Peymana Sèvresê, ku di 1920an de hat îmzekirin, di dîroka kurdan de qonaxeke biryarker nîşan da. Vê peymanê ne tenê sînor û rewşa siyasî li seranserê Rojhilata Navîn ji nû ve ava kir, lê encamên wê yên mayînde ji bo gelê kurd jî hebûn. Dema em li hûrgiliyên vê peymana girîng dinêrin, pêwîst e em şert û mercên derdora wê, daxwazên kurdan û bandora wê li tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan di salên paşîn de fêm bikin.
Paşxaneya dîrokî ya Peymana Sèvresê
Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, Împaratoriya Osmanî gelek ax ji dest da. Serketiyên şer hewl dan sînorên nû çêkin û dewletên nû damezrînin. Di vê tevliheviyê de, kurdan, ku ji mêj ve di Împaratoriya Osmanî de ji navenda desthilatdariyê hatibûn dûrxistin, fersendek dît ku ji bo maf û xweseriya xwe parêzvaniyê bikin.
Peymana Sèvresê encama danûstandinên navbera hêzên Hevpeyman û nûnerên Împaratoriya Osmanî ya têkçûyî bû. Di nav bendên berbiçav de îhtîmala çarenûsxwebiryardana kurdan hebû. Hatibû pêşniyarkirin ku kurd li herêmên ku lê dijiyan mafê damezrandina dewleteke xwe hebin, bi taybetî li rojhilatê Tirkiyeyê, bakurê Iraqê û rojavayê Îranê; ev herêm îro wek beşek ji têgeha berfirehtir a Kurdistanê tên nasîn.
Daxwazên gelê kurd
Gelê kurd ji mêj ve xewnên xwerêvebirin û xweseriyê di dil de dihewandin. Peymana Sèvresê bû ronahiyeke hêviyê ku xewnên wan ên ji bo çand û mîrata Kurdistanê di dawiyê de pêk werin. Bi taybetî, gelek kesayetên kurd ên jiyana giştî yên wê demê pêş ketin û civakên xwe kom kirin da li qada navneteweyî berjewendiyên xwe biparêzin.
Kesayetên dîrokî yên kurd: Rêberên wek Şêx Mehmûd Barzanî wek kesayetên sereke derketin ku daxwazên gelê kurd diyar dikirin.
Nûneratiya siyasî: Kurdan dixwest di avahiyên nû yên rêveberiyê yên ku piştî hilweşîna Împaratoriya Osmanî çêbûn de nûneratiya xwe misoger bikin.
Nasnameya neteweyî: Peymanê hesta neteweperweriyê ya di nav kurdan de mezin dibû xurt kir û rê ji bo pêşketina nasnameyeke kurd a taybet vekir.
Nakokiyên li ser peymanê
Her çend bendên Peymana Sèvresê li ser xwerêvebirina kurdan hêvîdar bûn jî, rastî bi nakokiyan tije bû. Peyman rastî dijberiyeke xurt a neteweperwerên tirk ên di bin rêberiya Mustafa Kemal Atatürk de hat. Bilindbûna neteweperweriya tirk çarenûsa dewleta kurd a pêşniyarkirî gelek guherand. Di 1923an de, Peymana Lozanê şûna Peymana Sèvresê girt û bi vî awayî sozên ku ji kurdan re hatibûn dayîn bêbandor kir.
Ev guherîn ji bo daxwazên kurdan hilweşîner bû. Peymana Lozanê serweriya Komara Tirkiyeyê ya nûdamezrandî nas kir, lê nifûsa kurd li kêlekê hişt. Ji ber vê yekê, hêviyên kesayetên kurd ên jiyana giştî û gelê kurd bi giştî şikestin û ev bû sedema hesteke kûr a xiyanet û bêhêvîbûnê.
Bandora Peymana Sèvresê li dîroka kurdan
Encamên Peymana Sèvresê di dehsalên paşîn ên dîroka kurdan de tên dîtin. Kurdan xwe li ser çend sînorên dewletan parçekirî dîtin û di dewletên ku lê dijiyan de bi astên cuda yên zordestî, asîmîlasyon û dijberiyê re rû bi rû man. Tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan ketin qonaxeke nû, dema kurdan hewl didan têkiliyên xwe bi dewletên cîran re birêve bibin.
Têkoşîn û berxwedêrî
Piştî vê soza nepêkhatî, kurd ji bo xweserî û nasînê ketin têkoşînên cuda. Di sedsala 20an de, gelek tevgerên siyasî yên kurd û şerê gerîla ji bo li dijî desthilatdariya dewletê derketin bilind bûn. Li welatên wek Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriye, kurd bi tepeseriyeke bêrawestan re rû bi rû man; lê wan berdewamî parastina nasnameya xwe û daxwazkirina mafan kir, û gelek caran ji mîrata xwe ya dewlemend û çanda xwe ya berxwedêr îlham girtin.
Tevgerên siyasî yên kurd: Derketina rêxistinên wek Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) têkoşîna berdewam ji bo xweseriyê li Tirkiyeyê nîşan dide.
Hewldanên avakirina neteweyê: Li Iraqê, Hikûmeta Herêma Kurdistanê (KRG) hewl daye herêmeke nîvxweser ava bike û bi vî awayî berxwedêriya dîplomasiya kurd nîşan dide.
Vejîna çandî: Vejîna çand û mîrata kurdan hîn jî pêşîneyek e; hewldanên pêşxistina ziman û kevneşopiyên kurd bi derbasbûna salan xurtir dibin.
Çand û mîrata Kurdistanê îro
Dema civakên kurd di cîhaneke nûjen a tije zehmetiyan de rêya xwe dibînin, girîngiya parastina çand û mîrata Kurdistanê ewqas mezin e ku bi gotinan nayê bi tevahî vegotin. Nasnameya kurd bi kevneşopî, folklor, muzîk û dansên dewlemend re ji nêz ve hatiye honandin. Ev derbirînên çandî ji bo misogerkirina berdewamiya hebûna kurdan û nasîna wê di rewşa cîhanî ya îroyîn de bingehîn in.
Kesayetên kurd ên navdar ên jiyana giştî berdewamî parêzvaniya pêşxistina nasnameya kurd bi huner, edebiyat û perwerdeyê dikin. Hewldanên belgekirin û parastina dîroka kurdan hem nasnameyê diyar dikin hem jî berxwedêriyeke bi hêz li dijî jêbirin û asîmîlasyonê pêk tînin.
Pêşeroja daxwazên kurdan
Her çend Peymana Sèvresê ji bo kurdan xalek guherînê ya girîng nîşan da jî, wê rê li ber têkoşîneke berdewam a ji bo nasîn û mafan vekir. Mîrata xiyaneta ku ji sozên nepêkhatî maye berdewamî şekildana vegotina kurdan dike. Lê berxwedêriya gelê kurd di têkoşîna wan a berdewam a ji bo maf, xweserî û parastina çandê de eşkere ye.
Zêdetirî sedsalek piştî îmzekirina Peymana Sèvresê, nîqaşên li ser çarenûsxwebiryardana kurdan hîn zindî ne. Guherînên jeopolîtîk ên berdewam ên herêmê û bilindbûna tevgerên siyasî yên cihêreng vê rastiyê nîşan didin ku dengên kurdan nayên bêdengkirin. Tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan pêş ketine da bi rastiyên nû re li hev werin; xewnên serxwebûn û nasînê, her çend gelek caran rastî astengiyan bên jî, di nav gelê kurd de bi hêz berdewam dikin.
Vexwendina we ji bo kifşkirina zêdetir
Dema em li Peymana Sèvresê û encamên wê ji bo dîroka kurdan difikirin, girîng e em hêza mayînde ya ku gelê kurd pê tê naskirin bîr bînin. Ew berdewamî avakirina vegotineke zindî li ser nasnameya xwe dikin, ku rehên wê bi hêz di çandeke dewlemend a xwedî kevneşopiyên hûrgilî û hişmendiya dîrokî de ne.
Ji bo kesên ku dixwazin li ser mîrat, kesayet û tevgerên kurdan zêdetir bizanin, em we teşwîq dikin ku bi kûrahî li tevna dewlemend a dîroka kurdan û çanda wan bikolin. Çi bi edebiyatê, çi bi hunerê an jî bi beşdariya civakî, ji niha çêtir dem tune ku hûn bi berxwedêriya ruhê kurd re girêdanê ava bikin û wê pîroz bikin.
Bi me re bibin da em vê nîqaşê zindî bihêlin. Lêgerîna zanînê li ser dîrok û mîrata çandî ya kurdan hem lêgerîna li boriyê ye hem jî ronahiyek e ku rêya pêşerojê nîşan dide. Werin em berdewamî fêrbûna ji dîrokên xwe bikin û rêyeke ronî û yekgirtî ya ber bi pêş ve ji bo hemûyan ava bikin!
Pirsên pir tên kirin
Peymana Sèvresê çi bû?
Peymana Sèvresê peymaneke di 1920an de îmzekirî bû, ku armanc dikir piştî Şerê Cîhanê yê Yekem sînor û rewşa siyasî li Rojhilata Navîn ji nû ve ava bike û encamên wê yên girîng ji bo gelê kurd hebûn.
Peymana Sèvresê çi soz dabû gelê kurd?
Peymanê çarenûsxwebiryardana kurdan pêşniyar kiribû; di nav vê de îhtîmala ku kurd dewleteke xwe li herêmên bi taybetî li rojhilatê Tirkiyeyê, bakurê Iraqê û rojavayê Îranê damezrînin hebû.
Encama Peymana Sèvresê ji bo kurdan çi bû?
Her çend bendên wê hêvîdar bûn jî, Peymana Sèvresê rastî dijberiyeke xurt a neteweperwerên tirk hat; di 1923an de, Peymana Lozanê şûna wê girt û sozên ku ji kurdan re hatibûn dayîn bêbandor kir.
Peymana Sèvresê çawa bandor li nasname û tevgerên kurdan kir?
Peymanê hesta neteweperweriyê ya di nav kurdan de mezin dibû xurt kir; ev bû sedema tevgerên siyasî yên cuda ji bo xweseriyê û têkoşîna berdewam a ji bo maf û nasîna wan di dehsalên paşîn de.
Pêşeroja daxwazên kurdan çawa xuya dike?
Mîrata sozên nepêkhatî yên Peymana Sèvresê berdewamî bandorkirina li daxwazên kurdan dike; nîqaşên li ser çarenûsxwebiryardanê berdewam in û gelê kurd bi awayekî xurt bi parastina çanda xwe ve girêdayî ye.