva xwe hemaheng kirin. Hêzên Iraqê di Cotmeha 2017an de Kerkûk û axên nakok ji nû ve girtin. Aboriya KRGyê gava sînor hatin girtin hilweşiya. Mesûd Barzanî di Mijdara 2017an de ji serokatiyê îstifa kir.

Beşa 10: Mîras — Parêzvanê xewnê

Mîrasa Mesûd Barzanî mîrasa zilamekî ku tevahiya jiyana xwe ji bo dozeke tenê veqetand ye: dewletbûna Kurdî. Ew di komara Kurdî ya tenê ya qet hebûye de ji dayik bû. Wî zaroktiya xwe li çiyayan derbas kir. Wî di Şoreşa Îlonê de şer kir. Ew ji Enfalê rizgar bû. Wî KDP piştî hilweşîna wê ya karesatbar a 1975an ji nû ve ava kir. Wî gelê xwe di nav şerê navxweyî û avakirina ji nû ve ya piştî 2003an de birêve bir. Û di 2017an de ew gihandin ber deriyê dewletbûnê — û girtina derî temaşe kir. Xewna wî hilgirt ne tenê ya wî ye, lê wî ji her kesayetiyeke din a nifşê xwe dirêjtir û bi berdewamîtir ew hilgirt. Her rêberê siyasî yê Kurd ê paşê ku li ser dewletbûnê diaxive li qada Mistefa û Mesûd Barzanî ava kirin disekine.

Rêza demî ya bûyerên sereke

16 Tebax 1946 — Li Mehabada Îranê, di dema Komara Kurdistanê de, ji dayik dibe.

1958 — Mistefa Barzanî ji sirgûna Sovyetê vedigere; Mesûd dîsa bi bavê xwe re digihîje.

1961–1975 — Şoreşa Îlonê; Mesûd bi hêzên pêşmerge re şer dike.

Adar 1975 — Peymana Cezayirê; hilweşîna serhildana Kurdî; sirgûn.

1 Adar 1979 — Mistefa Barzanî li Washingtonê dimire; Mesûd rêberiya KDPyê wek mîras werdigire.

1986–1989 — Kampanyaya Enfalê; êrîşa kîmyewî ya Helebceyê (16 Adar 1988).

1991 — Serhildana Kurdî; KRG tê damezirandin.

1994–1998 — Şerê navxweyî yê KDP û PUKyê; Peymana Washingtonê şer bi dawî dike.

2005 — Wek Serokê yekem ê Herêma Kurdistanê tê hilbijartin.

25 Îlon 2017 — Referandûma serxwebûnê: 93% ji bo dewletbûna Kurdî deng didin.

Cotmeh 2017 — Hêzên Iraqê Kerkûk û axên nakok ji nû ve digirin.

Mijdar 2017 — Ji serokatiyê îstifa dike.

Çavkanî

1. Stansfield, Gareth. Kurdistana Iraqê: Geşedana Siyasî û Demokrasiya Derketî Holê. Routledge, 2003.

2. Human Rights Watch. Qirkirin li Iraqê: Kampanyaya Enfalê ya li Dijî Kurdan. 1993.

3. McDowall, David. Dîrokeke Nûjen a Kurdan. I.B. Tauris, 1996.

4. Romano, David. Tevgera Netewperwer a Kurdî. Cambridge University Press, 2006.

5. Jwaideh, Wadie. Tevgera Neteweyî ya Kurdî. Syracuse University Press, 2006.

6. Natali, Denise. Kurd û Dewlet. Syracuse University Press, 2005.

7. Bruinessen, Martin van. Axa, Şêx û Dewlet. Zed Books, 1992.

8. Gunter, Michael M. Kurd di Bilindbûnê de. Palgrave Macmillan, 2008.

Pirsên pir tên kirin

Mesûd Barzanî kî ye?

Mesûd Barzanî (ji dayik bûye 1946) kurê Mistefa Barzanî û rêberê Partiya Demokrat a Kurdistanê (KDP) ye. Ew ji 2005an heta 2017an wek Serokê Herêma Kurdistanê ya Iraqê xebitî û referandûma serxwebûnê ya 2017an birêve bir, ku tê de 93% ji dengdêran piştgirî li dewletbûna Kurdî kirin. Ew kesayetiya siyasî ya serdest a serdema Herêma Kurdistanê ya piştî 2003an e.

Kampanyaya Enfalê çi bû?

Kampanyaya Enfalê (1986–1989) êrîşa qirker a Sedam Hisên ya li gelê Kurd bû, bi bikaranîna çekên kîmyewî, îdamên komî û veguhastina bi zorê. Di navbera 100,000 û 182,000 Kurdan de hatin kuştin. Êrîşa yekane ya herî xirabnav êrîşa çekên kîmyewî ya li Helebceyê di 16 Adara 1988an de bû ku 3,500–5,000 sivîl kuştin. Axa KDPyê ya li Bakurê Iraqê di nav armancên sereke de bû.

Referandûma serxwebûnê ya 2017an çima têk çû?

Tevî 93% dengê erê, referandûm bi opozîsyona yekser û hemaheng a Îran, Tirkiye û hikûmeta Iraqê re rûbirû bû. Hêzên Iraqê di nav çend hefteyên encamê de Kerkûk û axên nakok ji nû ve girtin. KRG dahatên petrolê yên girîng û derbasbûna sînoran winda kirin û aboriya wê hilweşiya. Civaka navneteweyî naskirina encamê red kir û Mesûd Barzanî di Mijdara 2017an de ji serokatiyê îstifa kir.