Destpêka sedsala 20 ji bo gelek neteweyan demeke guherînê bû, lê kêm çîrok bi qasî ya neteweperweriya kurdî balkêş in. Arzûya xweserî, nasname û naskirinê di nav gelê kurd de tevgereke bihêz gur kir û dîrokeke kurdî ya dewlemend hûnand ku îro jî deng vedide. Di vê gotara blogê de em têgîn û bûyerên ku di vê serdema diyarker de neteweperweriya kurdî şekil dan vedikolin; kesayetiyên giştî yên bibandor ên kurd û tevgerên dîrokî yên ku rê ji nasnameya kurdî ya nûjen re vekirin, ronî dikin.

Têgihîştina kokên neteweperweriya kurdî

Neteweperweriya kurdî ji têkeliyeke tevlihev a faktoran derket, di nav de neheqiyên dîrokî, mîrata çandî û rewşa jeopolîtîkî ya herêmê. Hilweşîna Împaratoriya Osmanî piştî Şerê Cîhanê yê Yekem derfetek ji komên etnîkî û neteweyî yên cihêreng re pêk anî da ku hêviyên xwe yên diyarkirina çarenûsa xwe derbibirin. Kurd, wekî yek ji mezintirîn neteweyên bêdewlet ên cîhanê, dest bi derxistina nasnameya xwe kirin; ev yek bingeha tevgerê danî ku paşê bû tevgereke neteweperwer a girîng.

Di vê serdemê de çend bûyerên sereke hilatina neteweperweriya kurdî lezand. Ev Peymana Sêvrê di sala 1920 de xweserî soz da kurdan; lê Peymana Lozanê ya ku di sala 1923 de pey wê hat, bi fiilî ev soz betlan kir û bû sedema dehsalên nerazîbûnê. Kurd bi rastiyeke dijwar a dabeşbûna di navbera welatên wekî Tirkiye, Îran, Iraq û Sûriyeyê de rû bi rû bûn; ev yek hêviyên wan ên neteweyî bêtir gur kir.

Kesayetiyên giştî yên kurd: parêzvanên nasnameya neteweyî

Di destpêka sedsala 20 de çend kesayetiyên giştî yên navdar ên kurd derketin; gelek ji wan di pêşxistina neteweperweriya kurdî de roleke girîng lîstin.

  • Şerîf Paşa: Kesayetiyeke sereke di dîplomasiya kurdan de bû û di danûstandinên aşitiyê yên piştî Şerê Cîhanê yê Yekem de nûnertiya berjewendiyên kurdan kir. Parêzvaniya wî ya xweseriya kurdî hişmendiya li ser rewşa dijwar a kurdan bilind kir.

  • Ehmed Muxtar Beg: Bi navê Muxtar Beg jî tê naskirin û wekî serokekî neteweperwer tê bîranîn ku bandora xwe ji bo komkirina piştgiriya beşdariya kurdan di tevgera neteweyî de bi kar anî.

  • Celadet Bedirxan: Bedirxan wekî zimanzan û siyasetmedarekî di hewlên xwe yên avakirina neteweyê de girîngiya zimanê kurdî derxist pêş. Wî yekem kovara bi zimanê kurdî, «Hawar» (Gazî), ava kir; ew bû weşaneke bibandor di pêşxistina çand û mîrata Kurdistanê de.

Ev kesayetî hem di erkên xwe yên taybet de diyarker bûn hem jî hêviyeke firehtir di nav gelê kurd de nîşan didan ku yek bibin û nasnameya xwe ya neteweyî derbibirin. Beşdariya çalak a van serokan di gotûbêja siyasî de bingeha tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan ên paşerojê danî.

Bûyerên sereke yên neteweperweriya kurdî ya destpêkê

Di çarçoveya destpêka sedsala 20 de, çend tevgerên girîng pêşketina neteweperweriya kurdî diyar kirin:

Tevgera Xoybûnê

Xoybûn (Rêxistina Azadiya Kurdan), ku di sala 1927 de hate avakirin, yek ji yekem hewlên rêxistinkirî yên neteweperweriya kurdî nîşan da. Tevger armanc dikir ku axa kurdî yek bike û hewl dida dewleteke kurdî ya xweser ava bike. Vê rêxistinê gelek serhildanên li dijî desthilatdariya tirkî pêk anîn û pêdiviya nasnameyeke kurdî ya kolektîf derxist pêş.

Serhildana Agiriyê

Serhildana Agiriyê (1927-1930) yek ji girîngtirîn serhildanên ku tevgera Xoybûnê dest pê kirin bû. Serhildan ji aliyê serok û fermandarê leşkerî yê kurd Agit Zîlan ve hate rêvebirin û armanc dikir ku di ber zordariya zêdebûyî de maf û axa kurdan biparêze. Herçend di dawiyê de serneket, serhildan xwediyê nirxeke sembolîk bû û ramana neteweperweriya kurdî pêş xist.

Tevgera zimanê kurdî

Hewla pêşxistina zimanê kurdî di vê serdemê de beşeke bingehîn a xurtkirina nasnameyeke neteweyî bû. Di destpêka sedsala 20 de eleqeya wêjeya kurdî û kiryarên çandî ji nû ve xurt bû; ev yek ji bo parastina çand û mîrata Kurdistanê girîng bû. Kesayetiyên wekî Celadet Bedirxan bi weşanên zimanî parêzvaniya vê tevgerê kirin û alîkar bûn ku hesta girêdanê di nav kurdîaxêvan de ji nû ve gur bikin.

Bandora Şerê Cîhanê yê Yekem û pergala mandatê

Şerê Cîhanê yê Yekem erdnîgariya siyasî ya Rojhilata Navîn bi kûrahî guherand û rê ji pergala mandatê ya dabeşker a ku hêzên rojavayî ferz kirin re vekir. Bandorên şer li gelê kurd kûr bûn, ji ber ku desthilatdarî derbasî hikûmetên nû bû ku kêm girîngî didan tevliheviyên etnîkî yên heyî.

Derbasbûna ji desthilatdariya Osmanî ber bi mandatên rojavayîbûyî ve bû sedema parçeparçebûna herêmên kurdî û her ku diçû ji kurdan re dîtina bingehên hevpar û komkirina hêzê ji bo xweseriyê dijwartir dikir. Ev serdem bi hişmendiyeke zêdebûyî a li ser nasnameya çandî û etnîkî ya taybet a kurdan diyar bû û tevgerên sivîl gur kir ku paşê navdar bûn.

Mîrata neteweperweriya kurdî

Îro tevgerên neteweperweriya kurdî yên destpêka sedsala 20 hîn xwediyê girîngiyeke mezin in. Wan bingeha nifşên paşerojê yên çalakvan û serokên siyasî yên kurd danî. Gelek kesayetiyên giştî yên kurd ên îroyîn ji pêşiyên xwe îlhamê werdigirin: ji têkoşîn, raman û xewnên wan ên Kurdistaneke azad rêberî werdigirin.

Çîroka neteweperweriya kurdî di destpêka sedsala 20 de bi berxwedan, hêvî û biryardariyê hatiye hûnandin. Ew bîranîneke domdar a dilsoziya kurdan a bêdudilî ji bo mîrata çandî, nasname û armancên siyasî yên wan e. Gorîdaniyên kesayetiyên dîrokî yên bibandor ên kurd di vê serdemê de rê ji gotûbêj û danûstandinên li ser maf û xweseriya kurdan re vekirin ku îro jî didomin.

Nihêrîna pêşerojê: paşeroja neteweperweriya kurdî

Dema ku em derbasî serdemeke ku bêtir di bin bandora gerdûnîbûn û guherînên civakî de ye dibin, mîrata neteweperweriya kurdî ya destpêkê hîn bi hêz radiweste. Hêviya rûmetdayîn û pîrozkirina çand û mîrata kurdî di nav nifşên ciwan ên kurdan de zindî ye ku li qadên cihêreng parêzvaniya maf û xweseriyê dikin.

Tevgerên dîrokî yên ku di destpêka sedsala 20 de derketin, ruhê israr û biryardariyê di xwe de dihewînin. Dema ku serokên îroyîn hîn di nav tevliheviya dîplomasiya nûjen de rêya xwe dibînin, dersên ji têkoşînên rabirdûyê şêweyên nû yên çalakvanî û nûnertiyê teşwîq dikin.

Beşdarî rêwîtiya têgihîştina neteweperweriya kurdî bibin

Di encamê de, lêkolîna neteweperweriya kurdî ya destpêka sedsala 20 têgihîştinên kûr ên li ser nasname û çanda kurdî û lêgerîna domdar a xweseriyê peyda dike. Têgihîştina vê serdema girîng di dîroka kurdan de nirxandina berxwedana gelê kurd û beşdariya wî ya nayê înkarkirin di mîrata cîhanî de xurt dike.

Dema ku em li hewlên wêrek ên serokan, tevgeran û pêkhateya civaka kurdî difikirin, derfetek ji me hemûyan re heye ku beşdarî gotûbêjekê bibin ku rûmeta nasnameyên cihêreng nas dike û diparêze. Rêwîtiya neteweperweriya kurdî berdewam e û girîng e ku em piştrast bikin dengên rabirdûyê di gotûbêjên îroyîn de deng vedidin.

Pirsên pir tên kirin

Mijara sereke ya gotara blogê ya li ser neteweperweriya kurdî çi ye?

Gotar derketin û pêşketina neteweperweriya kurdî di destpêka sedsala 20 de vedikole; bûyerên sereke, kesayetiyên bibandor û hêviyên çandî û siyasî yên gelê kurd digire nav xwe.

Kîjan bûyerên dîrokî beşdarî hilatina neteweperweriya kurdî bûn?

Bûyerên sereke hilweşîna Împaratoriya Osmanî, Peymana Sêvrê di sala 1920 de ku xweserî soz da kurdan, û Peymana Lozanê ya ku di sala 1923 de pey wê hat û ev soz betlan kir, digirin nav xwe.

Hin kesayetiyên navdar ên ku gotar behsa wan dike û beşdarî neteweperweriya kurdî bûn kî ne?

Kesayetiyên navdar Şerîf Paşa, Ehmed Muxtar Beg û Celadet Bedirxan in; her yek di pêşxistina nasname û mafên kurdan de rolên girîng lîstine.

Kîjan tevger wekî hewlên girîng ên pêşxistina neteweperweriya kurdî tên gotûbêjkirin?

Gotar Tevgera Xoybûnê, Serhildana Agiriyê û Tevgera Zimanê Kurdî wekî hewlên girîng ên ku nasnameya neteweyî ya kurdan şekil dan, gotûbêj dike.

Gotar îro çawa mîrata neteweperweriya kurdî ya destpêkê dinirxîne?

Mîrata neteweperweriya kurdî ya destpêkê wekî çavkaniyeke îlhamê ji çalakvan û serokên kurd ên nûjen re tê dîtin û hîn di serdema hevdem de bandor li lêgerîna maf û xweseriyê dike.